हराउँदै घुमाउने घर

आधुनिक शैलीका घरका कारण परम्परागत घुमाउने घर लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । 
प्रताप रानामगर

दमौली — खरको छानो । घुमाउने घर । कुनै बेला दरै गाउँमा यस्ता घर प्रशस्त देख्न पाइन्थ्यो । हिजोआज भने आधुनिक शैलीका घरका कारण त्यस्ता परम्परागत घुमाउने घर लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । कताकति मात्रै देख्न पाइने नभए लोपै भएको दरै समाज तनहुँका अध्यक्ष तीर्थबहादुर दरैले बताए ।

व्यास–१० बरैनीस्थित दरै जातिको परम्परागत घुमाउने घर । तस्बिर : प्रताप/कान्तिपुर

‘कुनै बेला गाउँपिच्छे घुमाउने घर हुन्थे,’ उनले भने, ‘घुमाउने घर देख्नासाथ दरै गाउँ भनेर चिनिन्थ्यो ।’ झन्डै एक दशकअघिसम्म यस्ता घरले गाउँको सुन्दरता थपेको अनुभव उनले सुनाए । गाउँका गन्ने–मान्ने र पहुँचवालाले घुमाउने घर बनाउँथे । आधुनिक शैलीका घर र कच्चा पदार्थका अभावले घुमाउने घर लोप हुँदै गएको उनले बताए । बैरेनी, दुम्सीकोटलगायत ठाउँमा ५ वटा मात्रै घुमाउने घर रहेका छन् ।

व्यास–१० बरैनीका ५८ वर्षीया सुकुमाया दरैले घुमाउने घरलाई संरक्षण गर्दै आएका छन् । उनको घुमाउने घर निकै आकर्षक छ । ‘ससुरा बाको चिनो नै घर हो,’ उनीले भनिन्, ‘यही घरमा बसेर जीवन गुजारियो ।’ घुमाउने घरभित्र ४ कोठा छन् । पहिले पहिले घर छाउन प्रशस्त मात्रामा खर पाइन्थ्यो । हिजोआज मुस्किल छ । खोजेर भए पनि खरले छाउँदै आएका छौं । गर्मीमा शीतल र जाडोमा न्यानो हुने नै घुमाउने घरको विशेषता हो । घुमाउने घर हराउँदै गएको उनले बताइन् । पुरानो घुमाउने घरको ठाउँमा सिमेन्ट र ढुंगाबाट नयाँ घर बनाउँछन् ।

घुमाउने घर बनाउन कच्चा पदार्थ अभावले कंक्रिटको बनाएको भादगाउँ दरै समाजका अध्यक्ष चीजबहादुर दरैले बताए । ‘घुमाउने घरका लागि कच्चा पदार्थ पाउँदैन,’ उनले भने, ‘बाध्य भएर अर्को घर बनाएका हौं ।’ खर पाइँदैन । घर बनाउने सीप भएका जनशक्ति छैनन् ।

युवा पुस्ताले घुमाउने घर बनाउन नजान्ने उनले बताए । दरै जातिको पहिचानसँग जोडिएको परम्परागत घर भएकाले संरक्षण गर्न आवश्यक रहेको उनले बताए । व्यक्तिले बनाउन नसके पनि समाज घरमा नमुना घुमाउने घर बनाउने योजना रहेको छ । घुमाउने घर लोपोन्मुख भएका कारण पर्यटक र पत्रकारको क्यामेरा र मोबाइलमा कैद हुने गर्छ ।

केही वर्षयता पुस्तक, कापीका आवरण, विभिन्न संघ संस्थाका क्यालेन्डरमा फोटो प्रकाशित हुन थालेका छन् । पुरानो शैलीमा निर्मित घर क्रमिक रूपमा लोप हुँदै जाँदा जातीय र भौगोलिकताको पहिचान र मौलिकता गुमाउँदै गएको छ । जातीय, सांस्कृतिक पहिचान बोकेका परम्परागत शैलीमा निर्मित घरको संरक्षण गर्न सके गाउँमा पर्यटकको सङ्ख्यामा वृद्धि भई विकासको लहर अगाडि बढ्ने स्थानीय बताउँछन् ।

प्रकाशित : श्रावण ५, २०७६ ०९:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कौसीमा तरकारी

सम्झना रसाइली

तनहुँ — शुक्लागण्डकी नगरपालिकाले बजार क्षेत्रका घरमा कौसी तरकारी खेती कार्यक्रमलाई अगाडि बढाएको छ । घर तथा भान्छाबाट दैनिक निस्कने फोहोरमैलाको उचित व्यवस्थापन गर्दै विषादीरहित तरकारी उत्पादन गर्ने उद्देश्यसाथ नगरले बजार क्षेत्रका वडामा अभियानलाई प्राथमिकता दिइएको हो । 

