होमस्टे अनुदानमा ‘अनियमितता’

अगन्धर तिवारी

(आर्थर, पर्वत) — ग्रामीण पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्न घरबास कार्यक्रम (होमस्टे) प्रवर्द्धनको अनुदानमा अनियमितता भएको स्थानीयले आरोप लगाएका छन् । अघिल्लो वर्ष गण्डकी प्रदेश सरकारले वितरण गरेको १० लाख रुपैयाँबाट कुस्मा नगरपालिका–१४ आर्थरस्थित पञ्चकोसी होमस्टेका लागि खरिद गरेका सामग्री खुला आकाशमुनि कुहिन थालेका छन् । स्थानीयले सामान खरिदमा अनियमितता भएको भन्दै स्पष्ट नभएसम्म जिम्मा नलिने भएका हुन् । 

सरकारबाट प्राप्त अनुदान रकमबाट गाउँका १९ होमस्टेका लागि फर्निचर र लत्ताकपडा खरिद गर्ने निर्णय भएको थियो । निर्णयबमोजिमका गुणस्तरीय सामग्री नभएको भन्दै सञ्चालकले नबुझेका हुन् । हरेक घरका होमस्टेका लागि दुई–दुई सेट खाट, टेबल, बेड, ब्लांकेट वितरण गर्ने निर्णय भएको सञ्चालक ओमकार गुरुङले बताए । निर्णयबमोजिम गुणस्तरीय सामान ल्याउनुपर्नेमा अध्यक्षले करिब दुई तिहाई बढी अनियमितता गरेको पाइएपछि सामग्री जिम्मा नलिएको उनले बताए । ‘सहयोग आउने भएपछि सबै बैठक बसेर सामान किन्ने निर्णय गर्‍यौं,’ गुरुङले भने, ‘अध्यक्षले काठमाडौं पुगेर सामान ल्याउनुभयो । गाउँमै साढे तीन हजारमा पाइने सामानलाई नौ हजारसम्म परेको भनेपछि कसैले बुझेनन् । मैले पनि बुझ्ने कुरै भएन ।’


बैठकले अध्यक्ष अमृत गुरुङसहित अरू २ जना सदस्यले गुणस्तरीय सामान खरिद गर्ने निर्णय गरेको होमस्टे सञ्चालक बनीकुमारी गुरुङले बताइन् । ‘असारमा ल्याएको सामान बाटैभरि छरिएको छ,’ उनले भनिन्, ‘सामानमा गडबडी भयो भनेपछि कसैले पनि बुझेका छैनौं ।’ दुई जना सदस्यसमेतको सहभागितामा ल्याउनु पर्नेमा अध्यक्ष एक्लैले मनोमानी ढंगले सामान ल्याएर होमस्टेकै बदनाम गराउन खोजेको आरोप सञ्चालकको छ । ‘खाटमा एक जना बस्दा पनि हल्लिन्छन् । टेबल र अरू कपडा पनि उस्तै छन्,’ सञ्चालक यामकुमारी गुरुङ भन्छिन्, ‘अब त्यस्ता सामान लगेर हामीले के गर्ने ?’ बढीमा तीन लाख पनि नपर्ने सामान ल्याएर १० लाख खर्च भएको भनेपछि आफूहरू अचम्ममा परेको सञ्चालकको गुनासो छ ।


असारको अन्तिम साता गाउँ पुर्‍याइएका ३८ थान पलङ र टेबल कुस्मा–आर्थर सडकको घुम्तीमा त्रिपालले ढाकिएको अवस्थामा छन् । त्यस्तै अरू केही बिस्तारा र अन्य सामग्रीहरू स्थानीयको एउटा घरको पिंढीमा थुपारिएको छ । सामान खरिदमा भएको अनियमितता अध्यक्षले स्वीकार नगरे सबै सामान प्रदेश सरकारलाई नै फिर्ता पठाउने सञ्चालकले बताएका छन् । ‘हाम्रा लागि दिएको सहयोग हामीले उपयोग गर्न पाउनुपर्‍यो,’ एक होमस्टे सञ्चालकले भने, ‘यसको कि अध्यक्षले जिम्मा लिनुपर्‍यो । नत्र सरकारलाई नै फिर्ता पठाउँछौं ।’


होमस्टे सञ्चालक समितिका अध्यक्ष अमृत गुरुङले भने सामान खरिदमा अनियमितता नभएको बताए । ‘सामान ल्याउन दुई जना जाने भन्ने कुरा थियो । एक जना नगएपछि मैले मात्रै ल्याएँ,’ उनले भने, ‘एक–दुई जना केटाहरूले विवाद गरेपछि केही परिवारले लिन नमानेका हुन् । सबै बिलभर्पाई वन कार्यालयमा बुझाएको छु । अनियमितता भन्ने कुरा गलत हो ।’ सामान लिन नमानेपछि अब समाजघरमा लगेर थन्क्याउने तयारी गरेको बताए । उनले फर्निचरबाहेक होमस्टेका लागि अन्य थुप्रै कामहरू गरिएको बताए ।


