सम्झनामा प्रथम सहिद भीमसेन दाहाल

भीम घिमिरे

पोखरा — गहिरिएर बगेको सेती नदिमाथि पोखराको बजार क्षेत्रमा चिप्लेढुंगा र रानीपौवालाई जोड्न पक्की पुल छ । पुलको वारि एकातिर पुस्तकालय र अर्कातिर आर्ट ग्यालरी छ । पुस्तकालयको भर्‍याङ छेउ एउटा सालिक छ । त्यो सालिक जनआन्दोलन–२ का प्रथम सहीद भीमसेन दाहालको हो ।

वर्षेनी चैत २६ मा उनको प्रतिमामा माल्यार्पणको कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ । उनलाई नजिकबाट चिन्नेहरू स्मरण गर्छन् । राजनीतिक परिवर्तनले शासन सत्तामा आलोपालो जिम्मेवारी पाएका दलका नेता–कार्यकर्ता भाषणमा उनको योगदान अतुलनीय रहेको भन्न छुटाउँदैनन् । नेपाल टेलिकममा जागिर थालेका दाहालले एउटा परियोजनामा अल्पकालीन जागिरबाट राम्रो आम्दानी हुने बाटो देखेका थिए । सामान्य आर्थिक अवस्था रहेको घरका उनी कान्छा छोरा थिए । जागिरबाट बेतलवी विदा लिए । परियोजनाको जागिरे भएर पोखरा आए । परियोजनाको कामले धनगढी पुर्‍यायो । ६ महिना बसेर फेरि पोखरा नै फर्किए ।
रानीपौवाको एउटा घरमा तीन युवक डेरा गरि बसेका थिए । काभ्रेका दाहाल, दाङका विक्रम पंत र विराटनगरका गौतम योञ्जन । ‘भीमसेनको एउटा गुण अनौठो थियो, उ कहिलेपनि अनुहारमा उदासी आउन दिँदैनथ्यो,’ गौतम सम्झन्छन्, ‘उसले प्रोजेक्ट छाडेर टेलिकम फर्किएर पनि आफ्नो इलेक्ट्रोनिक्सको व्यापारको काम थालेको थियो ।’ घरेलु र व्यवसायिक समस्याका तनाव उसले कहिल्यै आफूमा हावी हुन नदिने बानी अचम्मको लाग्ने उनले बताए । ‘उ राजनीतिक मान्छे थिएन, उसका सपना आम नेपानी जो सजिलोसँग इमानदार पेशा गरिखान चाहन्छन्, त्यही थियो,’ उनी भन्छन्, ‘चासो राख्थ्यो तर, सत्ता र सरकारको कुरा धेरै गर्दैनथ्यो । गरिखान सजिलो कसरी हुन्छ त्यही विषयमा उ बहस गर्थ्यो ।’ साइबर चलाउने भएकाले धेरै प्रकारका पेशा व्यवसायमा लागेकाहरूसँग मित्रवत सम्बन्ध भएपनि दाहाल आफ्नो पेशामा इमानदार रहेको उनले बताए ।
पोखराको बजारमा अब साइबर क्याफे छैनन् भन्दा पनि हुने भइसकेको छ । २०६० तिर हात हातमा मोबाइल सहज भइसकेको थिएन । टेलिकमले ल्याण्डलाइन फोन पनि माग्नेवित्तिकै ग्राहकलाई उपलब्ध गराइहाल्ने सुविधा थिएन । फोन र मोबाइल सीमित हुँदा गति लिएको व्यवसाय साइबर क्याफे थियो । त्यो गरे राम्रै फाइदा पाउने दाहालले बुझेका थिए । पृथ्वीचोकको आनन्द बतासको होटलको भुइँतलामा उनले क्याफे चलाएका थिए । पोखराका होटलहरूमा इन्टरकम जडानको काम गरिरहेका थिए । प्राविधिक काम गर्दागर्दै उनले आफ्नै व्यवसाय गर्न जागिर छाडेका थिए । ‘त्यो घटनाको दिन सम्झँदा पनि बडो नरमाइलो लाग्छ,’ पंत भन्छन्, ‘उ अग्लो थियो । भीडमा परैबाट उसलाई चिनिनु अग्लो हुनुको मात्रै खुबी थिएन, साथीभाइसँग घुलमिल हुने र समस्या पर्दा सहयोग गर्न अघि सर्ने उसको गुण मायालु थियो ।’ दाहाललाई स्मरण गर्दा उनको सहयोगी बानी बिर्सन नसक्ने उनले बताए ।
