४० युवाद्वारा सामूहिक हलेदो खेती

हरिराम उप्रेती

(गोरखा) — गाउँका बस्ती प्राय: सुनसान छन् । युवा रोजागारी तथा अध्ययनका लागि सहर र विदेश जाने क्रम बढदो छ । गाउँमा वृद्घवृद्घामात्र भेटिन्छन् ।

गोरखा नगरपालिका–८ कट्टेलडाँडास्थित पाण्डेस्वाराँमा लगाएको हेलेदो (बेसार) खेती गोडमेल गर्दै युवाहरू । तस्बिर : हरिराम/कान्तिपुर

श्रमशक्तिको अभावमा जमिन बाँझिने क्रम बढिरहेको छ । गोरखा नगरपालिका–८ कट्टेलडाँडाका युवाले भने गाउँसँग निरन्तर सम्पर्कमा रहन तथा जमिन बाँझिन नदिन नयाँ जुक्ति निकालेर काम थालेका छन ।

अध्ययन र रोजगारीको सिलसिलामा काठमाडौं, चितवन लगायत सहरमा रहेका ४० युवा भेला भए । गाउँमा रचनात्मक काम गर्ने योजना बनाए । उत्साहित कृषि उत्पादन समूह गठन गरे । अनि होमिए, हलेदो (बेसार) र अदुवा खेतीमा । ३५ रोपनी जग्गामा लगाएको हलेदोको स्याहारमा प्रत्येक महिनाको अन्तिम शनिबार एक दिन भए पनि युवा गाउँ पुग्छन् । गोडमेल गर्छन, फेरि रोजगारी तथा अध्ययनमा फर्कन्छन् । युवाको यो लगावले पाका पुस्ता पनि खुसी देखिन्छन् ।

गत पुसमा संगठित भएर सामूहिक खेती थालिएको युवा रमण कट्टेलले बताए । ‘गाउँका २० प्रतिशत जमिनमा मात्र खेती भएको होला, अरू सबै बाँझो बस्यो,’ उनले भने, ‘यसरी जमिन बाँझो छाड्न हुन्न केही नयाँ काम गरौं भनेर समूह बनाएर खेती थालेका हौँ ।’ सल्यानको कपुरकोटबाट १० क्विन्टल हलेदो र ४ क्विन्टल अदुवाको बिउ ल्याएर खेती थालेको उनले बताए । भने, ‘२० रोपनीमा हलेदो, १५ रोपनीमा अदुवा लगाएका हौँ ।’ जग्गा भाडाको हो । २८ रोपनीको वार्षीक २९ हजारको दरले भाडा बुझाउनु पर्छ ।

पहिलो वर्षको उत्पादन बिउका रूपमा प्रयोग गर्ने उनले बताए । ‘गत चैतमा लगाएको फागुन अन्तिमतिर खन्छौं,’ उनले भने, ‘यस वर्ष बिक्रीभन्दा पनि बिउका रूपमा प्रयोग गर्ने योजना छ, गाउँमा बाँझिएको जमिनमा अबको वर्ष हलेदो र अदुवा लगाउन जग्गा धनीलाई भन्छौँ, चासो नदिए हामी आफैं जग्गा लिजमा लिएर बाँझो बस्न दिँदैनौं ।’ ८० क्विन्टल हलेदो र १६ क्विन्टल अदुवा उत्पादन गर्ने युवाको लक्ष्य छ । उनले भने, ‘अबको वर्ष डेढ सय रोपनी जग्गामा खेती विस्तारको योजना छ ।’ यसरी ठुलो परिमाणमा उत्पादन गर्दा बिक्रीमा समस्या नरहने उनको बुझाइ छ । ‘गाउँमै बेसार उत्पादन गरेर ब्रान्ड नै बनाउने योजना हो,’ उनले भने, ‘यसका लागि कस्तो प्रविधि चाहिँदो रहेछ बुझ्दैछौं ।’

श्रमशक्तिको अभावमा गाउँमा झन्डै ३ सय रोपनी जग्गा बाँझिएको अनुमान युवाको छ । रातो माटो भएको जमिनमा हलेदो खेती राम्रो हुने उनको भनाइ छ । ‘मकै कोदो लगाउँदा बाँदरको सधैं हैरानी,’ उनले भने, ‘हलेदो र अदुवालाई बाँदरले नोक्सानी गर्दैन, फेरि श्रम पनि कम लाग्छ ।’ हलेदो र अदुवा बाँदरले नखाने भएकाले पनि यो खेती रोजेको उनको कथन छ । अर्का युवा उत्सुक कट्टेलले विउ, कृषि औजार खरिदलगायत काममा २ लाख लगानी भइसकेको बताए । ‘श्रमदान जोडेका छैनौं,’ उनले भने । युवा महिनाको एकदिन आफै श्रममा खटदा अपनत्व बढेको उनले बताए । खेतीसँगै युवाबीच भाइचाराको सम्बन्ध पनि बढेको स्थानीय सुवोद कट्टेलले बताए । ‘गाउँकै साथीभाइ को कहाँ–को कहाँ, यस्तै अवस्था भए काका भतिज पनि नचिन्ने स्थिति आउन सक्छ,’ उनले भने, ‘यसरी गाउँमा युवा फर्केपछि सम्बन्ध बढाउन पनि सहज हुने भयो ।’ बजारमा चाना बनाएको हलेदो प्रतिकेजी तीन सय र अदुवा प्रतिकेजी दुई सय रुपैयाँमा खरिद बिक्री हुँदै आएको छ ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७६ ०९:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पानी सञ्चयका लागि अध्ययन

