पानी भर्न चौताराको बास

खानेपानीको चरम अभाव भएको ग्वास्लुङमा पानी भर्ने पालो पाउन स्थानीय महिलाले राति १ बजेदेखि उठेर बस्नुपर्ने बाध्यता छ
प्रताप रानामगर

(दमौली) — तनहुँको ऋषिङ गाउँपालिका–२ ग्वास्लुङकी पूजा चन्द मध्यराति उठेर पानी भर्न जान्छिन् । धारोमा उनी पुग्दा गाग्रीको लाइन लागिसकेको हुन्छ । बिहान ४ बजे पुगे पनि ५ घण्टापछि पालो आउँछ । खानेपानीको चरम अभाव भएको ग्वास्लुङमा पानी भर्ने पालो पाउन स्थानीय महिला धारो छेवैको चौतारोमा बास बस्छन् ।

‘बिहानपखको पानी भर्न राति एक बजे उठ्नुपर्छ,’ चन्दले भनिन्, ‘साँझपखको पानी भर्न मध्याह्न १२ बजे नै धारामा गाग्री लाइन राख्नुपर्छ ।’ तीन गाग्री पानी भर्न ५ घण्टा बढी पालो कुर्नुपर्ने बाध्यता भएको उनले सुनाइन् । ग्वास्लुङमा एक सय २४ घर छन् । खानेपानीको धारा भने ४ वटा मात्रै छन् । ठूलो गाउँ भएकाले एक धाराबाट ९३ घरले पानी भर्नुपर्ने बाध्यता छ । चन्दका अनुसार एक घरले साँझ र बिहान ५/६ गाग्रीसम्म पानी भर्न पाउँछन् । त्यति पानी दैनिक कामकाजमा पर्याप्त हुँदैन । धारा कम भएकाले पानी भर्नेबीच बेलाबेलामा झगडा पर्छ । ‘झगडा मिलाउँदा एक हजार ५ सय रुपैयाँ जरिवाना समेत तिराइएको छ,’ उनले भनिन्, ‘मिलापत्र बनाउँदाको रकम गाउँ कोषमा राखिन्छ ।’ धारोमा सामान्य झगडा दैनिकजसो हुने उनले सुनाइन् ।

गाउँमा ०५२ मा खानेपानी योजना आएपछि नयाँ थपिएको छैन । उक्त योजना पुरानो भएकाले खानेपानी समस्या भएको खानेपानी उपभोक्ता समितिका सचिव रामबहादुर खाँणले बताए । ‘खानेपानी योजना पुरानो भयो,’ उनले भने, ‘भूकम्पले पनि पानीका मुहानमा समस्या देखिएको छ ।’ उनका अनुसार ५ हजार लिटर क्षमताको खानेपानी योजना भए पनि पानी कम आउँछ । उपभोक्ताको संख्यामा वृद्धि भएको छ । साँझ बिहान ३/३ घण्टा मात्र पानी छोडिन्छ । अरू समयमा धारामा ताल्चा लगाउने गरिएको छ । खानेपानीको नयाँ योजनाका लागि गाउँपालिका र प्रदेश सरकारसँग माग गरेको उनले बताए ।

ग्वास्लुङमा मात्र नभई ऋषिङका दर्जन बढी गाउँमा खानेपानीको चरम समस्या छ । ऋषिङ–२ मा रहेको धनबासमा पनि खानेपानीको चरम समस्या छ । यहाँ ७६ घर छन् । गाउँवासी कुवाँबाट पानी ल्याएर खान बाध्य छन् । लुप्चखोला, माहक्छ दिहार्तुबाट खानेपानी ल्याउनुपर्ने स्थानीय पूर्णिमा सारुले बताइन् । ‘खानेपानी जेनतेन गरेर कुवाँबाट जोहो गर्दै आएका छौं,’ उनले भनिन्, ‘घरसफाइ गर्न गाह्रो छ । शौचालयमा पानीको प्रयोग गर्न एकदम समस्या छ ।’ गाईभैंसीलाई आहालमा पानी खुवाउने गरेको उनले बताइन् ।

धनबासका लागि लिफटिङ खानेपानी योजना अगाडि बढाइसकेको वडा अध्यक्ष खेमबहादुर रानाले बताए । ‘अहिले २० लाख रुपैयाँको लागतमा योजनाको काम भइरहेको छ,’ उनले भने, आगामी आर्थिक वर्षका लागि ३० लाख रुपैयाँ बजेट गाउँसभामा प्रस्ताव गरेका छौं ।’

