बख्खु, हराउने चिन्ता

गुरुङ समुदायमा पाहुना आउँदा राडीपाखी ओछ्याउने चलन पुरानै हो । चाड–पर्व र जाडो मौसममा बख्खु ओड्ने चलन छ । तान घर–घरैमा भए पनि ऊनको अभाव छ ।
हरिराम उप्रेती

गोरखा — दुई सय ५० भेडाँ खर्कमा छन् । भेँडा बिक्री नहुने चिन्ता छैन । धार्चे गाउँपालिका–५ गुम्दास्थित लप्सीबोटका माइला गुरुङ भेँडा मात्र बिक्री गर्दैनन् । भेंडाका भुत्ला वर्षमा दुईपटक काट्छन् । गाउँ पठाउँछन् । ऊन गाउँमा हारालुछ हुन्छ । 

गोरखाको धार्चे गाउँपालिका–५ गुम्दास्थित लप्सीबोटमा बख्खु बुन्दै स्थानीय । तस्बिर : हरिराम/कान्तिपुर

भेडाको भुत्लाबाट स्थानीय बख्खु बनाउँछन् । भेँडाको ऊन बिक्रीबाट पनि राम्रै आम्दानी हुने माइलाकी श्रीमती राममायाँ बताउँछिन् । ‘असोज र चैतमा दुईपटक भुत्ला काटेर गाउँ पठाउनुहुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘डेढ धार्नी भुत्ला एक बोरा चामल लिएर सटही गर्छौ ।’ श्रीमान्ले पठाएको भेडाको उनबाट राममाया बख्खु बनाउँछिन् ।

माइलासँग किनेको ऊन प्रशोधन गरेर गाउँका अन्य महिला पनि बख्खु बुन्न यतिखेर व्यस्त छन् । ‘घरका एक जनालाई बख्खु अनिवार्य हो,’ राममायाले भनिन्, ‘परिवारलाई चाहिने बख्खु आफैं बनाउँछौँ, धेरै भए बिक्री हुन्छ ।’ बख्खु बुन्न भने दुःख रहेको उनले सुनाइन् । यहाँका महिला नयाँ प्रविधिप्रति त्यति जानकार छैनन् । परम्परागत तवरले तान लगाउँछन् । केही घरमा बख्खुका तान छन् । एउटै बख्खु तयार गर्न एकदेखि ६ महिनासम्म लाग्छ । ‘घरको सबै काम सकेरफुर्सदको समयमा बख्खु बुन्ने गरेका छौँ,’ राममायाले भनिन् ।

६० टेकेकी बालमाया गुरुङले १४ वर्षकै उमेरमा बख्खु बुन्न सिकिन् । वर्षमा कम्तीमा एउटा बख्खु तयार गर्छिन् । ‘गाउँमा बख्खु नओडी बस्नै सकिन्न,’ उनले भनिन्, ‘बनाउन नसके बिक्री नहुने डर छैन, तर साह्रै झन्झट भने हुन्छ ।’ १५ देखि २० हजारसम्ममा एक बख्खु बिक्री हुने उनले बताइन् । ‘ऊन किन्नुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘दुःख धेरै छ, दुःख र खर्च गरेअनुसार आम्दानी राम्रो छैन ।’

भेडीगोठालाले ऊन काटेर पठाएपछि चिसो पानीमा पखालेर सुकाएपछि कोरेर सफा गरिन्छ । मसिनो पारेपछि धागो बनाइन्छ । ‘तानबाट तयार भइसकेपछि पनि तातोपानीमा माड्नुपर्छ,’ उनले भनिन् । तयार भइसकेपछि आगोको धूवाँमा दुई साता सुकाएर ओढ्ने प्रचलन पनि छ ।

फुर्सदको बेलामा बुन्ने भएकाले पनि समय धेरै लागेको वलमाया बताउँछिन् । उनले यो वर्ष २ बख्खु तयार गरिसकेकी छन् । ‘तुमे (कोट) पनि भेंडाकै ऊनबाट बन्छ,’ उनले भनिन्, ‘बख्खु त गाउँमा अनिवार्य हो, पाहुना आए पनि राडीपाखी ओछ्याउनुपर्‍यो, दुःख गरेर बनाएको बख्खु जाडोमा सारै न्यानो हुन्छ ।’

गोठालो जाँदा, काममा जाँदा, चाडपर्व र जाडो मौसममा बख्खु ओढ्ने चलन छ । भेडाको ऊनबाट तयार हुने राडीपाखी घरमा सजाउन र पाहुना आउँदा ओछ्याउने चलन छ । बख्खु पनि दुईथरी हुन्छ । एउटा सादा र अर्को दुई रङ मिसिएको । ‘भेंडाको रङजस्तो छ त्यस्तै कलर हुने भयो,’ उनले भनिन्, ‘दुई रङ मिसाएर बनाएको बख्खु राम्रो देखिन्छ ।’ धूवाँ लाग्ने ठाउँमा ९–१० दिन राखेको धागोबाट बनेको बख्खुले पानी पनि ओत्ने स्थानीय बताउँछन् । बख्खु मेलामा जाँदासमेत ओढ्ने गर्छन् ।

