हातले माड्न छाडे चिया- गण्डकी - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

हातले माड्न छाडे चिया

कान्तिपुर संवाददाता

लमजुङ — वर्षदिन अघिसम्म क्व्होलासोंथर गाउँपालिका ४ भुजुङका बासिन्दाले हातैले चिया माडेर पत्ती तयार पार्थे । आफू प्रयोग गर्न र पाहुनालाई सत्कारमा हातेचिया उपयोग हुन्थ्यो । 

चियाको मुना टिप्ने, घरमा ल्याएर अँध्यारो कोठामा २४ घण्टा ओइल्याउने, माड्ने र सुकाउने कामलाई स्थानीय बासिन्दाले झन्झटिलो मानेका थिए ।


भुजुङबासीले चिया खेती सुरुवात गरेदेखि हातैले माडेर चिया बनाउँथे । अहिले स्थानीय बासिन्दा चियालाई प्रशोधन केन्द्रमा लगेर तयार पार्छन् । डेढ दशकसम्म हातैले माडेर चिया तयार परेका भुजुङबासी अहिले चियापत्ती तयार पार्न प्रशोधन केन्द्रमा लैजान्छन् । ‘पहिले हातै फुट्ने गरी, कालो हुने गरी चियापत्ती मोल्नुपथ्र्यो । अहिले त बोकेर लग्यो, मेसिनले चियापत्ती बनाउँछ । हाइसन्चो छ,’ स्थानीय जुनी गुरुङले भनिन् ।


अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना (एक्याप), इलाका संरक्षण कार्यालय भुजुङको सहयोगमा स्थानीयले आधुनिक चिया प्रशोधन प्लान्ट स्थापना गरेका छन् । एक्यापका अनुसार २३ लाख ७५ हजार ७ सय रुपैयाँमा चिया प्रशोधन केन्द्र निर्माण गरिएको हो । यसका लागि राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष (एनटीएनसी) बाट एक्यापमार्फत ७ लाख ८० हजारको प्रशोधन उपकरण खरिद गरिएको हो । ३ लाख २० हजार नगद सहयोग गरिएको थियो ।


चियाखेती विस्तार, व्यवस्थापन तथा प्रशोधन केन्द्र स्थापना उपसमितिका अध्यक्ष नारायणबहादुर गुरुङका अनुसार प्रशोधन केन्द्रका लागि साबिकको वडा नम्बर १ देखि ९ सम्मका गाउँवासीले २ लाख २५ हजार रुपैयाँ सहयोग गरेको थियो । गाविसको आन्तरिक कोष र घाँटु व्यवस्थापन उपसमितिबाट २/२ लाख रुपैयाँ, तत्कालीन भुजुङ गाविसबाट १ लाख ६ हजार ९ सय २० रुपैयाँ सहयोग प्राप्त भएको थियो ।


चिया प्रशोधन केन्द्र निर्माणका लागि एक्याप भुजुङले २ लाख २० हजार रुपैयाँ, तत्कालीन संविधान सभा सदस्य डा. भीष्मनाथ अधिकारीको सांसद विकास कोषबाट १ लाख, साबिक भुजुङ गाविसबाट १ लाख १० हजार, तत्कालीन जिल्ला पर्यटन विकास समिति लमजुङबाट १ लाख सहयोग मिलेको अध्यक्ष गुरुङले बताए ।


एक्याप भुजुङका प्रमुख राजेशप्रसाद गुप्ताका अनुसार भुजुङको कसीकुद्रामा ३ रोपनी १२ आना जग्गामा ४० फिट लम्बाइ तथा २४ फिट ८ इन्च चौडाइको चिया प्रशोधन भवन निर्माण गरिएको छ । उक्त भवनभित्र चिया प्रशोधन मेसिन राखिएको छ ।


चिया प्रशोधन मेसिन जडानपछि भुजुङमा चियाको प्रशोधन कार्य सुरु भइसकेको छ । आर्थिक बर्ष २०७४/०७५ मा मात्रै ३ सय ५३ किलो चियापत्ति प्रशोधन गरिएको एक्यापले जनाएको छ । त्यसबाट स्थानीयले ७ लाख ६० हजार रुपैयाँ आम्दानी गरेका छन् । प्रतिकिलो २ हजार रुपैयाँमा बिक्री गरेको स्थानीयले बताएका छन् ।


