बस्ती पस्यो थार

दीपक परियार

पोखरा — बिहानीको झिसमिसेमै भैंसीको पाडोजस्तै देखिने जनावर बस्ती पस्यो । पृथ्वी राजमार्गको छेवैमा डुलिरहेको जनावर जंगली हो भन्ने स्थानीयले अड्कल काटे । खेद्दैखेद्दै नजिकैको विद्यालय हातामा पुर्‍याए । उच्च पहाडी भेगमा बस्ने जंगली जनावर थार बुधबार पोखरामा भेटिएको हो ।

पोखरा–२६ बुढीबजारमा एकाबिहानै डुलिरहेको थारलाई स्थानीयले नजिकैको जुनियर सिटिजन्स एकेडेमीको तारजालीले घेरिएको खेलकुद मैदानमा पुर्‍याएका थिए । भिरालो र घना जंगलमा बस्ने थार कसरी बेंसी झर्‍यो भन्ने पत्ता लाग्न सकेको छैन । अन्दाजी २ वर्षको भाले थारलाई डिभिजन वन कार्यालय कास्कीको टोलीले उद्धार गरेको छ । थार ४ फिट अग्लो र झण्डै ५० केजीको छ । उद्धार गरिएको थारलाई बेगनास र रुपातालको बीचमा रहेको पचभैयास्थित वन्यजन्तु उद्धार केन्द्रमा राखिएको छ । दुई महिनाअघि पोखराकै बाटुलेचौरमा पनि थार भेटिएको थियो । उक्त थारलाई अर्मलाभन्दा माथिको वनमा लगेर छाडिएको थियो ।


डिभिजन वन कार्यालय कास्कीका प्रमुख रामकाजी श्रेष्ठले उच्च पहाडी भेगमा बस्ने थारलाई सहरमा भेटिनुलाई नौलो मानेको बताए । उनका अनुसार यो जंगली जनावर २ हजार ५ सयदेखि ३ हजार ५ सय मिटरसम्मको उचाइमा बस्छ । नेपालमा भने यो ५ सयदेखि ३ हजार ५० मिटरसम्मको उचाइमा पाइन्छ । झुण्डमा भन्दा एक्लाएक्लै भेटिन्छ । अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रबाट सेती नदीको तिरैतिर तलसम्म आएको हुनसक्ने उनले बताए । ‘जंगलमा प्रशस्त हुने घाँस खाने भएकाले आहाराको खोजीमै बस्ती पसेको भन्न मिल्दैन,’ उनले भने, ‘चर्दैचर्दै हिँड्दा रातभरि हिँडेको मेसो पाउँदैन । त्यसरी नै तल्लो भेगमा आएको हुनसक्छ ।’ मान्छे देखेपछि तर्सिएर भाग्दाभाग्दै बस्ती पसेको हुनसक्ने उनले जनाए ।


प्राणीशास्त्री एवं प्राध्यापक करण शाहले जंगली कुकुर र ब्वाँसोले लखेट्दा पनि सहरसम्म यो आइपुग्ने बताए । उनका अनुसार नेपालमा यसको संख्या एकिन छैन । तर धेरै शिकार गरिने भएकोले संख्या घट्दै गएको अनुमान गरिन्छ । यो चुरे र मध्यपहाडमा समेत पाइन्छ । नेपाल बाहिर भुटान, चीन, भारत र बंगलादेशमा समेत थार पाइन्छ । थारको आयु १५ वर्षको हुन्छ । जन्मेको ३ वर्षमा बच्चा जन्माउन योग्य हुन्छ । भाले र पोथी दुवैमा सिङ हुन्छ । दुवैको १८ सेन्टिमिटरसम्म लामो पुच्छर हुन्छ । शाकाहारी भएकोले घाँसपात, जंगली फलफूल र काष्ठफल यसको आहारा हो ।


अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघ (आईयूसीएन) ले थारलाई खतराको नजिक रहेको जनावरका रुपमा सूचीकृत गरेको छ । चोरी शिकारी र बासस्थानको कमीले नेपालमा पनि यसलाई खतराको नजिक मानिन्छ । मासुका लागि थारको शिकार हुन्छ । हरिण प्रजातिको थार अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रमा प्रशस्त पाइन्छ । कास्कीको घान्द्रुक, लान्द्रुक, अन्नपूर्ण आधार शिविर जाने बाटोमा पर्ने सिनुवा र देउराली लगायत ठाउँमा थार पाइन्छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७६ ०८:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जीर्ण कारागारमा कैदीबन्दीको चाप उच्च