नयाँ पुस्ताले पनि बख्खु बुन्न चासो देखाउने गरेको स्थानीय गर्वु गुरुङ बताउँछन् । ‘सीप हस्तान्तरण हुन्छ,’ उनले भने, ‘आमा, दिदीहरूले गरेको देखेरै छोरीहरूले सिक्छन् ।’ ३ दशकअघिसम्म बिहे गर्दा बख्खु बुन्न सीप सिके नसिकेको हेर्ने प्रचलन रहेको उनी सम्झन्छन् । ‘बख्खु र राडीपाखी बुन्न जाने विवाह पक्का हुन्थ्यो,’ उनले भने । अहिले भने बुन्नेको संख्या कम हुँदै गएको छ ।

परम्परादेखिको सीप सिकेका पनि कच्चापदार्थ अभाव हुन थालेको गुनासो राख्छन् । ‘पहिलेजस्तो भेँडा पाल्नेहरू पनि छैन, भेडाको रौं पनि पाउन मुस्किल छ,’ लाप्राककी कान्छी गुरुङ भन्छिन्, ‘ऊन अभाव र बुन्न झन्झटिलो छ ।’ बख्खु बुन्नेको संख्या घटेको भन्दै पाका पुस्ताको चिन्ता छुट्टै छ ।

विशेष गरी पछिल्लो पुस्ताले बख्खुको महत्त्व नबुझेको उनीहरूको बुझाइ छ । कान्छी भन्छिन्, ‘यहाँ जाडो हुन्छ, तातोका लागि बख्खु चाहिन्छ, एक महिना लगाएर बख्खु बुन्ने झन्झट गर्नुभन्दा बजारका लुगा किन्न बढी रुचाउँछन् ।’ न्यानो हुने कपडा र प्लास्टिक नहुँदा भेडाको ऊनबाट बन्ने आकर्षक तथा परम्परागत घरेलु उत्पादन बख्खु र राडीपाखी प्रयोग हुँदै आएको छ । ‘अहिलेभन्दा पहिले उत्पादन धेरै हुन्थ्यो,’ उनले भनिन् ।

यहाँका उत्तरी क्षेत्रका अधिकांश गाउँमा बख्खु ओढ्ने प्रचलन छ । धार्चे र चुमनुब्री गाउँपालिकाका बस्तीका स्थानीय आफैं तयार गरेका बख्खु ओढ्छन् । भेडापालनमा आकर्षण बढाई आधुनिक प्रविधि भित्र्याउन सके बख्खु बुनेर राम्रो आम्दानी गर्न सकिने स्थानीयको तर्क छ ।

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७६ १०:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विदेशको संघर्षपछि स्वदेशमा तरकारी

दिप्ती सिलवाल

पर्वत — करिब अढाई वर्ष कतारमा संघर्ष गरेका पकुवाका गणेश पौडेल २ वर्षअघि गाउँ फर्किए । कतारमा गरेको संघर्षबाट पाठ सिकेका उनले गाउँमै केही गर्ने योजना बनाए । सजिलो उपाय रोजे, तरकारी । 

आलु भित्र्याउनका लागि तयारी गर्दै बागलुङको ताराखोलाका एक किसान दम्पती । तस्बिर : प्रकाश बराल/कान्तिपुर

गाउँमै परिवारसँगै बसेर कतारमा जस्तै संघर्ष गर्न उनलाई जाँगर पनि चल्यो । फर्किएलगत्तै तत्कालीन जिल्ला कृषि विकास कार्यालयमा साताव्यापी तालिम लिए । कतारको दुःख सम्झिँंदै व्यवसायमा तल्लीन गणेशलाई पहिलो वर्षमै उल्लेख्य सफलता मिल्यो ।

५ लाख खर्चेर ३ वटा हाइटेक टनेलमा गोलभेंडा लगाएका उनले पहिलो वर्षमै ४ लाख आम्दानी गरे । उनको जाँगरलाई गण्डकी प्रदेश सरकारले अझै हौसला दियो । गत वर्ष मोडेल फर्म साझेदारी कार्यक्रमअन्तर्गत ५ लाख रुपैयाँ अनुदान दिएपछि उनले टनेल थपेका छन् । अहिले पाँचवटा हाइटेक टनेल छन् । चारवटामा गोलभेंडा लगाएका छन् । एउटामा मिटर बोडी ।

बेसिजनमा फलेको गोलभेंडाबाट राम्रो आम्दानी गरेको बताउँछन् । ‘एक महिना निरन्तर प्रतिकिलो सय रुपैयाँमा बेचें,’ गणेशले भने, ‘राम्रो मूल्य पाउँदा त्यसमा गरेको संघर्ष बिर्सिन्छ ।’ दैनिक ६ घण्टा तरकारी बारीमा खट्ने गणेशले मासिक ५० देखि ६० हजारसम्म तरकारीबाट मात्रै आम्दानी भइरहेको जनाए । सुरुमा कुखुरापालन व्यवसायबाट ऋण लागेपछि कतार हानिएका गणेशले ठूलै हन्डर खाएपछि मात्रै चेत खुलेको बताए ।

पकुवामा विदेशबाट फर्केर मोडेल फर्म सञ्चालन गर्ने गणेश एक्ला होइनन् । नजिकैका दीपेन्द्रबहादुर क्षत्रीले पनि विगत ११ वर्षदेखि निरन्तर तरकारी खेती गर्दै आएका छन् । क्षत्री पनि १३ महिना कतारमै बसेर फर्किएका हुन् । दलालले राम्रो काम लगाइदिन्छु भन्दै कतार पुगेका क्षत्री पुग्नेबित्तिकै ३५ दिन जेल परे ।

जेलपछि एक वर्ष कठिन संघर्षसाथ कतार बिताएका क्षेत्री गाउँ फर्किएलगत्तै तरकारी खेती थाले । १० टनेलभित्र गोलभेंडा लगाएका उनले गत वर्षदेखि मोडेल फर्म सञ्चालन गरेका छन् । ‘आम्दानीले ८० लाखको घर बनाएँ,’ क्षत्रीले भने, ‘तरकारीबाटै भएको आम्दानी हो । अब झन् विस्तार गर्दै छु ।’

हालसम्म ८ रोपनीमा तरकारी लगाएका क्षत्रीले ५ रोपनी थप्दै छन् । २ हाइटेक टनेल बनाइसकेका छन् । ‘अहिलेसम्म आफ्नै लगानीमा काम गरिरहेको छु,’ क्षत्रीले भने, ‘प्रदेश सरकारले सहयोग गर्ने सुनेको छु । यो वर्ष त्यहाँ प्रपोजल हाल्दै छु । सहयोग पाए खेती विस्तारमा अझै उत्साह हुन्थ्यो ।’

पकुवाकै प्रदीप तिमिल्सिना, सूर्य केसी, गोविन्द पौडेल, विश्वराज जोशीलगायत युवा व्यावसायिक तरकारी खेतीमा क्रियाशील छन् । उनीहरूलाई लगानी र प्रतिफलका आधारमा सरकारी सहयोग प्रदान गरिएको कृषि ज्ञानकेन्द्र पर्वतले जनाएको छ । केन्द्रका अनुसार गत वर्ष मात्रै पर्वत र बागलुङमा यस्ता मोडेल फर्म सञ्चालन गर्ने किसानको संख्या ८० पुगेको छ ।

सरकारले कृषिमा आधुनिकीकरण, यान्त्रीकरण र व्यवसायीकरणका लागि यस्ता फर्ममा सहयोग गरिरहेको केन्द्रप्रमुख वासुदेव रेग्मीले बताए । वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका, एकल महिला, बेरोजगार तथा व्यावसायिक ज्ञान भएका युवालाई प्रोत्साहन गर्न गत वर्षदेखि मोडल फर्म कार्यक्रम सुरु गरेको हो । पर्वत र बागलुङ जिल्ला हेर्ने गरी पर्वतमा ज्ञानकेन्द्र सञ्चालन भएपछि यो कार्यक्रम लागू भएको हो । एक वर्षको अवधिमा मोडल फर्म तयार गरि किसानहरूले आर्थिक लाभसमेत लिइसकेका छन् ।

कृषिको व्यवसायीककरण, यान्त्रीकरण र आधुनिकीकरण गर्न भन्दै सरकारले सुरु गरेको मोडल फर्म कार्यक्रममा युवाको उत्साहजनक सहभागिता छ । रेग्मीका अनुसार व्यावसायिक फर्म सञ्चालनका लागि आवश्यक हाइटेक टनेल, सिंचाइ व्यवस्थापन, प्राविधिक उपकरण र अन्य पूर्वाधार निर्माणका लागि गत वर्षदेखि यस्तो अनुदानको कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ ।

किसानको उत्साह, लगानी र प्रतिफलका आधारमा ५० देखि ७० प्रतिशतसम्म अनुदान दिइएको छ । अघिल्लो वर्ष मात्रै यसका लागि तीन करोड ४४ लाख रुपैयाँ बजेट खर्च भएको छ ।

प्राविधिकले उत्पादनको सम्भावना हेरेर मोडल फर्म बनाउन किसानलाई सहयोग गरेका हुन् । कार्यालयले विभिन्न ९ वटा बाली समेटेर नमुना फर्म सञ्चालन भएको जानकारी दिएको छ ।

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७६ १०:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्