ऋषिङको–३ को डाङश्री, काफलडाँडा, नाजुङ र सोलुङमा ३ सय ५० घरधुरीमा खानेपानीको समस्या रहेको वडा अध्यक्ष दुर्गाबहादुर रानाले बताए । ‘डाङश्री, काफलडाँडामा लिफटिङ खानेपानीको योजना थियो,’ उनले भने, ‘भूकम्पले तहसनहस परिदियो ।’ भूकम्पले तहसनहस गरेका पानीको मुहान व्यवस्थापन गर्न १० लाख रुपैयाँ र नाजुङ र सोलुङका लागि १० लाख रुपैयाँ प्रस्ताव गरेको उनले बताए । वडा नम्बर ६ को रामडाँडा कामीटोल, जैसी हटिया गरी सय घरधुरी र वडा नम्बर ७ का कोख्या, दधिवन र अर्खालछापको आँपथोकमा गरी २ सय ५० घरधुरीमा खानेपानीको चरम समस्या भएको वडा अध्यक्ष जंगवीर आलेले बताए । ‘गाउँको प्रमुख समस्या नै खानेपानी हो,’ उनले भने, ‘वडामा खानेपानीको बढी माग छ ।’ खानेपानी योजनाका लागि गाउँसभामा प्रस्ताव गरेको उनले बताए ।

खानेपानीको समस्या समाधान गर्न ऋषिङ गाउँपालिकाले खानेपानीलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखेको गाउँपालिका अध्यक्ष राजेन्द्रकृष्ण श्रेष्ठ बताउँछन् । ‘गाउँसभामा वडावडाबाट खानेपानी योजनाको माग बढी आएको छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले आगामी वर्षको बजेटमा खानेपानीलाई प्राथमिता दिएका हौं ।’

२ करोड ४५ लाख रुपैयाँका बजेट गाउँसभामा प्रस्ताव गरेको छ । सबै वडाबाट खानेपानीको समस्या भएकाले उक्त बजेट पारित हुने उनले बताए । दुई वर्षभित्र ऋषिङ गाउँपालिकामा खानेपानीको पहुँच पुर्‍याउने लक्ष्य छ ।

प्रकाशित : असार २१, २०७६ १०:३२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

संरक्षण केन्द्रमै गाईगोरु असुरक्षित

प्रताप रानामगर

दमौली — छाडा पशुचौपायालाई व्यवस्थापन गर्न तनहुँको शुक्लागण्डकी नगरपालिकाले गौ संरक्षण केन्द्र स्थापना गर्‍यो । तर केन्द्रमा राखिएका चौपायाको उचित रेखदेख र संरक्षण हुन नसकेको पाइएको छ । 

कुपोषण र चितुवाको आक्रमणले दिनहुँ पशुचौपाया मर्न थालेका छन् । तीन महिना अघि स्थानीयको श्रमदान र नगरपालिकाको १७ लाख रुपैयाँमा शुक्लागण्डकी–९ स्याउली बजार मरेतरा क्षेत्रमा गौ संरक्षण केन्द्र स्थापना गरी छाडा पशुचौपायालाई व्यवस्थापन गर्दै आएको वडाध्यक्ष लोकनारायण श्रेष्ठले बताए ।

‘संरक्षण केन्द्रमा राखिएका गाईगोरु यतिबेला दैनिकजसो मर्न थालेका छन्,’ उनले भने, ‘अहिलेसम्म ४० बढी गाईगोरु मरिसकेका छन् ।’ उचित आहार अभावमा कुपोषणले गाईगोरु मर्न थालेका हुन् । केन्द्रमा ३ सय बढी गाईगोरु छन् । गाईले खाने घाँसपात छैन । चरणका भरमा चौपाया राखिएका छन् ।

