फेरियो पुरानो बस्ती

हरिराम उप्रेती

गोरखा — ढुंगाको छाना भएका गुजमुज्ज घरहरू । ढुंगा छापेका छरिता गोरेटा । उस्तै–उस्तै प्रकृतिका घर । भूकम्पले त्यो पुरानो स्वरूप तहसनहस पारेको थियो । अधिकांश लाप्राकीले यही पुरानै बस्तीमा फेरि घरटहरा ठड्याइसके । 

गोरखाको धार्चे गाउँपालिका–४ लाप्राकमा पुरानै बस्तीमा स्थानीयले बनाएका घर । तस्बिर : हरिराम/कान्तिपुर

दुई–चार घर अहिले पनि निर्माणाधीन छन् । पुरानै शैलीमा बनेका घरमा भूकम्पअघि र पछिको फरक छानाबाट देखिन्छ । मनिडाँडाबाट नियाल्दा लाप्राकको पुरानो गाउँको उक्त बस्तीमा घरहरू अहिले नीला र राता जस्तापाताले ढाकिएका छन् । फाट्टफुट्ट काठका छाना पनि देखिन्छन् । ‘पहिलेका घरमा काठको छाना हुन्थे,’ स्थानीय कुलबहादुर गुरुङले भने,‘भूकम्पपछि सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन घरको छानामा आएको छ ।’

भूकम्पअघि सल्लाको काठबाट तयार पारेका फलेक यहाँका स्थानीयले घरको छाना छाउन प्रयोग गर्थे । भूकम्पपछि छिटो र छरितोका लागि जस्ताको प्रयोग बढेको गुरुङको भनाइ छ । ‘काठको छाना भएको गाउँको रूपमा लाप्राक परिचित थियो,’ गुरुङले भने, ‘काठको छानामुनि बस्दा न्यानो हुन्छ, जस्ताबाट सीत चुहिने, पानी पर्दा आवाज आउने हुँदोरहेछ ।’

भूकम्पले काठको छाना विस्थापित गरेको भन्दै यहाँका अधिकाशं वृद्घवृद्घा चिन्तित छन् । ‘छानाको फलेकले भन्दा ढुङ्गाको गारोले मानवीय क्षति भएको हो,’ गुरुङले भने, ‘काठको छानाले तापक्रम मिलाउँथ्यो बस्न पनि आनन्द ।’ २०५६ सालको पहिरोपछि २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पले बस्तीलाइ थप जोखिम बढाएपछि यहाँका स्थानीयलाई गुप्सीपाखा सर्नुको विकल्प थिएन ।

एनआरएनएले सुविधासम्पन्न घर समयसीमाभित्रै सकेर ढोकाको साँचो उपलब्ध गराउने महत्त्वकांक्षी योजना सुनेका भूकम्पपीडित गुब्सीपाखाको टेन्ट र टहरो भत्काएर ठाउँ खाली गर्दै पुरानै बस्ती फर्किए । दुई वर्षको अवधिमा सबै लाप्राकीले गच्छेअनुसारका घर पुरानै बस्तीमा निर्माण गरिसकेका छन् ।

एउटै वडाको बस्ती भूकम्पपछि छरिएको स्थानीय राज गुरुङले बताए । ‘सुरक्षित स्थानमा घर बनाउँदा अहिले नौ ठाउँमा बस्ती बसेको छ,’ गुरुङले भने, ‘पहिलेको घर छाडेर अर्को ठाउँमा घर बनाउँदा खानेपानीको समस्या आइपरेको छ ।’ गुब्सीपाखामा घर बने पनि लाप्राकका स्थानीयलाई दुई घर अनिवार्य चाहिने गुरुङले बताए । २०५६ सालको पहिरोपछि २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पले बस्तीलाइ थप जोखिम बढाएपछि यहाँका स्थानीयलाई गुप्सीपाखा सर्नुको विकल्प थिएन ।

गुप्सीपाखामा गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) द्वारा एकीकृत बस्ती निर्माणाधीन छ । गुब्सीपाखाको घरभन्दा पुरानै बस्तीको घर निर्माण र मर्मत सभ्भारमा लाप्राकका स्थानीयको लगाव बढेको छ । ‘भूकम्पका बेला यहाँ बस्न हुँदैन भनेर भन्दा पनि दुई–चारजना वृद्घवृद्घा गुब्सीपाखा सरेनन्,’ कुलबहादुरले भने, ‘एनआरएनले घर निर्माण ढिला गर्‍यो, फेरि त्यहाँ हिउँ पर्छ, जाडो बढी हुन्छ, दुई–चार दिन फ्रेस हुनका लागि माथि जाने हो, तलको बस्तीमा एउटा घर त अनिवार्य चाहिन्छ ।’

पुरानो बस्तीको फ्याप्चेमा रहेको मणिकामादेवी मावि गुब्सीपाखा नजिकै कालकाङ भन्ने स्थानमा सरेको छ । यहाँका स्कुले विद्यार्थी एक घण्टाको पैदल हिँडेर पुरानो बस्तीबाट कालकाङको विद्यालयमा अध्ययनका लागि पुग्छन् । पुरानो गाउँको स्वास्थ्यचौकी पनि गुब्सीपाखामा सरिसकेको छ तर यहाँका स्थानीय भने खेतीयोग्य जमिन पुरानै बस्तीमा रहेको भन्दै गुब्सीपाखामा बाह्रैमासा बस्न नसकिने बताउँछन् ।

‘दुईदेखि १० लाखसम्म खर्च गरेर घर बनाइसक्यौं,’ स्थानीय लालबहादुर गुरुङले भने, ‘होटल व्यवसाय गर्ने मान्छे माथि बस्लान् खेती गर्ने किसान त यहाँ नबसी सुखै छैन, गुब्सीमा तरकारी लगाउने बारी पनि छैन, तरकारी लिन त पुरानो घर आउनै पर्छ, दिनदिनै आउने–जाने दुःख कसले गर्ने ?’ यहाँका स्थानीय गुब्सीमा बस्न गाह्रो हुने भन्दै माथिल्लो बस्तीमा सरेको विद्यालय र स्वास्थ्य चौकी पुग्न सजिलोका लागि सडक स्तरोन्नति तथा स्वास्थ्यचौकीको शाखा पुरानै गाउँमा स्थापना गरिदिनसमेत माग गरे ।
बर्खाका बेला गुब्सी र हिउँदमा पुरानै बस्तीमा बस्ने योजनामा पनि यहाँका केही स्थानीय छन् । ‘गुब्सीमा बस्ने त बाध्यताले हो, रहरले होइन, बाबुबाजेको पालादेखि बस्दै आएको घर छाड्न कसको मन मान्छ र ?,’ स्थानीय दीपक गुरुङले भने, ‘गुब्सीमा होमस्टे सञ्चालन गर्न सके जीविकोपार्जनमा सहयोग पुग्छ भन्ने आशा छ ।’

जोखिम बस्तीको ५ सय ७३ घरधुरी भूकम्प पीडितलाई स्थानान्तरणका लागि लाप्राककै गुब्सीपाखामा घर निर्माणाधीन छ । आउँदो वैशाख १२ सम्म एकीकृत बस्ती पुनर्निर्माण सक्ने एनआरएनएले दाबी गरे पनि लक्ष्य भेट्टाउन मुस्किल देखिएको स्थानीय बताउँछन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७५ ०९:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

घलेगाउँमा स्वास्थ्य सुविधा

कान्तिपुर संवाददाता

लमजुङ — पर्यटकीय चाप र स्थानीयलाई मध्यनजर गर्दै पर्यटकीय घलेगाउँमा सामुदायिक स्वास्थ्य इकाइ स्थापनासँगै सञ्चालमा ल्याइएको छ । क्व्होलासोंथर गाउँपालिका–३ मा पर्ने घलेगाउँमा स्वास्थ्य इकाइ स्थापना गरिएको गाउँपालिका अध्यक्ष प्रेमबहादुर घलेले बताए ।

उनका अनुसार स्मार्ट भिलेज बनाइँदै गरिएको घलेगाउँमा स्थानीयको स्वास्थ्य तथा विदेशबाट आएकाको सेवा सुविधाका लागि सामुदायिक स्वास्थ्य इकाइ सञ्चालन गरिएको हो । ‘हामीलाई स्वास्थ्यको कार्यालय अपरिहार्य थियो । २० वर्षदेखि होमस्टे चलाएको गाउँमा पर्यटकको चाप हुन्छ । त्यसैले स्वास्थ्य इकाइ सञ्चालन गरेका छौं,’ उनले भने ।

स्वास्थ्य मन्त्रालयको सहयोगमा गाउँपालिकाले स्वास्थ्य इकाइ सञ्चालन गरेको हो । उनका अनुसार सामुदायिक स्वास्थ्य इकाइका लागि ३ कोठे भवन निर्माण गरिएको छ । स्वास्थ्य मन्त्रालयको ३ लाख र गाउँपालिकाको १ लाख रुपैयाँ लागतमा भवन निर्माण गरी स्वास्थ्य इकाइ सञ्चालन गरिएको उनले बताए । हाल ३ जना दरबन्दीको उक्त स्वास्थ्य इकाइमा अहिले १ जना अनमी र कार्यालय सहयोगी राखिएको छ । कार्यालय सहयोगीलाई भने गाउँपालिकाले तलब दिने उनले बताए ।

अध्यक्ष घलेका अनुसार घलेगाउँ स्मार्ट भिलेज बन्दैछ । हरेक हिसाबले स्मार्ट हुनुपर्छ भनेर गाउँमै स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउन इकाइ स्थापना गरेको उनले बताए । सामुदायिक स्वास्थ्य इकाइ सञ्चालक समितिका अध्यक्ष गंगाबहादुर घलेका अनुसार हालका लागि अनमी स्मृति गुरुङ र कार्यालय सहयोगी टिकीमाया गुरुङलाई राखिएको छ ।

स्वास्थ्य इकाइबाट स्वास्थ्य सेवा दिन थालिएको उनले बताए । गाउँमा स्वास्थ्य सुविधा नहुँदा बगुम र नायुको स्थ्यचौकीमा जानुपर्थ्यो । अहिले गाउँमै सेवा पाएका स्थानीयले बताएका छन् । पर्यटन व्यवस्थापन समिति, ग्रामीण पर्यटन घलेगाउँका कार्यालय सचिव दीर्घ घलेका अनुसार यसअघि गाउँमा कुनै स्वास्थ्य सुविधा थिएन ।

प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७५ ०९:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्