पुनर्निर्माणमा सकस

आश गुरुङ

लमजुङ — राराइनास नगरपालिका–१ साइँलीटारका भूकम्पपीडित ऋषिकेश घिमिरेले गाउ“मा प्राविधिक आउनुअगावै २०७३ वैशाख जेठतिर घर बनाए ।

लमजुङको दूधपोखरी गाउँपालिका–३ इलमपोखरी फुलिङगिरीमा निजी आवास पुनर्निर्माण गर्दै भूकम्पपीडित ।तस्बिर : आश । कान्तिपुर

भूकम्पपीडित लाभग्राही सूचीमा परेका उनले पहिलो किस्ताबापत ५० हजार रुपैयाँपाए । उनले ८ लाख रुपैयाँ खर्च गरेर बनाएको घर मापदण्ड नपुगेको भन्दै प्राविधिकले दोस्रो किस्ताका लागि सिफारिस गर्न नमानेको गुनासो गरे ।

बेंसीसहर नगरपालिका–६ चण्डीस्थानका केशरबहादुर खत्रीको घर भूकम्पले भत्कियो । गाउँका केही जान्नेसुन्नेमध्ये पर्ने उनकै नाम लाभग्राहीको सूचीमा परेन । २०७४ मंसिरअगावै गुनासो फारम भरेका उनले वर्ष दिनसम्म घर बनाउन किस्ता दिने या नदिने कुनै जानकारी नपाएको बताए । उनीजस्तै गुनासो फारम भरेका ६ हजार ८ सय पीडितलाई सम्बोधन अहिलेसम्म भएको छैन ।

दोर्दी गाउँपालिका–१ भारतेका भूकम्पपीडित लालकृष्ण अधिकारीको नाम लाभग्राही सूचीमा रहेको भनी स्थानीयले भनेपछि उनले घर पुनर्निर्माण सुरु गरे । पहिलो किस्ताबापतको रकम लिने प्रक्रियामा मात्रै उनले आफ्नो नाम लाभग्राही सूचीमा नरहेको थाह पाए । गाउँकै लालबहादुर अधिकारीको नाम लाभग्राही सूचीमा रहेको तर आफ्नो नाम नरहेपछि उनी अहिले समस्यामा छन् ।

‘ऋण–धन गरेर घर बनाउन सुरु गरियो,’ ६५ वर्षीय उनले भने, ‘यो बूढोलाई किन त्यसरी झुक्याएका ?’ लालबहादुर अधिकारी भूकम्पपीडित हुन् । उनले आफ्नो ढंगले घर बनाइरहेका छन् । ‘मेरो नाम छ भनियो, प्राविधिकले छैन भनेपछि जिल्लामा गएँ । मेरो नाम त रहेनछ । नाम छ किन भनियो होला । भूकम्पले घरबारउड्यो । मेरो नाम राख्नुपर्छ कि पर्दैन ?’ उनले भने ।

प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षतामा बसेको राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणको निर्देशक समितिको बैठकले गएको भदौ २१ मा ‘निजी आवास पुनर्निर्माणका लागि नक्सा र प्राविधिक उपलब्ध गराउनु विलम्ब भएका कारण घर निर्माण गरिसकेका निजी घरधनी लाभग्राहीलाई सम्बन्धित स्थानीय तहले सुरक्षित घर निर्माण गरी घरधनी बसोबास गर्दै आएको प्रमाणीकरण गरी सिफारिस गरिदिएको आधारमा एकमुष्ट ३ लाख उपलब्ध गराउने’ भनी निर्णय गरेको छ ।

संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले असोज २ मा सबै स्थानीय तहलाई निर्णय कार्यान्वयन गराउन भनी परिपत्र गरेको छ । प्राविधिक परिचालन हुनुअघि निर्माण गरिएका तर लाभग्राही सूचीमा परेका घरहरू प्राविधिकले मापदण्ड नपुगी निर्माण भएको भन्दै १ हजारभन्दा बढी घरको दोस्रो र तेस्रो किस्ता सिफारिस गरेका छैनन् ।

