बागलुङले जोगाएको बास्सा नाच- गण्डकी - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बागलुङले जोगाएको बास्सा नाच

प्रकाश बराल

बागलुङ — केही वर्षअघि हुने अधिकांश नेवारी परम्परा अहिले लोप भएर जाने क्रममा छन् । कतिपय परम्परा कलाकार अभावका कारण संरक्षण हुन सकेका छैनन् । सामान्यजस्तो लाग्ने लाखे नाचका लागि समेत कलाकार पाइन छाडेको नेपाल भाषा मंकाखल बागलुङका अध्यक्ष मुकेशचन्द्र राजभण्डारीले बताए ।

ती बाहेक बागलुङमा मनाइने दर्जनभन्दा बढी नेवारी संस्कृतिलाई जोगाएर राखिएको छ । हनुमान नाच, जोगी नाच र बास्सा नाच यहाँका लोपोन्मुख संस्कृति हुन् ।

राजा प्रताप मल्लले छोराको शोकमा डुबेकी पत्नीलाई खुसी पार्न गाईजात्राको चलन चलाएकै बेला आफ्ना मान्यजनको निधन भएमा बास्सा नाच देखाउने पुरानो चलन हो । उपत्यकाबाट बसाइँ सरेर आएका बागलुङका नेवार समुदायले अझै यो नाचलाई बचाएर राखेका छन् । बसाइँ सरेर बागलुङ आएका नेवारहरूले यो नाच पनि आफूसँगै सारेर ल्याएको मंकाखलका पूर्वअध्यक्ष काजी गाउँले श्रेष्ठले बताए ।

बास्सा नाच देखाउँदा मृतकको सामाजिक योगदानमा आधारित स्तुतिगान गाइन्छ । उनीहरूको जीवनीबारे गीत बनाएर गाउने; राम, सीता, लक्ष्मण र हनुमान बनाएर नचाउने चलन छ । यस्तो चलनले शोकमा डुबेका परिवारलाई सन्तोष मिल्ने, मृतकको आत्माले पनि शान्ति प्राप्त गर्ने विश्वास रहेको श्रेष्ठले बताए ।

बागलुङमा बास्सा नाँच हरेक वर्ष गाईजात्राकै दिन निकालिन्थ्यो । तर‚ यो नृत्य धेरै खर्चिलो छ । कोरियोग्राफर र कलाकार चाहिने, गीत गाउनेहरूदेखि नाच्ने समेत गर्दा कलाकारिता गर्ने मात्रै २० जनाभन्दा धेरै चाहिने भएपछि बास्सा नाच लोपोन्मुख छ । ‘यो नाचका लागि कलाकार र अन्य सामग्री जुटाउन नसक्दा ९ वर्षमा पहिलो पटक निकालियो’ नेपाल भाषा मंकाखलका अध्यक्ष मुकेशचन्द्र राजभण्डारीले भने, ‘यो धेरै खर्चिलो पनि छ; जोहो गर्न समस्या हुन्छ ।’ बागलुङ बजारका चर्चित शिक्षक सूर्यप्रसाद श्रेष्ठ ‘मिलन गुरु’ को निधन भएको वर्ष उनका छोरा सिद्धार्थमिलन श्रेष्ठसहितले यो वर्ष बास्सा नाच निकालेका हुन् । ९ वर्ष पहिला निस्केपछि हरेक वर्ष मृत्यु भएका परिवारले यो नाच देखाउन सकेका थिएनन् ।

यो नाँचसँगै मृतकको इतिहास, योगदान र व्यक्तित्वबारे धेरै लेखिनुपर्छ । गीत पनि उनको स्मृतिमा लेखिएपछि समूहमा गाउँदै बजार परिक्रमा गर्नुपर्छ । आएका सबै पाहुनालाई खुवाउने, स्वागत सत्कार गर्नुपर्ने हुँदा महँगो परेको उनले बताए । त्यसैले यहाँको राधाकृष्ण मन्दिरमा हरेक वर्ष निधन भएका परिवारको सम्झना हुने गरी नाम र फोटोसहितको ब्यानर टाँगेर बास्साको सम्झना गरिन्छ ।

‘बास्सा नाच देखाउन नसक्नेका लागि यो स्मृति हो‚’ राजभण्डारीले भने, ‘खर्चकै कारण पुराना विषय जोगाउन पनि गाह्रो छ ।’ पछिल्लो समय कलाकार समेत नभएर यस्ता नृत्य र संस्कृति लोप हुन लागेको उनले बताए ।

