‘चुम्बा’ र ‘नुब्री’ जनगणनामा सूचीकृत- गण्डकी - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

‘चुम्बा’ र ‘नुब्री’ जनगणनामा सूचीकृत

कान्तिपुर संवाददाता

गोरखा — जातीय पहिचान स्थापित गर्न उत्तरी गोरखावासीले १२ औं राष्ट्रिय जनगणनामा ‘चुम्बा’ र ‘नुब्री’ जाति सूचीकृत गराएका छन् । चुमनुव्री गाउँपालिकाअन्तर्गत नुब्रीका स्थानीयले जाति र भाषा दुवैमा नुब्री र चुमका स्थानीयले जातिमा चुम्बा र भाषामा चुम टिपाएका हुन् ।

१२ औँ राष्ट्रिय जनगणनाअन्तर्गत उत्तरी गोरखाको चुम उपत्यकाका स्थानीयको विवरण संकलन गर्दै गणक । तस्बिर : कान्तिपुर

अध्ययन र पाका पुस्तासँग छलफल गरेर जातीय पहिचान स्थापित गर्न स्थानीय युवाको अगुवाइमा जनगणनाअघि यहाँ अभियाननै सञ्चालन गरिएको थियो ।

चर्चामा नरहेका चुम्बा र नुब्री जातिको भाषिक, सांस्कृतिक पहिचान स्थापित गराउन अभियान चलाएर गणक पनि स्थानीय स्तरकै युवा खटिएका किमोलुङ फाउन्डेसन नेपालका संस्थापक अध्यक्ष वाङचुक राप्तेन लामा (चुम्बा) ले बताए । लामा थर लेख्ने यहाँका स्थानीय २०६८ को जनगणनासम्म तामाङमा सूचीकृत हुँदै आएका थिए । ‘राष्ट्रिय जनगणना सुरु भएको पनि १ सय १० वर्ष भइसक्यो तर चुम्बा र नुब्रीको पहिचान खुलेन,’ राप्तेनले भने, ‘चुम र नुब्री ठाउँको पनि आफ्नै पहिचान छ तर आजसम्म जनगणनामार्फत न ठाउँ चर्चामा आयो न जाति ।’

चुमभ्यालीअन्तर्गत छेकम्पार र चुम्चेतका स्थानीयले चुम्बा र नुब्री उपत्यकाअन्तर्गत सामागाउँ, ल्हो, विही र प्रोकका स्थानीयले नुब्री जाति टिपाएको उनले बताए । भाषा, धर्म, संस्कृति, आर्थिक र राजनैतिक विकास र उत्थानको लागि पहिचानले सघाउने स्थानीयको विश्वास छ । अधिकांश स्थानीयले आफ्नो पहिचान स्थापित गर्ने अभियानअनुसार नै जातमा नुब्री टिपाएको प्रोकका पेमा ग्याल्बोले बताए । ‘हामीले जाति र भाषा दुवै नुब्री लेखेका छौं ।

भाषा आयोगमा नुब्री भाषा दर्ता भए पनि २०६८ को जनगणनामा त्यो उल्लेख भएन,’ उनले भने, ‘यसअघि जातिमा लामा भनेर टिपाउँदा तामाङमा सूचीकृत भयो । स्थानीय पढेलेखेका छैनन्, पहिचान हराउँदै गयो, सबैलाई जातिमा नुव्री लेख्न पर्छ भनेर अभियान चलाएर गणकलाई टिपाउन लगायौं ।’ नुब्रीवासीले दोस्रो भाषामा भने भोट र कसैले नेपाली टिपाएको उनले बताए ।

जनगणनामा चुम्बा र नुब्री जातिमा सूचीकृतले कोड नम्बर भने नपाएको वाङ्चुकले बताए । स्थानीयलाई स्वइच्छाले चुम्बा र नुब्री जाति लेखाउन आग्रह गरिएको लामाले बताए । ‘तल्लो भेगबाट आएकाले नाम, जात बिगारिदन पनि सक्छन् भनेर जनगणना सुरु भएपछि सकेसम्म गणकका रुपमा स्थानीय नै पठाउन आग्रह गर्‍यौं,’ उनले भने, ‘हामी युवा नै जनगणनामा खटिएका हौं ।’

भावी पुस्तालाई बुझाउन पनि पहिचान स्थापित गराउने कार्यमा सघाउने छेकम्पारका नेवाङ लामाले बताए । ‘हामी चुम्बा नै हौं । अहिले पहिचान स्थापित भयो भने आउने पुस्ताले पनि आफ्नो पहिचान बुझ्न सक्छन्,’ उनले भने ।

भाषा आयोगले पछिल्लो समय पहिचान गरेको भाषामा पनि गोरखामा बोलिने चुम स्यार र नुब्री लार्के समेटिएका छन् । गणनाको क्रममा चुमनुब्री गाउँपालिकाका जातिमा चुम्बा र नुब्री टिपाउनेको कोड नम्बर उल्लेख नगरी विवरण संकलन गरिएको जिल्ला जनगणना कार्यालयका प्रमुख महेन्द्रप्रसाद ढुंगानाले बताए । ‘सबै फाराम विभागमा पठाइसकेका छौं,’ उनले भने ।

प्रकाशित : पुस ७, २०७८ १३:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सुन्तला खेतीबाटै आत्मनिर्भर

परम्परागत कृषिबाली छोडेर व्यावसायिक सुन्तला खेतीमा लागेका एक किसानले यसै सिजनमा गरे ६५ लाख रुपैयाँ आम्दानी
सम्झना रसाइली

तनहुँ — परम्परागत रुपमा कोदो, मकैको खेती गर्दै आएकी म्याग्दे गाउँपालिका–३ काँफलडाँडाकी कमला शाही अहिले सुन्तला खेती गर्छिन् । मिहिनेत गरे अनुसार कोदो, मकैको उत्पादन नहुने र उत्पादन भएको उपज पनि बाँदरले खाइदिँदा उनले बारी बाँझै राखेकी थिइन् ।

बजार पठाउन सुन्तला टिप्दै तनहुँको म्याग्दे गाउँपालिका–३ उमाचोकका किसान । तस्बिर : सम्झना/कान्तिपुर

‘१२ वर्षदेखि सुन्तला खेती गर्दै आएकी छु,’ उनले भनिन्, ‘कोदो, मकैभन्दा सुन्तला खेतीमा कम मिहिनेत लाग्ने र आम्दानी पनि राम्रो हुने भएपछि विदेशमा रहेका श्रीमान्लाई समेत गाउँमै बोलाएर सुन्तला खेती गर्न थालेका छौं ।’

हाल करिब ४ रोपनीमा सय बोट सुन्तला लगाएकी छन् । उत्पादन भएको सुन्तला आफैंले काठमाडौंको कालिमाटी तरकारी तथा फलफूल बजारमा लगेर बिक्री गर्छिन् । ‘सुन्तला खेतीमा औषधिउपचार, गोडमेल, मलजललगायत कार्यमा करिब एक लाख रुपैयाँ बराबर खर्च हुने गरेको छ । यस वर्ष उत्पादन पनि राम्रो भएको र मूल्य पनि राम्रै पाइएको हुँदा ७ लाख रुपैयाँ आम्दानी भइसकेको छ,’ उनले भनिन् ।

म्याग्दे–३ का कमल सारु मगरले पनि यो सिजनमा अहिलेसम्म एक लाख रुपैयाँ बराबरको सुन्तला बिक्री गरिसकेका छन्् । सानो–ठूलो गरी १ सय ९० बोट सुन्तला लगाएकोमा ७० वटामा फल लागेको छ । ‘गतवर्ष करिब ३५ हजार रुपैयाँको मात्र सुन्तला बिक्री भएको थियो,’ उनले भने, ‘यो वर्ष एक लाख रुपैयाँ बराबरको बेचिसकें । अब एक/डेढ लाख रुपैयाँमा कट्छ होला । हामीलाई सुन्तला खेतीले लखपति बनाउँदै लगेको छ ।’

उमाचोक सुन्तला ब्लक सञ्चालक समितिका संयोजकसमेत रहेका निर्मल अधिकारीले सुन्तला खेतीबाट अनपेक्षित रूपमा आम्दानी लिन सफल भएको बताउँछन् । ‘पहिले धान, कोदो, मकै खेती गरिने र बाँदरको आतंकका कारण उत्पादित कृषि उपज आफैंलाई पनि पुग्दैनथ्यो । खेतबारी पनि बाँझिन पुगेको थियो,’ उनले भने, ‘अहिले सुन्तलाबाट मनग्ये आम्दानी भएपछि हामी सबै व्यावसायिक सुन्तला खेतीतर्फ आकर्षित भएका छौं ।’

करिब ३५ रोपनी क्षेत्रफलमा ७ सय बोट सुन्तला रोपेका अधिकारीले यस वर्ष सुन्तला बिक्रीबाट २५ लाख रुपैयाँ आम्दानी गरेको सुनाउँछन् । उनका अनुसार स्थानीय सुकनारायण श्रेष्ठले यस वर्ष ६० लाख रुपैयाँ बढीको सुन्तला बिक्री गरेका छन् । वातावरणीय हिसाबले यस क्षेत्रको हावापानी सुन्तला उत्पादनको लागि उपयुक्त भएकोले व्यावसायिक सुन्तला खेतीतर्फ किसानको आकर्षण बढेको अधिकारीले बताए । उनका अनुसार म्याग्दे गाउँपालिकाभित्र करिब ४० हजार सुन्तलाका बोट छन् । भने, ‘हालसम्म यस क्षेत्रबाट करिब ७ करोड रुपैयाँ बराबरको सुन्तला बिक्री भइसकेको छ ।

यस वर्ष उत्पादन र मूल्य राम्रो भएको हुँदा १० देखि १२ करोड रुपैयाँ गाउँ भित्रने अनुमान गरेका छौं । सुन्तला बिक्रीबाट एक जना किसानले न्यूनतम ५ हजारदेखि ६५ लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गरेका छन् ।’

यस्तै, उमाचोकका किसान रामहरि रानाभाटले यो वर्ष २ सय ५० बोटमा फलेको सुन्तला बिक्री गरी १५ लाख रुपैयाँ आम्दानी गरेका छन् । उनले भने, ‘मलजल राम्रोसँग पायो भने पनि सुन्तला उत्पादन राम्रो हुने रहेछ । अझै बिरुवा थपेको छु, फल दिन थालेपछि करिब २५ लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी लिने लक्ष्य बनाएको छु ।’ गाउँका अन्य किसानले सुन्तला खेतीबाटै मनग्ये आम्दानी गरेको देखेपछि कोदो र मकै खेती गर्दै आएका म्याग्दे–२ का पवित्र रानाभाट र तारा रानाभाट पनि पछिल्लो समय सुन्तला खेतीतर्फ आकर्षित भएको बताउँछन् । एक वर्षअगाडि पवित्रले १ सय ५० र ताराले सय वटा सुन्तलाको बिरुवा रोपेका छन् ।

सुन्तला खेतीका लागि तनहुँको वातावरण उपयुक्त रहेको कृषि ज्ञान केन्द्र प्रमुख कुलप्रसाद तिवारीले बताए । उनले भने, ‘उत्तरतर्फ हिमाल देखिने चिसो पाखामा सुन्तलाको उत्पादन राम्रो हुनाले जिल्लाको समुद्री सतहबाट ७ सय मिटरदेखि १२/१५ सय मिटर उचाइका क्षेत्रमा सुन्तला राम्रो उत्पादन भएको छ ।’ जिल्लामा शुक्लागण्डकीको राइपुर, व्यास नगरपालिकाको तनहुँसुर, बेनीकोट, देवघाट गाउँपालिकाको छिपछिपे बैदी, कोटबैदी, भिमाद नगरपालिकाको भानुमतीलगायत क्षेत्रलाई सुन्तला खेतीको पकेट क्षेत्रका रुपमा विकास गरिएको छ । जिल्लामा उत्पादित सुन्तला काठमाडौंबाटै ठेकेदारहरू आएर खरिद गरी लग्ने गर्छन् ।

जिल्लामा गत वर्ष ८ हजार २ सय मेट्रिक टन सुन्तला उत्पादन भएकोमा यस वर्ष १६ सय हेक्टर क्षेत्रफलबाट करिब ८ हजार ५ सय म्याट्रिक टन सुन्तला उत्पादन हुने अनुमान गरिएको केन्द्रका प्रमुख तिवारीले बताए । ‘यस वर्ष २४ करोड रुपैयाँ बराबरको सुन्तला बिक्री हुने अनुमान गरिएको छ,’ उनले भने ।

कृषि ज्ञान केन्द्र तथा स्थानीय सरकारहरूले सुन्तला खेती प्रवर्द्धन तथा गुणस्तरीय सुन्तला उत्पादनका लागि किसानहरूलाई मल, बिरुवा, प्राविधिक सहयोग तथा औषधि उपलब्ध गराउँदै आएका छन् । अधिक वर्षाका कारण दाना सानो भएका, सुन्तलामा अमिलो पन बढी हुनुका साथै पाक्न समेत ढिलो भएको किसानहरूले बताएका छन् । सुन्तला खेती व्यवस्थापनमा ध्यान नदिँदा रोग र किराको प्रकोपलगायत समस्या पनि झेल्दै आएका छन् ।

प्रकाशित : पुस ७, २०७८ १३:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×