प्रतीक्षा काफ्ले

पोखरा — गण्डकी प्रदेशभित्र रहेका सबै १० वटै कारागार भवन जीर्ण रहेको पाइएको छ । न्यूनतम पूर्वाधार पनि नरहेका कतिपय कारागारमा क्षमताभन्दा बढी कैदीबन्दी राखिएको गण्डकी प्रदेशसभा अन्तर्गत प्रदेश मामिला समितिको अनुगमनले देखाएको हो । 

‘भवन भत्किएका, चर्किएका, चुहिने, झ्यालढोका पनि पुराना र कमजोर अवस्थामा रहेको पाइयो,’ समिति सभापति कृष्ण थापाले भने, ‘क्षमताभन्दा बढी कैदीबन्दी राखिएको छ । खानेपानीलगायत न्यूनतम पूर्वाधार पनि नभएकाले तत्काल सुधार गर्नुपर्ने अवस्था छ ।’ कैदीबन्दीले दैनिक पाउने सिदा पनि कम रहेको र कारागार सञ्चालन र व्यवस्थापनमा न्यून बजेट छुट्याइने गरेको समितिले जनाएको छ ।

समितिले अनुगमनको प्रतिवेदन बनाएर प्रदेश सरकारलाई बुझाइसकेको छ । समितिका सचिव रविन्द्र घिमिरेका अनुसार पर्वत जिल्ला कारागारको क्षमता संख्या २५ रहेकोमा ९६ जनालाई राखिएको छ । म्याग्दीमा ३२ क्षमतामा १०० जना रहेका छन् । कैदीबन्दीलाई भेट्ने छुट्टै कक्ष नरहेको, शुद्ध खानेपानीको व्यवस्था नभएको, खाना पकाउने स्थल, शौचालय र पानीका धारा नजिक भएकाले सरसफाइको कमजोर व्यवस्थापनले विभिन्न रोग फैलन सक्ने सम्भावना रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । कैदीबन्दीको संख्या अनुसार स्वास्थ्यकर्मी, औषधिलगायत नभएको अनुगमनमा भेटिएको थियो ।

बन्दीलाई अदालत, औषधोपचारका लागि लैजान र ल्याउन समस्या रहेको थापाले बताए । कैदीले पाउने सिदा (चामल दैनिक ७०० ग्राम, नगद दैनिक ६० रुपैयाँ) मात्र रहेको र यो समयानुसार अपर्याप्त रहेको ठहर समितिको छ । कारागार परिसरभित्र खुल्ला ठाउँ आवश्यकताभन्दा कम रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । प्रतिवेदनका अनुसार उद्धार सामग्री नरहेको, पर्याप्त उज्यालो र हावा खेल्ने व्यवस्था नरहेको, सरसफाइका लागि पानी पर्याप्त नरहेको, विद्युत तथा वायरिङको व्यवस्थित नभएको, उडुस र लामखुट्टेको बिगबिगी तथा भवन दुर्गन्धित भएको पाइएको छ । कारागार संघ र प्रदेशको साझा अधिकारको सूचीअन्तर्गत भएकाले स्थानीय तहबाट प्रत्यक्ष सहयोग गर्न अप्ठ्यारो परेको पनि समितिको निस्कर्ष निकालेको छ । ‘बन्दीको कसुर अनुसार वर्गीकरण नगरी राख्दा झगडा, मारपिट, यातना दिनेजस्ता आपराधिक घटना हुने पाइयो,’ थापाले भने ।

समितिले कारागारको क्षमताअनुसार मात्रै कैदी राख्न सुझाव दिएको छ । प्रदेश मातहतमा रहने बन्दीगृहको क्षेत्रफल १ हजार रोपनी र जिल्लास्तरमा रहने बन्दीगृहको क्षेत्रफल २ सयदेखि ३ सय रोपनी राख्न उपयुक्त हुने, जीर्ण भवनको मर्मत गर्न, कारागारको सुरक्षा र सुव्यवस्थित सञ्चालनमा महत्वपूर्ण भूमिका रहने सुरक्षा निकायसँग समेत समन्वय गरी भवन डिजाइन गर्दा अझ प्रभावकारी हुने र कसुर अनुसार फरकफरक स्थानमा बन्दी राख्नुपर्ने सुझाव समितिको छ । ‘जीविकोपार्जन कार्यक्रममा जोड दिन पनि भनेका छौं,’ थापाले भने । यसका लागि तिनै तहका सरकारबीच समन्वय हुनुपर्नेमा उनले जोड दिए । कैद भुक्तानपछि सामाजिकीकरण र जीवनयापन सहज बनाउन सकिने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्नेलगायत सुझाव दिइएको छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७६ ०८:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×