न्यायको पर्खाइ कहिलेसम्म ?- गण्डकी - कान्तिपुर समाचार

न्यायको पर्खाइ कहिलेसम्म ?

प्रकाश बराल

(बागलुङ) — श्रीमान् बेपत्ता भएको १७ वर्ष लागिसक्यो न्यायको पर्खाइ कहिलेसम्म ? मरेको भए खुलासा गरिदेऊ, बाँचेका भए सास देऊ । बागलुङ नगरपालिका–२ की जसोदा शर्माले यो प्रसंग उठाएपछि हलमा बसेका अन्य महिलाले पनि मुख खोले ।

सबैको एउटै भनाइ थियो– ‘कहिलेसम्म हामी न्याय माग्दै हिँड्ने ?’ शर्माको मुद्दामा अन्तर्राष्ट्रिय अदालतले सत्यतथ्य सार्वजनिक गर्न सरकारलाई निर्देशन दियो । तर राज्यले शर्माका श्रीमान् सूर्यप्रसाद शर्मासहित सशस्त्र द्वन्द्वकालमा जिल्लामा बेपत्ता भएका परिवारको पीडा अझै सम्बोधन गरेको छैन । आफन्तको अवस्था सार्वजनिक गर्न उनीहरूले राज्यसँग माग गरे ।


बेपत्ता, घाइते र मृतकका परिवारले बनाएको नागरिक आवाज नामक संस्थामार्फत आफन्तले वास्तविक अवस्था घोषणा गरिदिन माग गरेको छ । ‘सत्य जान्न पाउने अधिकार पनि अझै हामीलाई प्राप्त भएन,’ अभियानकी अगुवा सावित्री खडकाले भनिन्, ‘मेरो बाबुलाई किन मारिएको हो भन्ने जानकारी मात्र पाउन सके हामी ढुक्क हुने थियौं ।’ यसअघि गठन भएको सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोगले पनि कुनै न्याय दिन नसकेको उनको भनाइ छ । रोम विधान लागू गर्न सकेमा आगामी दिनमा यस्ता घटना हुन पाउँदैन भन्दा राजनीतिक नेतृत्व नमानेको उनीहरूको आरोप छ ।


गलकोट नगरपालिका–२ नरेठाँटीकी सरस्वती विकले पनि आफ्नी छोरीको खोजी गर्न थालेको १६ वर्ष भयो । ११ वर्षीया छोरी बेपत्ता भएपछि अझै खोजीमा हिँडेकी विक शारीरिक रूपमा पनि कमजोर भइसकेकी छन् । हरिचौर जान हिँडेकी छोरीलाई सेनाले पक्रेर बेपत्ता पारेको उनको गुनासो छ । देशभरका यस्ता पीडितको आवाजमार्फत रोम विधान लागू गर्न पहल गरिएको नागरिक आवाज अभियानका व्यवस्थापक हरि धामीले बताए ।


‘न्याय भन्दै सधैं पर्खने अवस्था नआओस् भनेर अभियान ल्याएका हौं,’ उनले भने, ‘यथार्थ घटना सार्वजनिक गरिदिने र अबदेखि यस्ता घटना भएमा कानुनी कारबाही गर्ने भन्न पनि नेताहरू नमानेको अवस्था छ ।’ कानुनी शासनमा राजनीतिक नेतृत्वले न्यायको पक्षमा बोल्न अझै समय लागेको उनले बताए ।


तत्कालीन शान्ति समितिको कागजात रहेको जिल्ला प्रशासनको तथ्यांकअनुसार बागलुङमा २४ बेपत्ता परिवारले प्रारम्भिक राहत बुझेका छन् भने एकजनाले अझै पाएका छैनन् । द्वन्द्वको समयमा १ सय ३९ जनाको मृत्यु भएको थियो भने १ सय २ जना अपहरणमा परेका थिए । यो तथ्यांक अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केन्द्र इन्सेक र वकालत मञ्चले पनि राखेको छ ।