२०६२ चैत २६ को दिन महेन्द्र पुलमा रहेको टेलिकमको भवन बाहिर आन्दोलनकारीको नाराबाजी सुरु हुँदा छतमा तैनात सुरक्षाकर्मीले गोली चलाएका थिए । सडकमा दाहाल डलेका थिए । ‘त्यो भीड उग्र थिएन तर, न चेतावनी न लाठीचार्ज एकैपल्ट गोली हानिएपछि आन्दोलनको आगोमा घ्यु थपेको स्थिति भएको थियो,’ पंतले भने, ‘अस्पतालमा हामीले लास हेर्न जाँदा उसका साथी सबै शोकाकुल थियौं ।’
दाहालका दुई श्रीमती र तीन छोराहरू छन् । काभ्रेमा जेठी पत्नी देवकी र छोराहरू दीनेश र विवेक । पोखरामा कान्छी सविता र छोरा विस्तृत । जनआन्दोलनको प्रथम सहिद बन्दा दाहालका कान्छा छोरा डेढ वर्षका थिए । पहिले साइबर क्याफे रहेको ठाउँमा हिजोआज सेल्फ म्यानेज रेमिटको कार्यालय छ । यसका साझेदार सञ्चालक इलामका कमल गुरूङ र दाहाल पत्नी सविता हुन् । देवकीलाई जनआन्दोलनपछि सरकारले टेलिकममा करारको जागिर दिएको छ । जेठा छोरा दीनेश मेकानिकल इञ्जिनियरिङमा स्नातकोत्तरका लागि यतिबेला चीनमा छन् । माहिला छोरा १२ मा पढ्छन् भने कान्छोले एसइइ दिएका छन् । दुइतिर बसेको एउटै परिवार सहीद सम्झने औपचारिक कार्यक्रममा निकै कम सहभागी हुन्छन् । काभ्रेमा रहेकी सविता र पोखराकी देवकी दुवैको एउटै भनाइ छ – ‘सहिदका परिवारले आफ्नो को गुमायौं भनेर नसोधियोस् । उनीहरूको अवस्था सोध्न राज्यकै संयन्त्र हुनुपर्छ । आफैं गएर सुविधा माग्दा चित्त दुख्छ ।’
१२ वर्षदेखि टेलिकममा अवधि थप हुँदै करारको जागिरमा रहेकी देवकी स्थायी होस् भन्ने चाहन्छिन् । राज्यले दिएको आर्थिक सुविधा लिन चार वर्षदेखि दुवैजना सम्बद्ध निकायमा गएका छैनन् । सरकारले पनि उनीहरू किन लिन आएनन् भनेर खोजी गरेको छैन । ‘हामीभन्दा पनि नराम्रो अवस्था अरु परिवारको होला, उनीहरूका लागि राज्यले सोच्नुपर्छ,’ देवकी भन्छिन्, ‘सहिदको बलिदानले देशमा सबै नागकिरले सुव्यवस्था चाहेका हुन् । त्यो हुनुपर्छ ।’ सहिदका परिवार सधैं आफ्नो वेदना सुनाएर फाइदा लिने पक्षमा नभएको राज्यले बुझ्नुपर्ने उनले बताइन । राज्यबाट सुविधा नलिएकी सविता भीमसेन स्मृति प्रतिष्ठानकी अध्यक्ष छिन् । उनी उक्त प्रतिष्ठानमार्फत सामाजिक काम गर्न चाहन्छिन् । ‘सबै ठाउँमा आफैं पुगेर बिलौना गाउँदै जीवन चल्दैन,’ उनी भन्छिन्, ‘सहिदप्रति सम्मान गर्न चाहने हो भने राज्यले नै व्यवस्था गर्नुपर्छ । राज्यले सबैथोक गर्नुपर्छ भनेर हामी हात बाँधेर बस्छौं भन्ने पनि होइन तर, खोजी गर्ने संयन्त्र भएमात्रै सम्मान अनुभव हुँने रहेछ ।’

प्रकाशित : वैशाख ११, २०७६ १२:१०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

‘नियमित औषधि खाइरहनुपर्छ’

लालप्रसाद शर्मा

पोखरा — झट्ट हेर्दा ४८ वर्षीया विजया सुवेदी तन्दुरुस्त देखिन्छिन् । अनुहार हँसिलो छ । जब २०६२/६३ को जनआन्दोलन सम्झिन्छिन्, एकाएक गला अवरुद्ध हुन्छ । आँशु टिलपिलाउछ । उनको पीडा सुन्ने पनि भावुक हुन्छन् ।