प्रदेश सरकारले फागुनमा सम्झौता गरे पनि असारको अन्तिम साता मात्रै रकम दिएपछि हतारहतार सामान ल्याउँदा केहिले बिबाद झिकेको उनको आरोप छ । प्रकाशित : मंसिर २६, २०७६ ११:२८

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अन्नभण्डारमै घट्यो धानको उत्पादन 

एकै जातको बीउ निरन्तर छर्नु, रोप्ने बेलामा खडेरी वा डुबान र बाला लाग्ने समयमा सुक्खा हुँदा उत्पादन लगातार ओरालो लागेको हो 
प्रदेश ब्युरो

काठमाडौँ — अन्नभण्डार मधेसमा धानको उत्पादन बर्सेनि घट्दो छ । अत्यधिक विषादीको प्रयोगले माटोको उत्पादकत्वमा ह्रास आएसँगै उब्जनीमा कमी आएको हो । मौसमी असन्तुलन, एउटै जातको बालीको निरन्तरता र रोग–किराको प्रकोपले उत्पादन बर्सेनि घट्दै गएको छ । 

रासायनिक मलको प्रयोगले माटोमा अम्लीय र क्षारीय मात्रा बढेको छ । राष्ट्रिय धानबाली अनुसन्धान कार्यक्रम, हर्दिनाथका धानविज्ञ फरहत अली धानको उत्पादन खस्कनुमा विषादीको बढी प्रयोगसँगै अरु पनि कारण जोडिएको बताउँछन् । ‘धान उत्पादनमा हृास आउनु विषादीको प्रयोग त प्रमुख कारण छँदै छ,’ अलीले भने, ‘रोग र किराको प्रकोप पनि बढेको छ ।’ उनका अनुसार एकै जातको विउ निरन्तर छर्नु र रोप्ने बेलामा खडेरी लगत्तै डुबान तथा बाला लाग्ने बेला फेरि सुक्खा हुँदा धानको उत्पादन लगातार आरालो लागेको हो ।

धनुषामा गतवर्ष २ लाख ५१ हजार टन धान फलेको थियो । यस वर्ष २ लाख ६ हजार टन धान मात्र उब्जियो । धनुषामा गतवर्ष ६३ हजार १ सय हेक्टरमा धान रोपियो । यसवर्ष ५९ हजार हेक्टरमा मात्र धान खेति गरिएको थियो । पर्सामा गत वर्ष २ लाख २७ हजार टन धान उत्पादन भयो । यसवर्ष २ लाख २५ हजार टन मात्र धान फलेको छ । पर्सामा गत वर्ष ४७ हजार ५० हेक्टरमा धान खेति गरियो । यस वर्ष ४५ हजार हेक्टरमा मात्र धान रोपियो । अन्नभण्डार प्रदेश २ का ८ वटै जिल्लामा बर्सेनि धानको उत्पादनसँगै खेती हुने क्षेत्रफल पनि खुम्चिँदै छ ।

‘किसानले धान खेतमा सिफारिसभन्दा बढी मल–खाद्य प्रयोग गरिरहेका छन्,’ धानविज्ञ अलीले भने, ‘धानलाई रासायनिक मल आवश्यक पर्छ तर उचित मात्रामा प्रयोग भइरहेको पाइएन ।’ उनका अनुसार एक कठ्ठा धान खेतमा ६ किलो युरिया र १ किलो पोटास छर्नुपर्छ । तर, धान हलक्के बढ्ने र बाला लाग्ने लोभमा किसानले मलको दोब्बर प्रयोग गर्छन् ।

माटो तथा मल परिक्षण प्रयोगशालाका प्रमुख सुनिलकुमार सिंहका अनुसार उब्जनी हुने जग्गामा पिएच मान ६.५ देखी ७.५ सम्म हुँदा त्यसलाई तटबस्थ माटो मानिन्छ । यस्तै, ६.४ भन्दा कम पिएच मान भएका माटोलाई अम्लिय र ७.६ पिएच मान भएको माटोलाई क्षारिय मानिन्छ । सप्तरीको जग्गामा ४.७ पिएच मानसम्म माटो पाइएको छ । सप्तरीको तिलाठी–कोइलाडी गाउँपालिका ७ का कृषक देबेन्द्रप्रसाद साहको खेतको माटो परीक्षण गर्दा ४.७ पिएच मान फेला परेको हो । जुन माटो अम्लिय प्रकृतिको हो । वाराको माटोमा ८.२ पिएच मान फेला परेको छ । ७.६ पिएच मानभन्दा माथिको पिएच मान भएको माटोलाई क्षारीय भनिन्छ । बोट–बिरुवा उत्पादनका लागि नाइट्रोजन, फसफोरस र पोटास मुख्य तत्त्व हो । जिंक, बोरेन, मोलिबेन्डम र आइरनलगायतका तत्त्व पनि माटोलाई उब्जनीयोग्य बनाउँछ । सिंहले अन्नभण्डारको खेतीयोग्य जग्गामा यी सबै तत्त्व कमसल बनेको बताए ।