पीडितमध्येमै विस्थापित ७९ जना, अंगभंग २३ जना, घाइते ५३ जना थिए । ४१ जना बालबालिकाले बाबुआमा मृतक भएकाले छात्रवृत्ति पाएका छन् । राज्य पक्षबाट बेपत्ता बनाएका पीडित धेरै छन् भने केहीलाई तत्कालीन विद्रोही पक्षले बेपत्ता बनाएका घटना छन् । ती घटनामा पनि मरे बाँचेको कुनै सूचना पीडितले पाउन नसकेको बताए । घाइतेले पनि आफ्नो घटनाको वास्तविकता बुझ्न नसकेको गुनासो गरे ।

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७६ १०:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रित्तिँदै दलित अभियन्ताको गाउँ

प्रकाश बराल

बागलुङ — सदरमुकामदेखि ३० मिनेटको जिपयात्रामा गैह्रागाउँ पुगिन्छ । बागलुङ नगरपालिकाको चक्रपथछेवैको गाउँमा झन्डै ५० घर छन् । ३० वटा रित्ता र जीर्ण छन् । 

बसिरहेकाहरू पनि कहिले चितवनको योजना बुन्छन्, कहिले राजधानीको । कति बागलुङ बजारतिर झरेर बस्ने योजनामा छन् ।
बागलुङ नगरपालिका–७ को यो गाउँमा खेतीपाती राम्रो हुन्छ । तर धेरै खेतबारी बाँझै छ । गाईभैंसी पाल्ने चलन हरायो, त्यसैले मल छैन । ‘मल नभएपछि कृषिबाली उत्पादन हुँदैन’ ८० वर्षीय देवीराम विकले भने, ‘काम गर्ने युवा बस्दैनन्, बूढाबूढीले केही गर्न सकिंदैन ।’

दलित आन्दोलनका अगुवा भगत सर्वजितको जन्मस्थान यो गाउँमा दुई दशकअघिसम्म राम्रै चहलपहल थियो । युवा गाउँमै थिए । मकै, कोदो लगाएर खान पुर्‍याउँथे । अहिले कोही वैदेशिक रोजगारीमा निस्के, कोही सदरमुकाममा सुनचाँदी व्यवसाय गर्छन् । केही काठमाडौं पसिसके ।

दशकअघि राजधानी पसेका परशुराम विकले सुनचाँदी व्यवसायबाटै घर बनाए । उनको साथ लागेर धेरै युवा काठमाडौं बस्ने भइसके । यहाँकै मनीष खाती सदरमुकाममा सुनचाँदी व्यवसाय गर्छन् । उनले पनि गाउँ फर्कने चाहना मारिसके । पैसा कमाएपछि सबैले गाउँ बिर्सेको स्थानीय ओमबहादुर विश्वकर्माको गुनासो छ । ‘यो इतिहास बोकेको थलो हो तर बसिदिने कोही भएन,’ विकले भने, ‘भगत सर्वजित विश्वकर्माको गाउँ रित्तिन दिन हुँदैन ।’

दशकअघि यही खेतीपाती गरेर बसेका होमबहादुर विक, कुमबहादुर विक, गिरीबहादुर विक, लालबहादुर विकजस्ता १५ जनाका घर भत्कनै लागेका छन् । सहर पसेका युवा फर्काउन उद्योगधन्दा चलाउने, रोजगारी अवसर सिर्जना गर्ने वा मनोवैज्ञानिक रूपमा आकर्षण गर्ने संरचना अत्यावश्यक भइसकेको वडाध्यक्ष खगराज पाण्डेले बताए ।

‘युवालाई मन छुने वा पर्यटक भएर गाउँ आउने वातावरण चाहियो,’ उनले भने, ‘त्यसका लागि होमस्टे, कला–संस्कृति संरक्षणको थलो वा अन्य केही गन्तव्य बनाउनैपर्छ ।’ भगत सर्वजित विश्वकर्मा प्रतिष्ठानले पाहुना भित्र्याउन संग्रहालयको अवधारणा ल्याएर काम थालेको उनको भनाइ छ ।

फलफूल र तरकारीसमेत मनग्गे फलाउन सकिने उक्त गाउँमा सिँचाइको आवश्यकता रहेको चन्द्रबहादुर विकले बताए । ‘अब नगरपालिकाले यो सिंगो भूगोललाई उत्पादनमुखी काममा लगाउनुपर्छ,’ उनले भने, ‘इतिहास बोकेको थलो चिनाउने काम गर्दा सबैले साथ दिन्छन् ।’ बागलुङ नगरपालिकाले भने ठोस कार्यक्रम बनाएको छैन ।

१९५० सालमा कालिमाटीमा जन्मेका विश्वकर्माले जातीय विभेदविरुद्ध पहिलोपटक आन्दोलन गरेका थिए । ‘युवा रोजगार कार्यक्रम, दलित छात्रवृत्ति कार्यक्रमहरू भगतको नामबाट गर्नुपर्थ्यो,’ विकले भने, ‘भगतको इतिहासलाई सम्बोधन गर्न खोजिएन ।’ भगतले अध्ययन गरेका ग्रन्थ, उनको जीवनशैली झल्कने वस्तु र कलाकौशल जोगाउन राज्यको लगानीको आवश्यकता उनले औंल्याए ।

भगतको घर पनि भत्कनै लागेको छ । प्रतिष्ठानले भने नमुना, पार्क र पदमार्गसमेत बनाउन सकिने योजना अगाडि सारेको छ । संग्रहालयसहितको योजना पूरा गर्न २ करोड ६० लाखको इस्टिमेट बनेको प्रतिष्ठानका महासचिव परशुराम विक बताउँछन् । भगतका नाति लालबहादुरले ४ आना जग्गा दान दिएर यो अभियानमा साथ दिन आग्रह गरेका छन् ।

दलित मुक्ति अभियानका लागि भगत सर्वजितले आफैं संस्कृत, वेद र पुराण अध्ययन गरेर परिवर्तनको प्रयास गरेका थिए । विश्वकर्मा भन्छन्, ‘उहाँ राष्ट्रिय विभूति हो ।’ शिक्षाको विकास गर्न २००७ सालमा भगतले खोलेकाले विद्यालयको नाम समेत विश्वकर्मा राखिएको छ । ‘धार्मिक ग्रन्थअनुसार विश्वकर्मा भनेको शिल्प ब्राहमण हो,’ विक भन्छन्, ‘२००७ सालमा हिक्मत सिंह, लक्ष्मीनारायण विश्वकर्मा, मनवीर विश्वकर्मा र रामशरण विश्वकर्माको साथ लिएर भगतले विद्यालय खोल्नुभएको हो ।’

विभेद चाहेकाहरूले त्यतिबेला उनको घरगोठ भत्काएका थिए । गाथगद्दी ताकेको आरोपमा भगतलाई तत्कालीन शासकले १७ महिनासम्म जेल हालेका थिए । विश्वकर्माले श्री ३ मोहनशमशेरसमक्ष आफ्नो वास्तविक माग राख्ने मौका पाएपछि जेलमुक्त गरिएको थियो ।

भारतबाट अध्ययन गरेर फर्केपछि १९९७ सालमा विश्वकर्माले ‘विश्व सर्वजन संघ’ नामक संस्था पनि खोलेका थिए । संस्थागत रूपमा आर्थिक उन्नतिका लागि श्रम शोषण र उत्पीडन हटाउन उनले अगुवाइ गरेका थिए । बालीघरे प्रथालाई परिमार्जन गर्न उनले जिन्सीको साटो नगद पाउनुपर्ने आवाज उठाएका थिए ।

प्रकाशित : भाद्र २, २०७६ ०८:००
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×