गुप्ताका अनुसार प्रशोधन प्लान्ट चिनियाँ प्रविधिमा आधारित छ । सानो स्केलको चिया उत्पादनका लागि यो मेसिन प्रभावकारी मानिन्छ । १ हजारदेखि २ हजार रोपनी चिया बगानको मुनालाई तयारी चियामा परिणत गर्न यो मेसिन उपयुक्त हुने गुप्ताले बताए ।


एक्यापका कृषि विकास सहायक श्यामशरण कुर्मीका अनुसार गाउँमै चिया प्रशोधन मेसिन जडानपछि स्थानीयलाई सहज भएको छ । हातले चिया माड्नुपर्ने बाध्यता छैन । पर्यटकीय गाउँले चिनिएको भुजुङमा २ सय ५० रोपनी क्षेत्रफलमा चिया खेती गरिएको छ ।


स्थानीयले वडाको सहयोगमा चिया खेती गर्दै आएका छन् । १५ बर्षअघि इलामबाट चियाको बेर्ना ल्याएर गाउँको त्रिभुवन विद्याश्रम मावि नजिकै १० रोपनी जग्गामा चिया खेती थालिएको थियो । एक्यापको सहयोगमा स्थानीय चिया खेती परीक्षणका रूपमा विस्तार गरेका थिए । तीन वर्षसम्म गरिएको परीक्षण सफल भएपछि २०५९ सालदेखि भुजुङका बासिन्दाले थप ५० रोपनी क्षेत्रफलमा चिया खेती विस्तार गरेका थिए ।


वडा अध्यक्ष खिमबहादुर गुरुङका अनुसार हरेक वर्ष चिया खेती विस्तार गरिँदै लगिएको छ । झन्डै १ हजार ६ सय मिटर उचाइको भुजुङमा तक्दा–७८, तक्दा ३८३ र गुम्ती जातका चिया खेती गरिएको छ ।


गाउँमै चिया प्रशोधन केन्द्रबाट चिया प्रशोधन हुन थालेपछि स्थानीय थप हौसिएका छन् । चियालाई आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई चखाउने गरिएको छ । अन्य पर्यटकीय गाउँमा पनि भुजुङको चिया प्रयोग गर्ने गरिएको छ ।


भुजुङ घुम्न जाने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकले चियालाई उत्तिकै मन पराउने गरेको स्थानीय बताउँछन् । उनीहरू चिया लिएर मात्रै फर्कने गरेका छन् । चिया बगान विद्यार्थीको शैक्षिक भ्रमणको गन्तव्य बनेको छ ।


भुजुङको चिया बेंसीसहरका साथै पोखरा, चितवन, काठमाडौंदेखि विदेशी मुलुक साउदी अरब, दुबई, कतार, अमेरिका, बेलायत लगायतका ठाउँमा रहेका आफन्तजनहरूलाई कोसेलीको रूपमा पठाउने गरिएको छ ।

प्रकाशित : पुस २२, २०७५ १०:०६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तनहुँका आधुनिक घाँसी

कान्तिपुर संवाददाता

दमौली — भानुभक्त आचार्यलाई आदिकवि बन्न प्रेरणा दिने घाँसीको सालिक तनहुँको घाँसीकुवामा छ । तनहुँकै म्याग्दे गाउँपालिका १ गुणादीमा अर्का घाँसी छन् ७० वर्षीय वामदेव खनाल ।

घाँसखेतीमा सिँचाइ गर्दै तनहुँको म्याग्दे १ गुणादीका किसान । तस्बिर : प्रताप रानामगर/कान्तिपुर

उनी आफैं घाँस लगाएर अरूलाई पनि आर्थिक समृद्धिको बाटो देखाउने घाँसी हुन् ।

उनको उमेरका अधिकांशले सक्रिय जीवन छाडेर आराम गर्न थालिसकेका छन् । उनको जोस जाँगरमा तन्नेरीको भन्दा कम छैन । भिरालो बारीमा घाँस खेती गरेका छन् । साँझ–बिहबान उनलाई रेखदेख र बिक्री गर्न सक्रिय भएको भेट्न सकिन्छ ।