बेंसीसहर नगरपालिकाकोको निजी आवास पुनर्निर्माण हेर्दै आएका इन्जिनियर अनोज चिलुवालका अनुसार प्राधिकरणले उपलब्ध गराएको फारम र सूचकभन्दा दायाँ–बायाँ गर्न मिल्दैन । ‘हामीलाई जे निर्देशन छ, त्यो गर्नुपर्छ । दायाँ–बायाँ गरे हामीमाथि प्रश्न उठ्छ ।

प्राधिकरणबाट सूचकसहितको फारम आउँछ । दायाँ–बायाँ कसरी गर्न सकिन्छ ? कारबाहीमा परे जिम्मेवारी को ?’ उनले भने । मस्र्याङ्दी गाउँपालिकाले प्राविधिक परिचालन हुनुपूर्व घर निर्माण गरेका र सुरक्षित बसोबास गरेका छन् भनी गाउ“पालिका अध्यक्ष अर्जुन गुरुङको हस्ताक्षरसहितको सिफारिस राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणको जिल्ला कार्यालयमा पठाएको थियो ।

राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरण जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाइ (अनुदान व्यवस्थापन तथा स्थानीय पूर्वाधार) कार्यालयका फोकल पर्सन शिव रेग्मीका अनुसार मंसिर ७ मा प्राप्त पत्रलाई ११ गते नै कार्यविधि निर्देशन माग गरी राष्ट्रिय पुनर्निर्मँण प्राधिकरणमा पठाएको थियो । एक महिनासम्म जवाफ आएको छैन । उनले स्थानीय तहबाट गुनासो संकलन गरी प्राधिकरणमा पठाएको बताए । अहिले गुनासो हेर्ने जिम्मा जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाइ (भवन) लाई दिइएको छ ।

उक्त कार्यालयले प्राविधिक परिचालन गर्छ । संघीय संरचनापछि भवनको युनिट मात्रै छ । मुख्य कार्यालय गोरखामा छ । गोरखास्थित डिभिजन कार्यालयले निर्णय गर्ने भएकाले गोरखाको निर्देशन र निर्णय कुर्दै बस्दा काम ढिलो हुने र थप पीडामा पर्ने भूकम्पपीडितले गुनासो गरेका छन् ।

रेग्मीका अनुसार नागरिकले लाभग्राही सूचीमा परेका पीडितले पैसालाई विदेशबाट आईएमई गरेजस्तै छिटो हुनुपर्ने माग राखेका छन् । मतलब छिटो पाउनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ । ‘अमेरिकाबाट पठाएको पैसा पाइसकियो । सरकारले दिने पैसा पाउन किन ढिला ? भनी प्रश्न गर्छन्’ उनले भने । उनका अनुसार अनुदान व्यवस्थापन कार्यालयले भुक्तानी आदेश मात्रै तयार पार्छ ।

‘कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालयले नाम, सम्झौता क्रम संख्या, किस्ता रकम सबै हेरेर चेक तयार पार्छ । चेकलाई कार्यालयमा ल्याएर क्लियरिङका लागि बैंक पठाउनुपर्छ । क्लियरिङ भएपछिमात्रै बल्ल लाभग्राहीको खातामा जान्छ’ उनले भने, ‘तर लाभग्राहीमा परेका पीडित भने आजको आजै, अहिलेको अहिल्यै किस्ता दिनुपर्ने जस्तो गर्नुहुन्छ ।’

२०७२ वैशाख १२ गतेको विनाशकारी भूकम्पपछि लमजुङमा २०७३ पुस २१ गतेबाट नीजि आवास पुनर्निर्माणका लागि प्राविधिक सर्वेक्षण सुरु भएको थियो । चैत २८ गतेदेखि अनुदान सम्झौता थालिएकोमा असार १४ गतेदेखि अनुदान वितरण सुरुगरिएको थियो ।