उब्जनीमा लगातार ह्रास देखिएपछि भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयले सप्तरीको राजविराजमा हालै माटो तथा मल परीक्षण प्रयोगशाला स्थापना गरेको छ । प्रयोगशालाले ८ वटै जिल्लाको माटो परीक्षण गरेको छ । रसायनिक मलको असन्तुलित र अत्याधिक प्रयोगले प्रदेश २ का ७० प्रतिशत खेतमा अम्लीय बढेको छ । ५ प्रतिशत खेतमा क्षारीयको मात्र छ भने २० देखि २५ प्रतिशत खेत मात्रै तटस्थ अवस्थामा छ ।

रासायनिक मलको प्रयोगपछि माटोमा अम्लिय, क्षारिय र तटस्थ गरि तिन किसिमको प्रतिक्रिया हुन्छ । खेतीका लागि तटस्थ माटो उपयुक्त हो । अम्लिय र क्षारिय माटो उत्पादनका लागि राम्रो मानिँदैन । प्रयोगशालाका अनुसार प्रदेश २ को सप्तरी, सिरहा र धनुषामा सबभन्दा बढी जग्गाको माटो अम्लिय बनेको परीक्षणले देखाएको छ । बारा जिल्लामा भने वालीनाली उत्पादनका लागि योग्य तटस्थ प्रकृतीको माटो भएको जग्गा बढी छ । बारामा माटोको पिएच मानका आधारमा कृषी चुनको प्रयोगले माटोको अम्लिय र क्षारिय स्वरुप परिवर्तन भई खेतीयोग्य तटस्थ प्रकृतिको जग्गा बढेको छ ।

निरन्तर एउटै बाली
अन्नभण्डारमा बर्सेनि एउटै जातको धानको बीउ छरिन्छ । पुरानो विउकै निरन्तर प्रयोगले पनि उत्पादनमा ह्रास आइरहेको धानविज्ञ बताउँछन् । ‘भारत र छरछिमेकबाट ल्याएको धानको बीउ बढी छरिन्छ,’ धानविज्ञ अलीले भने, ‘एउटै बीउ निरन्तर छर्दा १० वर्षमा उत्पादन आफैं घट्छ ।’ उनका अनुसार एउटै विउको निरन्तरताले यसवर्ष नै धानको बाला फुट्नै पाएन् । ‘धानको बाला यसपालि फस्टाएन । फुट्नै पाएन । घाँटीमै अड्कियो,’ अलीले भने ।
धानविज्ञले सुख्खा क्षेत्रमा सुख्खा र सिञ्चित क्षेत्रमा भेराइटीको धानको बीउ छर्न किसानलाई सल्लाह दिन्छन् । ‘३–३ वर्षमा धानको बीउ फेर्नुपर्छ,’ अलीले भने, ‘नयाँ र उन्नत बीउ छर्नुपर्छ ।’ धान उत्पादन घट्नुमा यस वर्ष रोपाइँ सुरुलगत्तै बाढी आउनु, त्यसपछि धानमा गाँज लाग्ने बेलामा पानी नपर्नु, मलखाद्यको अभाव र किसानले लगातार एकै जातको बाली लगाउनु कारण रहेको कृषि ज्ञानकेन्द्र पर्साका प्रमुख रामचन्द्र यादवले बताए ।

यादवका अनुसार पर्साका किसान दशकदेखि सोना मनसुली जातको मात्रै धान रोप्छन् । पर्सामा कुल धान खेतीमध्ये ७० प्रतिशत सोना मन्सुली जातकै धान उब्जनी हुन्छ । वैज्ञानिक नाम सोना मन्सुली एटियु ७०२९ रहेको धान बालीको सिफारिस नेपाल र भारत दुबै सरकारले गरेको छैनन् । दुबै मुलुकमा सिफारिस नरहेको यो जातको खेती दशकदेखि किसानले गरिरहेको छ ।