कलाकार अभावमा बास्सा नाच मात्र होइन; लाखे जात्रा, रोपाइँ जात्रा, जोगी नाच र हनुमान नाचसमेत संरक्षण गर्नुपर्ने अवस्था आएको श्रेष्ठले बताए । ‘होली पर्वमा गाइने होली राग र कात्तिके राग गाउने कलाकार त अझै लोपजस्तै भैसके‚’ उनले भने, ‘अहिले त धेरै संस्कृति जोगाउनुपर्ने अवस्था आइसकेको छ ।’ गत वर्ष २५ वर्षमा बाटो नाप्ने पर्व र बसन्त राग गाइएको उनले बताए । त्यसका लागि सहर पसेका र विदेश गएका पुराना कलाकार फर्केको समय पार्नु परेको थियो ।

४० जना कलाकार चाहिने हनुमान नाच, कम्तीमा २० देखि २५ जना चाहिने जोगी नाच र लाखेजस्ता जात्रा लगाउनु परेमा बसाइँ सरेका पुराना कलाकार समेत फर्केको मौका कुर्नु परेको स्थानीयले बताए । ती संस्कृति संरक्षण गर्न चाहिने पोशाक र अन्य खर्च पनि महँगो छ ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७९ १२:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्थानान्तरण गरी चितवन ल्याइएका सबै अर्ना सकिए

रमेशकुमार पौडेल

चितवन — करिब ६ वर्षअघि कोसीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष र जावलाखेलको सदर चिडियाखानाबाट चितवन निकुञ्ज ल्याइएका १५ वटै अर्ना सकिएका छन् । तारबार गरेर अर्ना राखेको क्षेत्रमा सोमबार बाघ पसेर तीन वटा अर्ना मारेपछि चितवन ल्याइएका सबै अर्ना सखाप भएका हुन् । ७३ सालको माघमा कोसीबाट १२ र चिडियाखानाबाट तीन वटा अर्ना चितवन ल्याएर सौराहादेखि दक्षिण पदमपुर फाँटमा छाडिएको थियो ।

चितवन निकुञ्जका सूचना अधिकारी रहेका सहायक संरक्षण अधिकृत गणेशप्रसाद तिवारीका अनुसार बाघले मारेका तीनवटै अर्ना पोथी थिए । बाँकी विवरण भने संकलन भइरहेको उनले बताए । स्थानान्तरण गरेलगत्तै चिडियाखानाबाट ल्याएका तीनवटा अर्ना मरेका थिए । त्यसैगरी ७४ सालको साउनमा आएको बाढीले दुईवटा अर्ना मर्नुका साथै बाँकी रहेका १० वटा अर्नाको स्वास्थ्य पनि नराम्रोसँग बिग्रिएको थियो ।

त्यसपछि बाघ आक्रमण र अन्य कारणले हरेक वर्षजस्तो अर्ना मर्ने गरेका थिए । सूचना अधिकारी तिवारीले गत वर्ष मात्रै १० वटा अर्ना मरेको बताए । चितवन आएपछि गत वर्षसम्म अर्नाका ६ वटा बच्चा जन्मेको निकुञ्ज कार्यालयले जनाएको छ । ३० बिघा खुला जमिनलाई तारबार गरेर अर्ना राखिएको थियो । त्यो बेला तारबार अर्थात 'इनक्लोजर' बनाउन ३४ लाख र अर्ना ल्याउन ४५ लाख रुपैयाँ खर्च भएको थियो ।

महालेखा परीक्षकको हालै सार्वजनिक ५९ औं वार्षिक प्रतिवेदनमा उल्लेख भए अनुसार आर्थिक वर्ष ०७६/७७ र ०७७/७८ मा गरेर 'इनक्लोजर'मा राखेका अर्नाका लागि ६३ लाख ६९ हजा रुपैयाँ खर्च भएको थियो । तर अर्ना संरक्षणमा अपेक्षित लाभ र सफलता प्राप्त नभएको भनेर प्रतिवेदनमा सजग गराइएको छ । अर्नासँगै शुक्लाफाँटाबाट ल्याइएका पाँचवटा बाह्रसिंगे उसै वर्ष मरेर सकिएका थिए ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७९ १२:०८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×