संरक्षणको पर्खाइमा पुराना घर- गण्डकी - कान्तिपुर समाचार

संरक्षणको पर्खाइमा पुराना घर

समयान्तरसँगै परम्परागतलाई मासेर आधुनिक घर बनाउनेको होडबाजी चलेको छ
प्रतीक्षा काफ्ले

कास्की — रातो माटोले लिपिएका भित्ता । ढुंगा, माटो र इँटाले चिटिक्क पारिएका परम्परागत घरमा ढुंगाकै पाली र छानो । पर्यटकीय सहर पोखरामा तत्कालीन समयमा भैरवटोल, रामकृष्णटोल, गणेशटोल, मोहरिया टोल, र बगालेटोललाई पोखराको केन्द्र मानिन्थ्यो ।


पर्यटकका लागिसमेत आकर्षणका केन्द्र थिए यी ठाउँ । मौलिक वास्तुकलासहितका संरचना पछिल्लोसमय भने मासिँदै गएका छन् । समयसँगै परम्परागत घरलाई मासेर आधुनिक घर बनाउनेको होडबाजी चलेको छ । पोखरा–४ मा अहिले पनि फाट्टफुट्ट मौलिक घर देख्न पाइन्छ । आधुनिकताको विकाससँगै मौलिकता हराउँदै गएको स्थानीय मञ्जिल श्रेष्ठ बताउँछन् । सिमेन्टका घरमा रमाउने बानी परेपछि मौलिकता मासिँदै गएको उनको तर्क छ । भन्छन्, ‘यहाँका घरमा ढुंगामाटो र इँटा प्रयोग भएका छन् । आधुनिकताले कतिपय संरचना नासिँदै गए भने भइरहेकामा पनि संरक्षण गर्नतर्फ कसैको ध्यान पुगेन ।’ परम्परागत घरको महत्त्व बुझ्ने बेलासम्म यस्ता घर हराइसक्नेमा चिन्ता व्यक्त गरे । उनका अनुसार पुराना संरचनाको संरक्षणमा सरकार मौन बस्दा समुदायको ध्यान नपुगेको हो ।

तत्कालीन बाइसे चौबिसे राजा सिद्धिनरसिंह शाहले २८० वर्ष पहिले पोखराका २६ कुरिया नेवार बोलाए । भीमसेनटोलमा बस्ती बसाले । त्यहींबाट उनीहरूको संगठित व्यापार सुरु भयो । नेवाः खल कास्कीका अध्यक्ष अशोक पालिखे भन्छन्, ‘नेवारको घर बार्दली निक्लिएको तीनतले हुन्छ ।’ अहिले रामकृष्णटोलमा रामकृष्ण मन्दिरको पूर्वपट्टि पुरानो शैलीको घर छ । भैरवटोलका निर्मल बिजुक्छेको घरलाई समेत उदाहरणका रुपमा लिन सकिने उनले बताए । उनका अनुसार २०३२ सालको नगर विकास समितिको योजनाअनुसार तत्कालीन अञ्चलाधीश शंकरराज पाठक र योजनाविद् पदमबहादुर थापाले पुरानो घरलाई संरक्षण गरेर राख्ने विषयको उठान गरे ।

लिखित दस्ताबेज बन्यो, तर कार्यन्वयन हुन सकेन । गणेशटोल, रामकृष्णटोल, भैरवटोलका पुराना घरलाई संरक्षण गर्ने भनिए पनि कुनै सुविधा नदिएको पालिखे बताउँछन् । २०५४ देखि २०५८ सम्म पालिखे दुईपटक नगरविकास समितिको अध्यक्ष हुँदा पुराना घर संरक्षणको प्रयास थाले । तर आर्थिक स्रोत अभाव भयो । महानगरले सम्पत्ति कर नलाग्ने, घर मर्मत गर्दा सहयोग गर्ने, नयाँ घर निर्माण गरे पनि पुरानो तरिकाले बनाउनुपर्ने नीति लागू गर्‍यो । तर, त्यसको कार्यान्वयन पनि फितलो रह्यो । ‘२०४६ सम्म घर जस्ताका तस्तै थिए,’ उनले भने, ‘बहुदलपछि घर मासिँदै जान थाले । बहुदल मौलिकताको अभिशाप बन्यो ।’ नालामुखदेखि सिद्धार्थ चोकसम्म ६४ वटा मौलिकता बोकेका नेपाली घर छन् । दुईवटा घर मासिने क्रममा रहेको बताउँदै उनले थपे । पोखरा पर्यटकीय राजधानी भनिरहँदा यस्ता मौलिक घरको संरक्षण नहुनु दुःखद रहेको उनको भनाइ छ ।