२०५४ सालमा नेपियर घाँसका तीनवटा बेर्नाबाट घाँस लगाउन सुरु गरेका उनको अहिले ७० रोपनी क्षेत्रफलमा घाँसखेती छ । परम्परागत खेती गरेका उनलाई चार महिना पनि खानलाई धौ–धौ थियो । ‘आफ्नो सम्पत्तिको नाउँमा ३८ रोपनी पाखो जग्गा थियो,’ उनी भन्छन्, ‘खेतीको तरिका निर्वाहमुखी । चार महिना पनि खानलाई धौधौ हुन्थ्यो ।’

भिरालो जमिनमा घैया, मकै र कोदो बाहेक केही हुन्थेन । अहिले उनले अर्काको ३२ रोपनी जग्गा पनि भाडामा लिएर घाँस खेती गरेका छन् । घाँस बेचेरै बर्सेनि लाखौं आम्दानी लिँदै आएका छन् ।

गएको साउन महिनामा मात्रै १२ लाख रुपैयाँको घाँस बिक्री गरेको उनले बताए । ‘असार–साउन महिना घाँसका बेर्ना बेच्ने सिजन हो,’ उनी भन्छन्, ‘त्यसै आम्दानी लिनसक्ने भएको होइन, धेरै दु:ख गरेपछि बल्ल अहिलेको अवस्थामा आइपुगियो ।’

पशु विकास कार्यालयको सिफारिसमा २०५४ सालमा पोखरामा उनले एक हप्ते तालिम लिएर फिरेपछि बारीमा घाँस खेती सुरु गरेको बताए । ‘तालिम नलिएको भए अहिलेसम्म पुरानै ढर्रामा खेती गर्ने थिएँ,’ उनी भन्छन्, ‘मेरो केही प्रगति हुने थिएन । व्यवसायिक कृषिले जीवन नै परिर्वतन गरेको छ ।’

यहाँका घाँसका बेर्ना र फाइदाको चर्चा मुलुकका विभिन्न जिल्लामा पुगेको उनले बताए । अछाम, डडेलधुरा, धनकुटा, इलाम, धरान, पाँचथर, झापा, दैलेख, डोटी, सुर्खेत, कञ्चनपुर, डोटी, कास्की, चितवन, गोरखा, लमजुङ, स्याङ्जा, पर्वत र म्याग्दी लगायतका कृषकले आफूले जसरी नै घाँस खेती गरिरहेको उनको भनाइ छ । घाँस खेतीले नाम र दाम दुवै कमाएको अनुभव साट्न मन पराउने उनी भन्छन् ‘कृषिमा जे गरे पनि कुरा बुझेर, विधि पुर्‍याएर परिश्रम गर्दा नहुने भन्ने हुँदैन ।’

‘बेला–बेलामा जिल्ला–जिल्लामा घुम्न जान्छु,’ उनले भने, ‘मैले तयार पारेका बेर्ना लगेर घाँसखेती विस्तार भएको देख्दा खुसी लाग्छ ।’ उनको ७० रोपनी क्षेत्रफलमा राइखनियो, बडहर, बकाइनो, टाँकी, कोइरालो, चिउरी, सियोफोर, सम्बा सेटारिया, पास पालम, र पलाटोलगायत घाँस छन् ।

भाडामा लिएको ३२ रोपनीमध्ये खेतको प्रतिरोपनी तीन हजार र पाखो बारीको दुई हजारका दरले वार्षिक भाडा तिर्दै आएका छन् । उनले घाँस खेतीबाट आएको आम्दानीले १८ लाखमा जग्गा किनेका मात्र छैनन्, ढुवानीका लागि भ्यान समेत खरिद गरेका छन् । घाँस र गाईको मल ढुवानीका लागि भ्यान आवश्यक भएपछि किनेको उनले बताए । उनलाई खेतीमा तीनजना छोराले समेत सघाएका छन् ।

प्रकाशित : पुस २२, २०७५ १०:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×