बैशाखीको सहारामा हिड्डुल गर्न बाध्य ५५ वर्षीय नेत्रपाणी सुवेदी सधै निरास देखिन्छन, बेलाबेला आक्रोशित पनि । दोस्रो जनआन्दोलनका घाइते दुवै जना आक्रोश पोख्नुको एउटै कारण हो, देशमा राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन भएपछि राजनीतिक दल र सरकारले घाइते तथा सहिद परिवारको वेवास्ता गर्नु र दलहरू जनभावना अनुसार नचल्नु ।


जनआन्दोलनका क्रममा २०६३ वैशाख ५ गते पोखरामा अग्रपंक्तिमा थिइन् बिजया । सुरक्षाकर्मीको अत्याधिक बल प्रयोग र अश्रुग्यासले उनी बेहोस भइन् । ४ महिनासम्म स्वर सुक्यो । उपचार भयो । त्यतिबेला खासै वास्ता भएन । अहिले रोग बल्झिएर ‘दीर्घरोग’ बनेको छ । उतिबेलाको सुरक्षाकर्मीको कुटाइले देब्रेखुट्टा खोच्याएर हिड्नुपर्छ । श्वासप्रश्वास र आँखाको समस्या छ । मासिक ८ हजार रुपैयाँको औषधी खानुपर्छ । २ लाख रुपैयाँ व्यक्तिगत खर्च गरिसकेी छन् । निद्रा लाग्दैन । आँखामा दैनिक ६ पटक औषधी राख्नुपर्छ । नियमित औषधीको प्रतिक्रियाले अरु रोग पनि थपिएका छन । त्यतिबेला किन लडिस्, लडेर के पाइस भन्ने घरपरिवारका सदस्यको ‘वचन’ ले उनको मन भरंग हुन्छ ।


आन्दोलनकै कारण राजनीतिक परिवर्तन भयो । तर राजनीतिक दल र सरकारले आन्दोलनका घाइतेलाई कहाँ के गर्दैछौ भन्नेसम्म पनि खोजी नगर्दा उनको मन दुख्छ । ‘राज्यले स्वास्थ्य, शिक्षा र रोजगारीमा चासो लिइदिए पीडामा मल्हम लाग्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘चासो नदेखाउँदा पीडा थपिन्छ ।’ उनका श्रीमान् दैनिक ज्यालामा विद्युतको काम गर्छन । पहिला साविक एमाले कास्की सचिवालय सदस्य उनी अहिले कुनै जिम्मेवारीमा छैनन् ।


साविक कास्कीकोट– ४ का नेत्रपाणी पनि जनआन्दोलन दौरानमा सुरक्षाकर्मीबाट निर्घात कुटिए । उनको देब्रे हातखुट्टा राम्रोसंग चल्दैन । अहिले ढाँड दुखिरहन्छ, अप्ठेरो गरी सुत्नुपर्छ । शरीर दुखिरहने भएकाले पेन्किलर खानुपर्छ । हिडदा बैशाखीको सहारा चाहिन्छ । शौच पनि उभिएरै गर्नुपर्छ । खुट्टा खुम्चाउन नभएपछि बस्न मिल्दैन । ‘उपचारका लागि २५ लाख रुपैयाँ व्यक्तिगत खर्च भइसकेको छ,’ उनले भने, ‘चिकित्सकले विदेश गएर शल्यक्रिया गरे निको हुने भनेका थिए । अमेरिका जान खोज्दा सरकारले सहमति दिएन ।’ थप उपचारका लागि थुप्रै नेता भेटे पनि चासो नदेखाउँदा उनी आक्रोशित छन ।

‘सरकारले राहत पनि दिएन । सम्मान पनि गरेन,’ उनले भने, ‘मुलुकमा सेता हात्ती बढी भए । हामीजस्ता पीडितको पीडा बुझ्ने कोही भएन ।’ कास्कीकोटस्थित गाउँमा मोटरबाटो लैजाने क्रममा आफ्नो मात्र जग्गा हिनामिना पारेको उनले दुखेसो गरे । मुलुकमा ठूलो परिवर्तन भए पनि अनुभूत गर्न नपाएको उनको भनाइ छ । ‘केन्द्रका नेताले चिन्दैनन, स्थानीय नेता बोल्न पनि छाडे,’ उनले भने ।