दिप्ती सिलवाल

(पर्वत) — यसपटक मनुसुनी वर्षा न्यून भयो । बेसीका किसानले धान रोप्न पाएनन् । लेकमा कोदो सप्रिएन । यी र मौसमसँग सम्बन्धित कारण खोज्दै प्राविधिक टोली यतिबेला जिल्लाको लेकाली बस्तीमा पुगेको छ ।

भू तथा जलाधार व्यवस्थापन कार्यालयले लेकाली जमिनमा पानीको सतह व्यवस्थापन तथा पानीको पुनर्भरण पोखरी व्यवस्थापनका लागि सम्भाव्यता अध्ययन गरिरहेको छ । लेकाली खर्कका सिमसार क्षेत्रमा पानीको स्रोत व्यवस्थापन गरी पोखरी निर्माण गर्नेबारे सम्भाव्यता अध्ययन थालिएको हो । लेकाली डाँडाका टुप्पामा परेको वर्षातको पानी अडिन नपाउँदा तल्लो क्षेत्रमा पानीका मुल सुक्ने, पानीका नियमित स्रोत हराउँदै जाने, मुल सर्नेजस्ता समस्याले जलवायुमा नकारात्मक असर पुर्‍याएको छ ।

प्राविधिकको टोलीले जिल्लाको जलजला र मोदी गाउँपालिकाका लेकाली क्षेत्रका सिमसार क्षेत्रमा पानीका स्रोत व्यवस्थापनबारे अध्ययन गरेको वरिष्ठ जलाधार व्यवस्थापन अधिकृत कृष्णप्रसाद घिमिरेले बताए । उनका अनुसार पछिल्ला वर्षमा डाँडामा सडक खन्ने क्रममा प्राकृतिक संरचना खल्बलिएका छन् । डोजरले जमिन भत्काउँदा प्राकृतिक रुपमा रहेका पानीका स्रोत सुक्ने र सर्ने क्रम बढेको छ । त्यति मात्रै होइन । सडकका कारण पहाडमा परेको पानी जमिनमा सोस्न नपाएर सरासर खोलामा बगेको छ । ‘सडक खन्ने क्रममा धेरै चौतारा पोखरी नास भए । सतहमुनिको पानीको निकास पद्धति खल्बलियो,’ घिमिरेले भने, ‘जलाधार क्षेत्रको तल्लो तटीय क्षेत्रमा असर परेको छ । यसले पानीका मुहान सुक्ने र सर्ने क्रम बढ्नथालेको छ ।’ माथिल्लो क्षेत्रमा रहेको प्राकृतिक तथा कृत्रिम पोखरी नासिँदा प्राकृतिक सन्तुलन खल्बलिएको उनले बताए ।

सडक सञ्जाल पुग्नुअघि लेकाली खर्कमा भैंसी र भेडापालक किसानले पानी पोखरी बनाउँथे । वर्षातको पानी जम्मा हुने यस्ता पोखरीमा हिउँदभर भैंसी आहाल बस्थे । ‘पहिला यो क्षेत्रमा थुप्रै पोखरी थिए,’ जलजला–५ का चक्रबहादुर पुनले भने, ‘मोटरबाटो खन्दा धेरै नासिए । अहिले भैंसी आहाल बस्न एउटै पोखरी छैन ।’ सोही ठाउँका मोतीलाल खोरजाले पुराना पोखरी र चौतारा नासिँदा भैंसी गोठाला शीतल बस्ने र भैंसी आहाल बस्ने बिसौनी लोप भएको बताए ।’

लेकाली बस्तीका सिमसार क्षेत्रको व्यवस्थापनमा व्यवस्थापन गर्न सकिने प्राविधिकले बताएका छन् । कुवापोखरी जलाधार तथा सिमसार क्षेत्रमा पानीको पुनर्भरण पोखरी बनाउन जलाधार कार्यालयले पहल सुरु गर्ने जनाएको छ । ‘जलाधार क्षेत्रमा पानी जमाइदिएपछि तल्लो भागमा मूल फुट्छ,’ सव इन्जिनियर प्रकास बस्नेतले भने, ‘त्यसले जलाधार क्षेत्रको समृद्धि हुन्छ । तल्लो भागमा पानीको व्यालेन्स स्वत: मिल्छ ।’ माथिल्लो क्षेत्रमा पानीका पुनर्भरण पोखरी बनाउँदा जलवायु परिवर्तनमा पनि सकारात्मक प्रभाव पर्ने उनले बताए । पछिल्ला केही वर्षयता खानेपानी र सिंचाइको समस्या पनि यस्तो व्यवस्थापनले कम हुने प्राविधिकको दाबी छ ।

लेकाली खर्क र फाँटमा
भएका पानीका स्रोत व्यवस्थापनमा चासो नदिए केही वर्षमै गाउँमा पानीको संकट पर्ने जलजला–५ का वडाध्यक्ष तिलकबहादुर जिसीले बताए । ‘पानीका स्रोत व्यवस्थापनमा हामीले प्रयास नगरेको होइन,’ जिसीले भने, ‘सानो स्रोतले समाधान गर्न समस्या छ । सरोकारवाला निकायले यो विषय प्राथमिकतामा राख्दैनन् ।’ प्रदेश र केन्द्र सरकारलाई वातावरणीय सन्तुलनका लागि पानीपोखरी निर्माणका लागि आग्रह गरिएको उनले बताए । लेकाली बस्तीमा निर्माण हुने यस्ता पानीपोखरीले पर्यापर्यटनमा पनि सहयोग गर्ने उनको दाबी छ ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७६ ०९:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्