कौशीबारीमा फलेको खुर्सानी । तस्बिर : सम्झना/कान्तिपुर 

वडा ४ ले गत वर्षदेखि सञ्चालन गरेको कौसी तरकारी खेती कार्यक्रम उपयोगी लागेको स्थानीय प्रगति टोल समूहकी नीरा थापाले बताइन् । उनले भनिन्, ‘सधैं खाना पकाउने समयमा तरकारीको पिरलो हुन्थ्यो, वडाले दिएको कौसी खेती तालिमलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्दा पिरलो हटेको छ ।’

कौसी तरकारी खेतीमा उत्कृष्ट बनेकी थापालाई वडाले हालै सम्मान गर्‍यो । ‘अलिकति मिहिनेत गरे घरको छत, कौसी, भर्‍याङमा पनि घरमा खान पुग्ने तरकारी फलाउन सकिँदो रहेछ,’ उनले भनिन्, ‘बजारको तरकारी के कस्तो छ भन्दै डराईडराई खरिद गर्नुपर्थ्यो, अहिले घरको कौसी तथा छतमा फलाइएको तरकारीले डर हटेको छ ।’

कौसीमा तरकारी खेती गर्ने उत्कृष्ट ५ किसानलाई वडाले सम्मान गर्‍यो । शुक्लागण्डकी–४ का नरेन्द्र गुरुङ पनि उत्साहित छन्् । ‘बजारबाट ल्याइएको फलफूल तथा तरकारी खाँदा डराउनुपर्ने अवस्था आएको छ,’ गुरुङले भने, ‘अहिले आफ्नै कौसीमा उत्पादन भएको विषादीरहित तरकारी ढुक्क भएर प्रयोग गर्छौं ।’

कौसीमा तरकारी उत्पादन गर्ने किसानलाई हौसला प्रदान गर्ने तथा वडालाई तरकारीमा आत्मनिर्भर बनाउने उद्देश्यले गत आर्थिक वर्षदेखि सञ्चालित कार्यक्रममा सहभागी भई तरकारी उत्पादन गरेको उत्कृष्ट ५ जनालाई वडाले नगदसहित पुरस्कृत गरेको हो । कृषि प्राविधिकको मूल्यांकनअनुसार प्रगति टोलकी नीरा थापा प्रथम, लक्ष्मी टोलका नरेन्द्र गुरुङ द्वितीय र सिर्जना टोलकी शान्ति सिग्देल तृतीय भएर क्रमश? १५ सय, एक हजार र ७ सय रुपैयाँ नगद पुरस्कार पाए । दुर्गा टोलकी शान्तिदेवी श्रेष्ठ र जागृति टोलकी मनु पुनलाई जनही ५/५ सय रुपैयाँले सान्त्वना पुरस्कार प्रदान गरिएको शुक्लागण्डकी नगरपालिकाका कृषि एकाइका प्रमुख नवराज पण्डितले बताए ।

पण्डितले भने, ‘कौसी बारी तरकारी खेतीलाई विस्तार गर्नसके शुद्ध तरकारी उपभोग गर्न सकिन्छ । भारतबाट विषादीयुक्त तरकारी आइरहेको देशभर चर्चा भइरहेको भन्दै सबैले आफ्नै कौसीमा तरकारी उत्पादन गर्न सके यस्ता विषादीबाट आत्तिनु पर्दैन ।’
अन्य क्षेत्रबाट आयात तरकारी किनेर खाने बानीलाई हटाई खाली जग्गा/कौसीमा स्वस्थ तरकारी उत्पादन गर्न चाहने नगरवासीहरूलाई कृषि एकाइबाट सक्दो सहयोग गर्ने नगरपालिकाले जनाएको छ ।

वडाध्यक्ष शिवकुमार श्रेष्ठले कौसी बारी तरकारी खेती कार्यक्रम वडामा प्रभावकारी भएको बताए । वडावासीको उत्साहजनक सहभागिता र मिहिनेतले ऊर्जा मिलेको भन्दै आगामी आर्थिक वर्ष वडाले यस कार्यक्रमका लागि २ लाख रुपैयाँ बजेट छुट्याएको र नगरले पनि कौसी तरकारी उत्पादनलाई प्रोहोत्साहन दिएको बताए ।

वडावासीलाई घरमै अर्गानिक तरकारी खेती लगाई त्यसैको उपभोग गरेमा विषादी तरकारीको प्रयोगबाट लाग्ने रोगको आक्रमणबाट पनि बच्ने वडाध्यक्ष श्रेष्ठले बताए ।

प्रकाशित : श्रावण ५, २०७६ ०९:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्