अहिले बगालेटोल, रामकृष्णटोलका पुराना घर भत्काउँदै नयाँ घर बनाउने परिपाटी बढ्दो छ । पौराणिक नेवारी शैलीको घर बनाएर राख्दा त्यो ठाउँ पर्यटकीय क्षेत्रको रूपमा विकास हुन सक्छ । ‘उदाहरणका रूपमा हामीले भक्तपुरलाई लिन सक्छौं,’ उनले दोहोर्‍याए, ‘भक्तपुर नगरपालिकाले पुराना घरलाई मर्मत गर्दा करमा छुट दिने गरेको छ । अनुदान दिएको छ । त्यसैले अहिले भक्तपुरमा जेजति घरहरू बनिरहेका छन्, सबै पुरानो शैलीले बनिरहेका छन् । जसको सिको अहिले पाटनमासमेत गरिएको छ ।’

यस्तै, काठमाडौं, ललितपुर र पनौतीमा पनि पुराना घर संरक्षण भएको उनले बताए । कसैले पुरानो शैलीको घर निर्माण गर्छ भने उसलाई कर छुटको सुविधा दिएमा संरक्षण गर्न सकिने तर्क पालिखेको छ । महानगरबाट नक्सा पास गर्दा नै पुराना घर संरक्षणको मादण्ड राख्नुपर्ने उनले बताए । पृथ्वीनारायण क्याम्पसका पूर्वप्रमुख गेहेन्द्रश्वर कोइरालाका अनुसार पर्यटकीय केन्द्रकारुपमा हेर्ने हो भने नालामुख, गणेशटोल, रामकृष्णटोल, भैरवटोल क्षेत्र नै हो । ‘यसको ऐतिहासिक महत्त्व छ,’ उनले भने, ‘यसबारे थाहा नभएका कोही छैनन् तर, चासो नभएको मात्र हो । संसारमा कुनै पनि देशमा जहाँ संस्कृतिको संरक्षण हुन्छ, त्यहाँ पर्यटकीय विकास भएको पाइएको छ ।’ उनले भौतिक संरचना निर्माण गर्न सकिए पनि इतिहास निर्माण गर्न नसकिने बताए ।

विगतमा संरक्षणको प्रयास भए पनि सफल हुन नसकेको बताउँदै उनले पोखरा पनि कंक्रिटको जंगलमा परिणत भएको बताए । ‘अझै पनि ध्यान दिने र व्यवस्थित रूपमा संरक्षण गर्न सकेमा केही मात्रामा भए पनि जोगिने थिए,’ उनले थपे, ‘हामीले हाम्रै कुरालाई विकास गर्ने हो । हाम्रो पुर्खाहरूले जुन वास्तुकलाको विकास गरे त्यसमा कमि रहेका कुरालाई हटाउँदै सोही शैलीमा आधुनिकतालाई ढाल्नुपर्ने आवश्यकता छ । तर हामी त्यतातिर जान सकेनौं ।’

कोइरालाले भइरहेका घर बचाउनतर्फ आवाज उठाइरहेको बताए । ‘घरका मालिक भने बचाउन तयार छैनन्,’ उनले भने, ‘संरक्षणको लागि पनि खर्च चाहिन्छ । आर्थिक रूपमा कमजोर छन्, कसरी बचाउने ?’ पोखरामा इँटाको प्रयोग गरी काष्ठकलासहितको घर बनाउने युगको थालनी रामकृष्ण टोल र गणेशटोलबाट भएको हो । काष्ठकलाअन्तर्गत तीनवटा खाँबा भएको एकै ठाउँमा हुने झ्यालको निर्माण भएका घर पनि तिनै हुन् ।

पोखरामा स्थापत्य कला अथवा वास्तुकलाको उदाहरणका रुपमा प्रस्तुत गर्न सकिने घरहरू भैरवटोल, रामकृष्णटोल, गणेश टोलमा छन् । पोखरा असाध्यै धेरै पानी पर्ने ठाउँ भएका कारण दुइपाते छानो भएका घरहरू पोखराको पकृतिसँग तादम्य मिल्ने घरहरू हुन् । त्यही प्रकारले दुइपाते घरहरू बने । अत्याधिक वर्षात हुँदा पनि घरलाई क्षति नपुगोस्, सहज ढंगले पानीको निकास होस् भन्दै प्रकृतिसँग तादम्य मिलाउन चेष्टा गरिएको बताउँछन् संस्कृतिकर्मी तीर्थ श्रेष्ठ । ‘अहिले हामी आधुनिकतामा गयौ’ उनले भने, ‘कंक्रिट स्ट्रक्चरका ढलान घर बनाइरहेका छौं । हामीले अहिले बनाइरहेका कंक्रिट घरहरू पोखराको प्रकृतिसँग सुहाउँदो छ वा छैन कसैको चिन्ता चासो छैन ।’ आधुनिक सुविधासँगै परमपरागत शैलीका घर निर्माण गर्नुपर्ने उनी बताउँछन् । ‘अहिले व्यक्तिलाई सुविधा चाहिएको छ,’ उनले भने, ‘महानगरले पुराना घरको संरक्षण गर भन्ने र संरक्षणको लागि आर्थिक सहयोग गर्नुपर्छ । रामकृष्ण टोलबाट विन्ध्याबासिनीसम्म सम्पदा क्षेत्र घोषण हुनुपर्छ ।’ पुरातात्विक महत्त्वका भवन जोगाउन महानगर नै अग्रसर हुनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

‘यसो भएमा नयाँ पुस्तामा पनि हस्तान्तरण हुने थियो’ उनले भने, ‘अहिले अहिले अधिकांश झन्डै ८० देखि ९० प्रतिशत घरहरूमा पानीको चुहावट हुने समस्या छ । सिमेन्टको आयु ५० वर्षको हो । ५० वर्ष आयु भएका घरहरू भन्दा त ढुङ्गामाटोकै घरहरू मजबुत छन् । हामीले स्ल्याप ढलान भएका घरहरू बनाएका छौं, पानी त्यहाँ जम्मा भएको छ । शोभाका दृष्टिकोणले १० को दशक अथवा २० को दशकको फोटो हेर्ने हो भने आजको पोखरा बजार भन्दा हिजोको पोखरा बजार सुन्दर देखिन्छ ।’

संसारमा जहाँ पनि पुराना सहरहरूलाई जोगाइने र जोगाएका ठाउँहरूमा घर निर्माण भएको मिति पनि लेखिएको हुन्छ । त्यसको पुरातात्त्विक महत्त्व र वास्तुकलाको मौलिक विशेषताका कारणले पर्यटकलाई आकर्षित बनाइरहेको उदाहरण धेरै छन् । ‘अमेरिका, बम्बईमा देखिने घर पोखरामा हेर्न किन आउनुपर्‍यो ?’ उनले प्रश्न गरे, ‘पोखरालाई प्रकृतिले छुट्टै बनाएको छ भने छुट्टै ढंगको संरचनाको आवश्यकता छ ।’

पोखरा–४ का अध्यक्ष शंकर बाँस्तोलाले पुरातात्त्विक संरचना जोगाउन महानगर, प्रदेश र संघ सरकार कसैले पनि वास्ता नगरेको बताए । पोखराको पुरानो बजारलाई संरक्षण गर्ने हेतुले स्थानीय प्रवीण पालिखेको संयोजकत्वमा ९ सदस्य समिति बनाएर वडा कार्यालयले कति घर कस्ता छन र कति क्षेत्रफलमा बनेका छन् भन्ने प्रतिवेदन तयार गरेको छ । उक्त प्रतिवेदन वडाले महानगर, प्रदेश र संघलाई बुझाएर पोखराको अस्तित्व जोगाउन पहल गरे पनि सम्बोधन नभएको बास्तोलाले बताए । १७७० मा बनेका पुराना घरसमेत अहिले पनि देख्न सकिने उनले बताए । उनकानुसार वडा नम्बर ४ र २ मा गरि ४० भन्दा बढी घर छन् । महानगरले स्थानीयले अवरोध गर्‍यो भन्दै तर्किने गरेको उनले बताए । सीमित बजेटले यस क्षेत्रको संरक्षण गर्न नसकिने बताउँदै उनले महानगरको आठौं नगरसभाले पुराना घरको नक्सा पासमा छुट दिएको बताए ।

प्रकाशित : फाल्गुन १७, २०७८ १३:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

संसद् प्रभावकारी हुन सकेन, सभामुखको भूमिकाले थप गतिरोध सिर्जना भयो : ओली

'संसदभित्र वा बाहिरको हाम्रो जारी लडाइँ लोकतन्त्रको आधारभूत मूल्य, मान्यता र दलीय प्रणालीको मर्मलाई स्थापित गर्न र त्यसलाई अझ सुदृढ गर्नका लागि हो'
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — नेकपा (एमाले)का अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले संसद्‌मा सभामुख अग्निप्रसाद सापकोटाको भूमिका निष्पक्ष हुन नसकेको बताएका छन् । प्रतिनिधिसभाबाट आइतबार नै व्याख्यात्मक घोषणासहित पारित भएको एमसीसीबारे पार्टीको धारणा जारी गर्न मंगलबार पत्रकार सम्मेलन गर्दै ओलीले सभामुखको आलोचना गरेका हुन् । 

सभामुख सापकोटाले पदीय मर्यादा विपरीत कार्य गरिरहेको प्रमुख प्रतिपक्षी दलका नेता ओलीको भनाइ थियो । 'संसद्‌मा माननीय सदस्यहरूको अवरोधलाई अनदेखा गर्दै बलमिच्याइँ गर्ने सभामुखको व्यवहार झनै आपत्तिजनक छ । सरकारले दिएको बिजनेस सदनमा प्रस्तुत नगर्नेजस्ता पदीय दायित्व प्रतिकूल व्यवहार गर्दै आउनुभएका सभामुखले कुनै समय एमसीसीसम्बन्धी प्रस्ताव टेबल गर्नुपरेमा आत्महत्या गर्छु भन्नेजस्ता आवेगपूर्ण अभिव्यक्ति दिनुभयो,' ओलीले जारी गरेको वक्तव्यमा भनिएको छ, 'षड्यन्त्रको पटकथा तयार भएपछि भने ‘सभामुख भनेको अम्पायर हो’ भन्नेजस्ता शब्दावली प्रयोगमा ओर्लिनु भयो । यसले उहाँको यो व्यवहार पदीय कर्तव्यको पालनाभन्दा पनि दल विशेषको आज्ञापालन गर्ने देखिन्छ ।'

एमालेबाट अलग्गिएर नेकपा (एकीकृत समाजवादी) गठन गरेका सांसदहरूलाई सभामुख सापकोटाले जोगाएको पनि ओलीको भनाइ थियो । एमालेले कारबाही गरेका माधवकुमार नेपालसहित १४ सांसदलाई पदमुक्त नगरेको भन्दै भदौयता संघीय संसद्का दुवै सदन अवरुद्ध गर्दै आएको छ । यसबारे ओलीले भनेका छन्, 'उहाँ नै दलहरूले कारबाही गरेका अनुशासनहीन सांसदलाई जोगाएर दल विभाजनको मतियार बन्नुभयो । अहिले राष्ट्रिय राजनीति लिकबाट बाहिरिएको छ । संसदभित्र वा बाहिरको हाम्रो जारी लडाइँ लोकतन्त्रको आधारभूत मूल्य, मान्यता र दलीय प्रणालीको मर्मलाई स्थापित गर्न र त्यसलाई अझ सुदृढ गर्नका लागि हो ।'

संसद् प्रभावकारी नहुनुमा सभामुखको भूमिका जिम्मेवार भएको ओलीको भनाइ छ । 'संसद् जननिर्वाचित प्रतिनिधिमार्फत् लोकतन्त्रको अभ्यास गरिने थलो हो । चार वर्षअघिको जनादेश अहिले खण्डित भएको छ । त्यसैले संसद् प्रभावकारी हुन सकिरहेको छैन,' उनले भनेका छन्, 'त्यसमाथि सभामुखको भूमिकाले थप गतिरोध सिर्जना भएको छ । यी सबै घटनाक्रमले सभामुख यस गरिमामय पदका लागि योग्य हुनुहुन्न भन्ने थप पुष्टि भएको छ ।'

प्रकाशित : फाल्गुन १७, २०७८ १३:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×