राजनीतिक परिवर्तनको लडाइमा होमिदा तत्कालिन सरकारबाट यातना पाएका अन्य घाईते पनि अहिले सरकारले बिर्सदा ‘पीडा’ भोग्नुपरेको बताउँछन । पर्बत थापाठाना घर भई पोखरा बस्दै आएकी पार्वती पौडेलको देब्रे फिलामा अहिले पनि एउटा गोली छ । यतिबेला उनी क्यानाडा पुगिसकेकी छन् । हिजैजस्तो लाग्छ, ढाकाराम पौडेललाई सडकमा निरकुंशताविरुद्ध आन्दोलनमा उक्रिएको ।

आन्दोलनका त्रममा सुरक्षाकर्मीको प्रहारबाट टाउकोमा चोट लागे पनि प्रवाह गरेनन् । अहिले उनी राजनीतिक दल, नेता र सरकारसंग सन्तुष्ट छैनन् । राजनैतिक परिवर्तन भएर संघीयता आए पनि दलहरू जनआन्दोलनको मर्म र भावनाअनुसार नचल्दा मन कुँडिने र पुरानो घाऊ बल्झिने उनको भनाइ छ । ‘राजनैतिक दललाई सत्तामा पुर्‍याउन मात्र लडेका थिएनौ’, उनले भने, ‘व्यवस्था परिवर्तन भयो । संविधान बन्यो । तर दलहरूले जनभावना बुझ्न नसक्दा दुख लागेको छ, ब्यर्थमा टाउको फुटाएजस्तो लाग्छ ।’ संविधानले जनआन्दोलनका घाइतेलगायतलाई उचित सम्मानसहित शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, आवास र सामाजिक सुरक्षामा प्राथमिकताासथ अवसर पाउने हक हुनेछ भने पनि त्यो व्यवहार राज्यले नदेखाएको उनले बताए । ‘राज्य र राजनीतिक दलले हामीलाई चिन्न छाडे,’ उनले भने, ‘संविधानले व्यवस्था गरेको हकलाई प्रष्ट अनूभूत हुनेगरी सम्बोधन गर्नुपर्छ ।’ परिवारजनलाई हिजो लडेको ठिकै रहेछ भन्ने महशुस हुनेगरी राज्यले सुविधा दिनुपर्नेमा उनले जोड दिए ।


कास्कीमा जनआन्दोलनका क्रममा एक सय ४९ घाइते भएका थिए । तर त्यो संख्या अझै बढी रहेको जनआन्दोलन सहिद परिवार तथा घाइते समन्वय समिति कास्कीका अध्यक्ष शेखर गौतम बताउँछन । ‘कतिपय घाइते राज्यको प्रक्रियामा छिर्न नसकेर गणनामा परेनन् । आफै उपचार गराए,’ उनले भने, ‘तत्कालिन अवस्थामा पार्टीले सिफारिश गरेका र अस्पतालमा उपचार गराएको विवरणका आधारमा घाइतेको सूची पुनरावलोकन गर्न भन्दै गण्डकी प्रदेशका मुख्यमन्त्रीलाई ज्ञापन बुझाएका छौं ।’ राज्यले जनआन्दोलनमा पीडित भएकालाई राम्रोसंग हेर्नुपर्ने उनले बताए । घाईते मध्ये कतिले राहत पाए कतिले पाएनन् भन्ने कुनै तथ्यांक नरहेको पीडितले बताएका छन । आन्दोलनक्रममा काभ्रे घर भै यहाँ ब्यवसाय गर्दै आएका भीमसेन दाहालको मुत्यु भएको थियो ।


समिति कास्कीका पूर्व अध्यक्षसमेत रहेका पौडेलले ५ घाइतेले नियमित औषधी सेवन गरिरहेको बताए । डाक्टरसहित विभिन्न पेशागत संस्थाले क्षेत्रीय अस्पतालमा गठन गरेको कोषको रकमबाट केहीले उपचार गराएको उनले बताए । जनआन्दोलन शुरु हुँदा तत्कालिन राजा ज्ञानेन्द्र पोखरामा भएकाले पनि सुरक्षाकर्मीको बढी धरपकड थियो । फागुन ५ गते पोखरा आएका ज्ञानेन्द्र आन्दोलनले चरमरुप लिएपछि चैत ३० मा राजधानी फर्किएका थिए ।

प्रकाशित : वैशाख ११, २०७६ १२:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT