दनुवार बस्तीका दु:ख- वाग्मती - कान्तिपुर समाचार

दनुवार बस्तीका दु:ख

सिन्धुलीको कमला खोंचको दनुवार बस्तीमा शिक्षा, स्वास्थ्य, सिँचाइजस्ता आधारभूत पूर्वाधारको समेत अभाव
विद्या राई

सिन्धुली — निमोनिया जितेकी भए डेढ वर्षकी नातिनी अहिले हजुरबुबाको काखमा लुटुपुटु गरिरहेकी हुन्थिन् । सिन्धुलीको दुधौलीस्थित मदन भण्डारी राजमार्ग छेवैमा घर भएका ६० वर्षीय जीवनाथ दनुवारले एक वर्षअघिको घटना सुनाए । सात महिनाकी नातिनीको उपचार गर्न जनकपुर अस्पताल पुर्‍याइयो । भेन्टिलेटरमा राखेर उपचार गर्दा झन्डै पाँच लाख ऋण लाग्यो । तर नातिनी बाँचिनन् । ब्याज थपिने डरले एक कट्ठा १० धुर ऐलानी जग्गामध्ये आधा बेचेर ऋण तिरे । सम्पत्तिको नाउँमा अब झुप्रो घर मात्रै बाँकी छ ।

सानैदेखि जमिनदारको हरूवाचरुवा बसेर जीविका गर्दै आएका जीवनाथको सुखका दिन कहिल्यै आएनन् । नातिनी बितेपछि हलो जोत्दै गर्दा गोरुले हानेर छोरो घाइते भए । उपचार गर्दा ८० हजारजति ऋण लाग्यो । उनकी श्रीमती उच्चरमन्तीको २० वर्षदेखि आँखा रसाउने, दुख्ने समस्या थियो । लहानमा गएर उपचार गरे । आँखा दुख्न निको पारेर घर फर्किंदा कान नसुन्ने भएकी छन् । जीवनाथ आफैंलाई तीन महिनादेखि घुँडा दुख्ने समस्या छ । उनले सकी नसकी बनिबुतो नगरे चुलो बल्दैन । ‘उपचार गर्न पैसा छैन । छोरा र बूढीलाई उपचार गराउँदाकै तिरेको छैन, ऋण गर्न साहु महाजनले दिँदैन,’ उनले भने ।

संविधानमा हरेक नागरिकलाई नि:शुल्क आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको अधिकार उल्लेख छ । सरकारले स्वास्थ्य बिमाको अभियान पनि चलाउँदै आएको छ । तर बनिबुतो गरेर जीविका चलाउँदै आएका जीवनाथ परिवारजस्तै दनुवार समुदायलाई राज्यका कार्यक्रम र अभियानले कहिल्यै छुँदैन । दुधौलीको तल्लो खुट्टेपानीमा सय घरधुरी दनुवार बसोबास छ । सदियौंदेखि खेतीपाती र पशुपालन गर्दै आएका यो समुदायमा गरिबी र अशिक्षा व्याप्त छ । दुधौली नगरपालिका–३ की वडाध्यक्ष भद्राकुमारी माझीले भनिन्, ‘यहाँ जनजाति (दनुवार) र दलित समुदायको बाहुल्यता छ । गरिबी छ, रोजगारी छैन, प्राय: सुकुम्बासी छन् ।’

गाउँमा कमाइ खाने बाटो नभएपछि जीवनाथका छोराबुहारी पाँच महिनाअघि काठमाडौं पसे । उपचार गर्दाको ऋण तिर्न कुखुरा फार्म खोलेका छन् । खानकै दु:खले अरू तीन छोरीलाई सानैमा विवाह गरेर पठाइदिए । घरमा जीवनाथ दम्पती छन् । दुवै अशक्त छन् । हिउँद लागेपछि कमला नदी र जंगलबाट चिसो सिरेटो चल्छ । बाँस र टायलले बारेको घरले सिरेटो छेक्दैन । शीत परेर छानो चुहिन्छ । न्यानो लुगा, डसना किन्ने पैसा छैन । न्यायो हुन आगो बाल्नुपर्छ । दाउरा लिन चुरे पुग्नुपर्छ । ‘परालमै सुत्थ्यौं, पराल नै ओढ्थ्यौं कस्ता दु:ख काटेर आइयो,’ जीवनाथ पिरोलिन्छन्, ‘गत्तिलो घरमा बस्न पाएको भए, न्यायो राख्न पाएको भए, नातिनीलाई निमोनियाले लग्दैनथ्यो होला ।’