अनुदान व्यवस्थापन कार्यालयका अनुसार भूकम्पबाट कम प्रभावित १७ जिल्लामध्ये लमजुङ पर्छ । लाभग्राही सूचीमा परेका १३ हजार ९ सय ५९ लाभग्राहीमध्ये हालसम्म १३ हजार ४ सय ९५ घरपरिवारले अनुदान सम्झौता गरेका छन् ।

१३ हजार ४ सय ५९ लाभग्राहीले पहिलो किस्ताबापतको ५० हजार रुपैया“ लिइसकेका छन् । ५ हजार ३ सय ३४ जनाले दोस्रो किस्ताबापत १ लाख ५० हजार र १ हजार ३ सय ६४ जनाले तेस्रो किस्ता बापतको १ लाख रुपैयाँ पाएका छन् ।

जनप्रतिनिधिका गुनासै–गुनासा
भूकम्पपछिको निजी आवास पुनर्निर्माणले गति लिन नसकेको भन्दै जनप्रतिनिधिले गुनासो गर्न थालेका छन् । गण्डकी प्रदेश सदस्य धनञ्जय दवाडीले पुनर्निर्माण कार्य तीव्र गतिमा हुन नसकेको बताए । ‘तेस्रो किस्ता सिफारिस ढिलाइ भइरहेको छ । दोस्रो किस्ता लिने बेला गुज्रिसक्दा प्राविधिक पुगेके छैनन् । गुनासो फारम भरेर पनि यसको जवाफ आउन सकेको छैन’ उनले भने । उनका अनुसार गैरसरकारी संस्थाले गरेका काममा समेत खोट देखिएको छ ।

जिल्ला समन्वय समितिका प्रमुख लोकराज पाण्डेले भूकम्प गएपछि र प्राविधिक गाउ“ पुग्नुअगावै निर्माण गरिएका घरका किस्ता सिफारिस हुन नसकेको र गुनासा फारम भरेकाको सम्बोधन नभएको बताए । ‘प्राधिकरणको केन्द्रीय कार्यालय, नेता, मन्त्री, मुख्यमन्त्री सबैलाई भनेका छौं । सोचेअनुरूप पुनर्निर्माणको गतिअघि बढेन ।

सबै कुरा आफ्नो काबुमा पनि भएन’ उनले भने । बेंसीसहर नगरपालिका प्रमुख गुमानसिंह अर्यालले कार्यविधि आउनुपूर्व निर्माण गरिएका निजी आवासको मापदण्डमा प्राविधिक लचिलो हुन नसकेको बताए । ‘कतिले ऋण काढेर बनाएका छन् । कति अहिले ऋणमा डुबिरहेका छन् । प्राविधिक लचिलो भएनन्, पीडितका गुनासै गुनासा छन् । हामीले मात्रै केही गर्न नसक्ने भयौं,’ उनले भने ।

प्रमुख जिल्ला अधिकारी झंकनाथ ढकालले प्राविधिकले आफू प्राविधिकभन्दा पनि पीडितको ठाउँमा रहेर काम गर्नुपर्ने बताए । ‘राज्यको नीति छ । केही लचिलो भएर काम गर्न सकिन्छ । सरकारले लचिलो हुन आग्रह गरिसकेको छ । हामीले मानवीयता सोचेर काम गर्नुपर्छ,’उनले भने ।

पुनर्निर्माण प्राधिकरण कार्यान्वयन इकाइ अनुदान व्यावस्थापनका निमित्त आयोजना प्रमुख इन्जिनियर उशेष श्रेष्ठले प्राधिकरणले तोकेअनुसार निजी आवासको भौतिक निमार्णकार्य २ वर्षभित्र सकिने बताए । ‘अहिले सुरु भइसकेका कामका लागि हामी आफ्नो तर्फबाट लागिरेहेका छौं ।

स्थानीय सरकार, जनप्रतिनिधिको सहयोग र समन्वय आवश्यक छ’ उनले भने । जनप्रतिनिधिको राय तथा सुझाव लिन प्राधिकरणको तेस्रो स्थापना दिवसका दिन बिहीबार छलफल तथा अन्तरक्रियासमेत गरिएको उनले बताए ।