किसानले निरन्तर एकै जातको धानबाली लगाउँदा त्यसले माटोको उवर्राशक्ति घट्ने, बालीमा रोग किराको प्रकोप बढ्छ । केही वर्षयता सोना मन्सुली जातको धान बालीमा सिथ ब्लाइट रोगको प्रकोप देखिएको छ । सोना मन्सुली धानलाई बिस्थापनको लागि नेपाल सरकारले सुवर्णसव १, हर्दिनाथ १, लल्का बासमती १, चैते २, सामा मसुलीसब १ धान सिफारिस गरेको छ । सिफारिस धानको विउ ५० प्रतिशत अनुदानमा पर्सामा ८६ टन किसानलाई वितरण गरिएको यादवले बताए ।

उत्पादन घट्दै–बढ्दै
गतवर्ष धान उत्पादनमा बृद्धि भएको सर्लाहीमा यसवर्ष भने कमी आएको छ । गतवर्ष सर्लाहीमा धान उत्पादन पछिल्लो २५ वर्षयताकै बढी थियो । तर, यसवर्ष अघिल्लो वर्षभन्दा करिब ८.५ प्रतिशतले उत्पादन घटेको छ । कृषि ज्ञान केन्द्र मलंगवासँग यसवर्ष धान उत्पादन घटेको तथ्यांक छ । गतवर्ष मौसम अनुकूल भएकाले ४६ हजार हेक्टर खेतमा धान रोपाइँ भएकोमा प्रतिहेक्टर ४.१ का दरले १ लाख ९० हजार ५० टन धान उत्पादन भएको थियो । तर, यसवर्ष ४६ हजार हेक्टरमा धान रोपाइँ भएकोमा प्रतिहेक्टर ३.८ का दरले एकलाख ७४ हजार टन मात्र उत्पादन भएको कृषि ज्ञान केन्द्रका प्रमुख देवानन्द रायले बताए । सर्लाहीमा गत वर्षबाहेक पछिल्लो पाँच वर्षयता धानको उत्पादन बर्षेनी घट्दो छ । कृषिविज्ञ भाग्यनारायण झाले रसायनिक मलको बढ्दो प्रयोगले खेतको उर्वराशक्ति घटाएको बताए ।

सप्तरीमा कुल ८० हजार हेक्टर धान खेतीयोग्य जग्गामध्ये यसवर्ष ६६ हजार हेक्टर जग्गामा मात्र धान रोपियो । अघिल्लो वर्षको तुलनामा १५ प्रतिशतले धान उत्पादनमा कमी आउने कृषि ज्ञानकेन्द्र राजविराजका प्रमुख भागीरथ यादवले बताए । गतवर्ष ६३ हजार हेक्टरमा धान रोपाइँ भएकोमा १ लाख ८० हजार टन धान उत्पादन भएको थियो । तर, यसवर्ष ६६ हजार हेक्टरमा धान रोपाइँ भए पनि उत्पादन भने १ लाख ५५ हजार टन मात्र धान उत्पादन हुने अनुमान गरिएको ज्ञानकेन्द्र प्रमुख यादवले बताए । त्यसैगरी पर्सा, सिरहा र रौतहटमा पनि यस वर्ष धान उत्पादन घट्ने अनुमान छ ।

उब्जनी बढाउने उपाय
विषादीको सन्तुलित मात्रा, सिँचाइको उचित प्रबन्ध, फेरेर बीउ छर्ने र किरा हटाउने उपाय गरे धानको उत्पादन बढ्ने कृषिविज्ञको सुझाब छ । माटो तथा मल परिक्षण प्रयोगशालाका प्रमुख सिंहका अनुसार खेतीयोग्य माटोको परीक्षण गराइरहनुपर्ने बताउँछन् । सिंहका अनुसार माटो परिक्षण नगर्नु र कमपोष्ट मलको प्रयोग नहुँदा उत्पादन घटेको हो । रसायनिक मलको अत्यधिक र असन्तुलित प्रयोगले माटो अम्लिय र क्षारीय भए माटोको पिएच मानका आधारमा कृषि चुनाको सिफारिस गरिन्छ ।

नेपालमा ५२ जातका धानमध्ये झन्डै ४५ जात लोप भएका छन् । बाँस पाते, कनकजिरा, रतुवा, सुगन्ध, पहाडी अनदी, मधेसी मसिनो, एक्लो पहेले, साँवा, रामधानलगायत ५२ जातका धानमध्ये किसानले सावित्री, रामधान, राधा ४, सावाधान, हर्दिनाथ १ र सुख्खा २,४ मात्र रोप्छन् ।

अजित तिवारी (जनकपुर), अवधेश झा (सप्तरी), भरत जर्धामगर (सिरहा), ओमप्रकाश ठाकुर (सर्लाही), शिव पुरी (रौतहट) र शंकर आचार्य (पर्सा)

प्रकाशित : मंसिर २६, २०७६ ११:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×