मदन भण्डारी राजमार्ग आसपास बसोबास गर्ने दनुवारहरू पहिले कमला नदी किनारतिर बस्थे । नदीमा बाढी आएर खेती र बस्ती नै बगेपछि वन फाँडेर ऐलानीमा बस्न थालेका हुन् । अधिकांश दनुवार समुदायको घर अस्थायी खालको छ । ‘खानलाई जोहो गर्दागर्दै ठिक्क हुन्छ । बलियो, न्यानो घर बनाउने क्षमतै पुग्दैन, बर्खामा झरी, हिउँदमा शीत चुहिन्छ । सुत्केरी र काखका बच्चा, बूढाबूढीलाई स्वास्थ्य समस्या हुने गर्छ,’ स्थानीय स्वास्थ्य स्वयम्सेविका सरिता मिजारले भनिन् । यतिमात्रै होइन, चुरेको खहरेका गेग्रानले बर्सेनि बाली र घर छोप्छ । हात्तीका बथान बस्ती पसेर बाली नष्ट पार्छन् । घरहरू भत्काइदिन्छ । ‘खहरेले घर पुरिएला भन्ने डर, हात्तीले उधिन्देला भन्ने डर, हाम्रो जिन्दगी डरैडरमा बितेको छ,’ स्थानीय मायावती दनुवारले भनिन् । खेतीपातीमा बदलाव आइदिएको खण्डमा महाभारत र चुरे काखका दनुवार बस्तीले भोकमरीको संकट बेहोर्नुपर्छ ।

दनुवार महिलाहरू चोयाको ढकिया, मान्द्रो बुनेर पनि आयआर्जन गर्थे । खेतीपाती भित्र्याएपछि पुस, माघ र फागुनमा दनुवार परिवारमा हरेक महिला ढकिया, मान्द्रो बुन्थे । ६२ वर्षीया मुन्डी दनुवार एउटा मान्द्रो बेचेर चार हजारसम्म कमाउँथिन् । बेच्न जान बजार पुग्नुपर्थेन । किन्ने मान्छे गाउँमै आइपुग्थे । बिस्तारै जंगलमा चोया पाउन छाड्यो । ‘अब त बिटा लिन (चोया लिन) चुरे पुग्नुपर्छ, बास बस्दै जानुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘धेरै टाढा जानुपर्ने भयो, हात्ती, बाघको डर हुन्छ ।’ यसपछि उनको आयआर्जन बन्द भयो ।

अभावको जीवनसित भुक्तभोगी भइसकेका उनीहरूलाई कसरी गुजारा चलाउने भन्नेकै चिन्ता हुन्छ । सम्पत्ति दोब्बर, तेब्बर बनाउने लोभमा राजमार्ग छेवैको यो बस्तीले बेलाबखत ठगीको समस्या बेहोर्दै आएको छ । गत असारमा एक वृद्ध दम्पतीबाट मायावती दनुवार ३ लाख ५० हजार नगद र झन्डै चार तोला सुन ठगिएकी थिइन् । अपरिचित वृद्ध दम्पती राजमार्गकै बाटो भएर सर्प नचाउँदै बस्ती छिरेका थिए । त्यस साँझ मायावतीको घरमा बास बसे । भोलिपल्ट ठगेर गए ।