प्रकाशित : पुस १४, २०७५ ११:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जो हेरचाहको भरमा बाँच्छन्

फातिमा बानु

काठमाडौँ — उनी जीवनका अन्तिम दिन गनिरहेका छन् । सम्भावित मृत्युवरणका बेला नै चिकित्सकले बताइसके । उनी भने झन् झन् जीवन्त छन् । जीवनको अन्तिम वसन्तमा हि“डिरहेका उनी काठमाडौंका ६४ वर्षीय वृद्ध हुन् ।

फोक्सोको क्यान्सरबाट प्रभावित उनको अन्तिम चरणमा मात्रै रोग पत्ता लागेकाले जीवन लम्ब्याउने उपचार हुन सकिरहेको छैन । उनी अहिले हात्तीवनस्थित नेपाल क्यान्सर अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीको नियमित निगरानीमा छन् ।

दिनहुँ हुने परामर्श र सल्लाहले आत्मबल बढेको अनुभव उनको छ । उनी निराश देखिँदैनन् । मर्ने डर पनि छैन । जीवन र मृत्युप्रति सकारात्मक बनेका छन् । भन्छन्, ‘ढाड मात्रै दुखिरहन्थ्यो । महिनौंसम्म नशा च्यापिएको भनेर उपचार भयो । अहिले आनन्द भएको छ ।’ अस्पतालको ‘प्यालेटिभ केयेर वार्ड’ मा उनको उपचार भइरहेको छ ।

चिकित्सा विज्ञानअनुसार रोग निको नहुने अवस्थाका बिरामीलाई सकारात्मक बनाउने दर्शन प्यालेटिभ केयेर एउटा हो । यो उपचारमा बिरामीको शारीरिक, मानसिक र सामाजिक पीडा कम गर्न स्वास्थ्यकर्मीले सहयोग गर्छन् । जसमा बिरामीका परिवार पनि संलग्न गराइन्छ । यो उपचार अस्पताल, घर र प्यालेटिभ केयेर सेन्टरबाट गराइन्छ । उपचार प्रक्रियामा बिरामीका इच्छा सकेसम्म पूरा गर्ने प्रयत्न गरिन्छ ।

जस्तै, कसैको धार्मिकस्थल पुग्ने इच्छा हुन्छ । कसैको घुम्ने इच्छा त कसैको पूजापाठ लगाउने । ओछ्यानबाटै उठ्न नसक्ने बिरामीका लागि अस्पतालमै पूजापाठ गर्ने व्यवस्था पनि मिलाइएको हुन्छ । स्वास्थ्यकर्मी र धार्मिक गुरुको सहभागितामा यो सम्भव बनाइन्छ । प्यालेटिभ केयेर नर्स निर्जिना अधिकारी भन्छिन्, ‘कुनै बिरामी पशुपति मन्दिरमा पुगेर मृत्युवरण गर्ने इच्छा गर्छन् । मृत्यु हुने
दिन हामी बिरामीलाई उतै पुर्‌याइदिन्छौं । कसैका छोराछोरीको बिहे हेर्ने मन हुन्छ । यहीं टीकाटालो गर्ने व्यवस्था गरिदिन्छौं ।’

पाइपबाट खान सिकाउने, पीडा कम गर्ने उपाय सिकाउने, शारीरिक पीडा भए नदुख्ने औषधि दिने, खाना नरुचे खाना रुच्ने औषधि दिने पनि प्यालेटिभ केयेरकै केही उपाय हुन् ।

सुन्दा सामान्य लागे पनि जीवनको अन्तिम घडीमा पुगेका बिरामीका लागि यो उपचार पद्धति प्रभावकारी मानिन्छ । जसले बिरामीको रोग निको पार्न नसके पनि बा“की जीवन गुणस्तर बनाउन सघाउ“छ । यसमा चिकित्सक, नर्स, धार्मिक र आध्यात्मिक गुरु, स्वयंसेवक आदि खटिएका हुन्छन् । यस्तो उपचार विशेषगरी क्यान्सरका बिरामीका लागि गरिने भए तापनि सबै दीर्घरोगीलाई दिन आवश्यक रहेको चिकित्सक बताउ“छन् ।