यसले नपुगेर गाईगोरु मर्न थालेको श्रेष्ठले बताए । केन्द्रमा चितुवाले आक्रमणसमेत गर्न थालेको छ । करिब ३ सय रोपनीमा केन्द्र निर्माण गरिएको छ । केन्द्रलाई तारजालीले मात्र बारिएको छ । त्यसभित्र २ वटा ट्रस्ट बनाइएको छ । स्थानीय र उन्नत जातका गाई त्यहाँ छन् । २ सय स्थानीय र एक सय जर्सी जातका गाई केन्द्रमा छन् । बाच्छाबाच्छी र दुहुने गाई किन्नका लागि ग्राहक आउने गरेका छन् । तर, गौसम्बन्धी कार्यविधि नबनेकाले ग्राहकको माग पूरा भएको छैन । गोबरसमेत बिक्री नगरिएको उनले बताए ।

ट्रस्ट पर्याप्त नभएकाले घामापानीबाट आधामात्र ओत लाग्छन् । अन्य खुला आकाशमा बस्न बाध्य हुन्छन् । चर्को घाम र पानीका कारण पनि पशुचौपाया मर्ने गरेका हुन् । नगरपालिकाले गाईगोरुको रेखदेख गर्नका लागि २ हेरालु राखेको र उनीहरूले चरनमा लैजान्छन् । मरेका चौपायालाई खाल्डो खनी पुर्ने काम हुन्छ । गाई दिनहुँ मर्ने भएकाले नगरपालिकाको जेसीभीले खाल्डो खनेर पुर्ने गर्छ ।

हेरालुलाई दैनिक ५ सय ५० रुपैयाँका दरले पारिश्रमिक दिइन्छ । मरेका गाईको व्यवस्थापन राम्रो नभएकाले दुर्गन्ध फैलिएको स्थानीय सन्तु ढकालले बताइन् । ‘संरक्षण केन्द्रमा दिनहुँ गाई मर्ने गरेको छ, सिनोको दुर्गन्धले बसीखप्नु हुँदैन,’ उनले भनिन्, ‘भुस्याहा कुकुरले खाल्डोबाट सिनो निकालेर बस्तीमा ल्याउने गरेकाले हैरानी भएको हो ।’

सिनोका कारण सरुवा रोग फैलन सक्ने चिन्ता स्थानीयको छ । खाल्डो खनेर सिनो पुरे पनि व्यवस्थित नहुँदा यस्तो समस्या आएको हो । ‘एक दर्जन जति गाईको व्यवस्थापन गर्ने होला सोचेका थियौं,’ उनले भनिन्, ‘सयौं राख्ने रहेछ । गौ संरक्षण केन्द्र राख्न दिएर गल्ती गरिएछ ।’ नगरपालिकाले गौ संरक्षण केन्द्रलाई व्यवस्थित बनाउन स्थानीयको माग छ । केन्द्रलाई उचित व्यवस्थापन नगरे आन्दोलन समेत गर्ने तयारी गरेको उनले बताइन् ।

छाडाचौपायाले पृथ्वी राजमार्गमा सवारी दुर्घटनाका जोखिम बढाएकाले शुक्लागण्डकीले केन्द्र स्थापना गरेको नगर प्रमुख किसान गुरुङले बताए । ‘छाडा चौपायाले राजमार्गमा सवारी दुर्घटनाका जोखिम बढायो,’ उनले भने, ‘नगरवासीबाट छाडाचौपाया व्यवस्थापनको माग पनि भयो ।’ त्यतिमात्र होइन, खेतबारीमा लगाएको अन्नबालीसमेत छाडा चौपायाले खाएर नष्ट गर्ने उनले बताए । अझै उचित व्यवस्थापनका लागि आगामी वर्षका लागि नगरसभाबाट २० लाख रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरेको उनले बताए ।

उक्त रकमले केन्द्रको पूर्वाधार विकास र घाँस खेती गर्ने तयारी छ । करिब १ हजार ५ सय रोपनी सार्वजनिक जग्गा छ । गौ संरक्षण सम्बन्धी कार्यविधि नगरसभामा प्रस्ताव गरेको छ । कार्यविधिले गाईको व्यवस्थापनमा सहज हुने अपेक्षा राखिएको नगर प्रमुख गुरुङको भनाइ छ ।

पोखरा महानगरपालिकाबाट शुक्लागण्डकी नगरपालिकामा रातको समयमा यस्ता छाडा चौपाया ल्याएर छाडिदिने गरेको पनि उनले बताए । स्थानीयले खनजोत गर्न नसकेको गोरु बजारमा छोड्ने गरेका छन् । त्यस्ता गोरुलाई पनि केन्द्रमा ल्याएर राखिन्छ ।

प्रकाशित : असार १६, २०७६ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×