पूर्वी नेपाल र काठमाडौंलाई जोड्ने मदन भण्डारी राजमार्ग उनीहरूको बस्ती भएर जान्छ । उनीहरूका बस्तीमा भने शिक्षा, स्वास्थ्य, सिँचाइजस्ता पूर्वाधारको अभाव कहिल्यै हटेन । खेती गर्न सिँचाइको कुलो छ । त्यसले सिजनअनुसारका तरकारी खेती गर्न पानी पुग्दैन । दनुवार समुदायलाई पाइप किनेर सिँचाइ गर्ने आर्थिक क्षमता पुग्दैन । दनुवार एक युवा कतारमा सात वर्ष काम गरेर डेढ महिना अघि घर फर्के । विदेशमा सिकेको कृषिको सीपअनुसार खेती गर्ने सोच बनाए । तर, हात्ती आउने, खहरे उर्लिने र सिँचाइ समस्याले गर्दा द्विविधामा छन् । रोजगारी अभावकै कारण यहाँका अधिकांश घरका युवा रोजगारीका लागि अन्यत्र गएका छन् ।

दनुवार बस्तीपारि कालापानी बजार छ । स्वास्थ्य चौकी र स्कुलको अलि राम्रो सुविधा छ । मुद्दा मामिला मिलाउन त्यहीँको प्रहरी चौकी पुग्नुपर्छ । तर सिधा बाटो नहँुदा तीन किमि घुमेर जानुपर्छ । ‘पहिले बाटै थिएन, बर्खा तर्न नसकेर बच्चाहरू पढ्न जानै छाडे । मान्छे वर्षैपिच्छे बगेर मर्थे, दुई वर्षजति भयो कमला नदीमा पुल बनेको तर घुमाउरो पर्ने हुँदा हामीलाई पायक पर्दैन,’ दनुवार अगुवा मुसो अधिकारी दनुवारले भनिन्, ‘यो बस्तीलाई सिधा आउजाउ हुने गरी झोलुंगे पुल हाल्ने भनेर परारै सर्भे गरेको थियो, बनेको छैन ।’ उनीहरूको राजनीतिक र प्रशासनिक तहमा पहुँच पुग्दैन भन्ने उदाहरण हो यो । ‘नेता चुनावका बेला आउँछन्, जित्छन्, काठमाडौं बस्छन्,’ जीवनाथले भेटमा भनेका थिए । दुधौलीका नगर प्रमुख दिनेश अधिकारी दनुवारले पुस्तौंदेखि शिक्षाको कमी, आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक पहुँचमा कमीले गर्दा जीवनस्तर कमजोर रहेको बताए । ‘विपन्न वर्गको जनसंख्या बढी छ । दलित, विपन्न परिवारका लागि सीपमूलक, रोजगारी सिर्जना गरेर, बालकक्षादेखि प्रौढ कक्षासम्म शिक्षामा जोडेर जीवनस्तर सुधार्ने योजना छ,’ उनले भने ।

प्रकाशित : मंसिर ७, २०७९ १३:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

के ट्विटरको अन्त्य नजिकिएको हो ?

सजना बराल

काठमाडौँ — संसारभर विभिन्न अभियान र संकट हुँदा गम्भीर बहस र तार्किक वादविवादको केन्द्र बन्ने ट्विटर अहिले आफैं संकटमा छ । झण्डै ३ हप्ताअघि अमेरिकी धनाढ्य इलन मस्कले करिब ४४ अर्ब डलरमा यसको स्वामित्व खरिद गरेपछिका हरेक दिन यो सामाजिक सञ्जाल प्लाटफर्म कुनै न कुनै कारणले बहसको हिस्सा बनिरहेको छ ।

कम्पनी खरिद गरेर 'यो चरो अब स्वतन्त्र भयो' भनी घोषणा गरेका मस्कले त्यसपछिका दिनमा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत लगायत हजारौं कर्मचारीलाई अवकास दिने, भेरिफिकेसनको मासिक शुल्क घोषणा गर्ने लगायत हेरफेर गरिरहेका छन् । यसले गर्दा ट्विटर आन्तरिक र सार्वजनिक रूपमै दबाबमा परेको छ । त्यति मात्रै नभएर भेदभाव र भड्काउ अभिव्यक्ति दिएको आरोपमा निलम्बनमा परेका अमेरिकी पूर्व राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प, र्‍याप गायक कान्ये वेस्ट लगायत व्यक्तिका ट्विटर खाता फिर्ता ल्याउनेजस्ता विवादास्पद काम तथा अभिव्यक्तिका कारण पनि ट्विटर थप विवादमा छ । गएका केही साता थप कर्मचारी र एजेन्सीले कम्पनीसँग सम्बन्ध टुङ्ग्याएपछि #RIPTwitter लेखेर सयौंले ट्विटरको अन्त्य नजिकिएको दाबी गर्न थालेका छन् ।