क्यान्सर रोग विशेषज्ञ डा. सुदीप श्रेष्ठ भन्छन्, ‘प्यालेटिभ केयेर बिरामी बाँचुन्जेलका लागि मात्रै हैन । बिरामीको मृत्युपश्चात उसका परिवारलाईसमेत राहत पुर्‌याउन सक्ने खालको हुन्छ ।’ नेपालमा प्यालेटिभ केयेर भरतपुर र भक्तपुर क्यान्सर अस्पतालमा पनि छ । गैरसरकारी संस्थाले चलाएका पुनःस्थापना केन्द्रमा पनि यस्तोसेवा भेटिन्छ ।

त्यहाँ बिरामीले सजिलै मृत्यु स्विकार्छन् । थोरै बचेकुचेको जीवन गुणस्तरीय बनाउन सिक्छन् । क्यान्सरका बिरामीलाई दैनिक परामर्श चाहिने हुँदा प्यालेटिभ केयेर वार्ड राख्नैपर्ने चिकित्सक बताउँछन् । कुनै बेला प्यालेटिभ केयेर यति प्रभावकारी बनिदिन्छ कि चिकित्सकले मृत्यु हुने दिन तोकिदिएका बिरामी पनि थप बाँच्छन् । क्यान्सर रोग विशेषज्ञ डा.राजेन्द्र बरालका अनुसार प्यालेटिभ केयेर औषधिले नछुने बिरामीका लागि गरिने उपचार हो ।

उनी भन्छन्, ‘बिरामीलाई जस्तो पीडा हुन्छ त्यस्तै उपचार गर्ने हो, वास्तविक रोगको उपचारचाहिँ हुँदैन, हुन सक्दैन ।’ क्यान्सरका ८० प्रतिशत बिरामी अन्तिम अवस्थामा अस्पताल पुग्ने हुँदा यस्ता बिरामीलाई प्यालेटिभ केयेर अत्यावश्यक पर्ने उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘कतिपय मुलुकमा त बिरामीले पीडा खप्न नसेर इच्छा मृत्यु माग्छन्, हाम्रो देशमा इच्छा मृत्युको कानून नभएकाले यो सम्भव भएको छैन ।’

डा.श्रेष्ठका अनुसार यस्ता बिरामीको पीडा शारीरिकभन्दा मानसिक बढी हुन्छ । मानसिक पीडाकै कारण बिरामी डिप्रेसनमा जान्छन् । कति बिरामीको त डरकै कारण चिकित्सकले तोकेको दिनभन्दा पहिल्यै मृत्यु हुन्छ । बाँचेका दिनहरू पनि पीडा र चिन्तामा गुज्रिन्छन् । यस्ता समस्या सुल्झाउन प्यालेटिभ केयेर प्रभावकारी हुने उनी बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘यस्ता बिरामीलाई औषधिले कम र परामर्शले बढी छुन्छ, परिवारलाई पनि परामर्शको खा“चो हुन्छ ।’

कति बिरामीले रोगलाई पूर्वजन्मको पाप, देवीदेवताको श्राप मानेका हुन्छन् । निको हुन नसक्दा पनि यस्तै अन्धविश्वासी कारण लिएर चिन्तित हुन्छन् । यसलाई हटाएर शान्तिपूर्ण मृत्युवरण गर्न पनि प्यालेटिभ केयेरले सघाउँछ । डा.श्रेष्ठ भन्छन्, ‘मृत्युको मुखसम्म पुगेको अवस्थाबारे बिरामीले थाहा नपाओस् भन्ने परिवारको चाहना हुन्छ, बिरामीसँग यस्ता कुरा लुकाउन डाक्टरलाई दबाब दिन्छन्, प्यालेटिभ केयेरमा बिरामीलाई मृत्युबारे भन्नुपर्छ, ताकि उसले इच्छाएका कुरा पूरा गर्न सकियोस् ।’

प्रकाशित : पुस १४, २०७५ ११:००
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्