के साँच्चै यो कम्पनी र प्लाटफर्मको अन्त्य नजिकिएको हो ?
विभिन्न विश्लेषकहरूले ट्विटरको तत्कालको पहिलो संकट प्राविधिक समस्या रहेको बताएका छन् । लामो समयदेखि सर्भर, वेबसाइट र त्यसको सुरक्षासँग सम्बन्धित कामहरूमा संलग्न प्रमुख व्यक्तिहरूले कम्पनी छोड्ने क्रम बढेपछि यो सञ्जालको प्रत्यक्ष प्राविधिक जोखिम बढेको छ । गत साता ट्विटरको साइबर सुरक्षासम्बन्धी प्रमुखले पनि कम्पनी छोडिन् । उनको ठाउँमा अर्को व्यक्ति नियुक्त भए/नभएको बारे हालसम्म केही भनिएको छैन ।

झण्डै ३० करोड व्यक्तिले प्रयोग गर्ने यो सञ्जालले सुरक्षा र व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित कतिपय एजेन्सीसँग सम्बन्ध टुङ्ग्याएपछि कुनै पनि बेला ट्विटर नचल्ने जोखिममा रहेको आँकलन गरिएको छ । पछिल्ला दिनमा ट्विटरको कपीराइट स्ट्राइक सिस्टमले पनि काम गर्न छोडेको अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाहरूले जनाएका छन् । गएका केही सातामा रिप्लाई नदेखिने, फलोअर थाहा नहुने, खुल्न समय लाग्ने, प्राइभेट ट्विट सार्वजनिक हुनेजस्ता कयौं प्राविधिक समस्याहरू बाहिर आएका छन् ।

यो कम्पनीको अर्को समस्या विज्ञापनदाताहरूसँगको उल्झन हो । सन् २०२१ मा झण्डै साढे ४ अर्ब डलर आम्दानी गरेको ट्विटरको आम्दानीको मुख्य स्रोत नै विज्ञापनवापतको कमाइ हो । ट्विटरको नयाँ स्वामित्व मस्कले लिने बित्तिकै तर्किन सुरू गरेको व्यवसायिक समुदायले औपचारिक र अनौपचारिक रूपमै विज्ञापन घटाउँदै लगेको प्रष्ट देखिएको छ । आफूले स्वामित्व लिनुअघि मस्कले विज्ञापनदाताहरूको नाममा खुलापत्र लेखेरै आफूले त्यो समुदायको चिन्ता बुझेको भन्दै त्यसमा काम गर्ने विश्वास दिलाउन खोजेका थिए । तर ट्विटर खरिद गर्ने हल्ला चल्न थाल्नेबित्तिकै नक्कली खाता र ट्विटरले विभिन्न विषयमा विवादास्पद अभिव्यक्ति दिनेहरूलाई गरेको छानविनप्रति आक्रामक देखिएका मस्कको आग्रहलाई व्यवसायीहरुले पत्याएनन् । ट्विटरले दैनिक रूपमै ४० लाख डलरभन्दा बढी गुमाइरहेको मस्क आफैंले स्वीकारेका छन् । यो क्रम पछिल्ला दिनमा रोकिएको छैन । बरु, विश्वव्यापी मन्दीले समस्या अझै चर्काउनसक्ने सम्भावना देखिन्छ ।

ट्विटरको अर्को थपिएको समस्या यसको ब्रान्ड भ्याल्युमा आएको विचलन हो । विवादास्पद र ट्विटरलाई उत्तेजना तथा भेदभाव फैलाउनका लागि दुरूपयोग गरेको आरोपमा निलम्बनमा परेका खातालाई मस्कले अन्त्य नै गरिदिएका छन् । यी खाताहरूको निलम्बनमार्फत ट्विटरले आफ्नो प्लाटफर्मलाई हिंसा भड्काउन, घृणास्पद अभिव्यक्ति दिन र मिथ्या सूचना एवम् अफवाहको लागि प्रयोग हुन नदिने प्रष्ट सन्देश दिन खोजेको थियो । त्यसमाथि विभिन्न रिपोर्टहरूले मस्कको आगमनपछि ट्विटरमा घृणास्पद अभिव्यक्तिहरू उल्लेख्य रूपमा बढेको समेत देखाएका छन् । यी समेतका मामिलाहरूले ट्विटरलाई एउटा ब्रान्डको रूपमा प्राप्त हुने विश्वसनीयतामा गिरावट आएको बताउन थालिएको छ ।

यी सबै समस्याका बीच मस्कले सुरू गरेको ट्विटर भेरिफिकेसनको लागि मासिक रकम संकलन गर्ने कदम पनि हाललाई स्थगित भएको छ । यसमार्फत मस्कले दिन खोजेको सन्देश के हो भने, उनले ट्विटरलाई यसअघि भनिने गरेजस्तो स्वतन्त्र विचारको नि:शुल्क थलोभन्दा माथि उठेर व्यावसायिक बनाउने प्रयास गर्दैछन् । केही प्रयासपछि पुन: सुरू हुने भनिएको यो स:शुल्क सुविधासँगै 'अफिसियल' लेखेको देखिने छुट्टै ट्याग पनि अचेल देखिँदै/हराउँदै गर्न थालेको छ । स्वामित्व लिनेबित्तिकै मस्कले ट्विटरमा विभिन्न प्रयास गरिने र तीमध्ये सबै सफल नहुने स्वीकारेका थिए ।

यो बहसको अर्को पाटो पनि छ । विभिन्न व्यक्तिले मस्कको स्वामित्वपछि ट्विटर अझै उत्तम हुने धारणा पनि सार्वजनिक गरेका छन् । विवादास्पद अभिव्यक्तिका कारण बेलाबखत चर्चामा आइरहने बेलायती पत्रकार पिएर्स मोर्गानले गत साता न्युयोर्क पोस्टको यस लेखमा मस्कलाई ट्विटरको समस्या राम्ररी थाहा भएको र तिनको समाधान पनि उनीसँग रहेको विचार व्यक्त गरेका थिए । 'अल्ट्रा वोक' भन्दै उदारवादी समुदायप्रति आक्रामक देखिएका मोर्गानले ट्विटर छोड्ने धम्की दिनेलाई ढोँगीकाे संज्ञा दिएका थिए । सन् २०१६ को निर्वाचनमा ट्रम्पले जिते अमेरिका छोड्ने घोषणा गरेर जितेपछि पनि अमेरिकामै बस्नेहरूसँग तुलना गर्दै उनले ट्विटर छोड्ने घोषणा गर्नेहरू पनि त्यस्तै ढोँगी भएको बताएका थिए । द गार्जियनमा प्रकाशित यस लेखमा सो पत्रिकाका प्राविधिक सम्पादक एलेक्स हर्नले पनि मस्कले धेरै ठूला खुलासा गर्ने दाबी गर्दै उनको स्वामित्वमा ट्विटरको अझै उत्थान हुने विचार व्यक्त गरेका छन् ।

पक्ष/विपक्षमा तर्कहरू जे-जस्ता भए पनि करोडौं व्यक्तिहरूले सूचना सम्प्रेषण, समाचार र विचार सेयर गर्नुका साथै विविध विचार उठाउन प्रयोग गर्ने थलो बनेको ट्विटर अहिले संकटतिर धकेलिएको प्रष्ट छ । यी अल्पकालीन र दीर्घकालीन समस्यालाई विश्वकै धनी मस्कले कसरी पार लगाउलान् वा यो प्लाटफर्मकै अन्त्य होला ? यो प्रश्नलाई निकै चासोका साथ हेरिएको छ ।

(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)

प्रकाशित : मंसिर ७, २०७९ १३:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×