विद्यालयको जग्गा कब्जा गरेर बस्ती विकास- वाग्मती - कान्तिपुर समाचार

विद्यालयको जग्गा कब्जा गरेर बस्ती विकास

गाउँभेलाको निर्णय भन्दै झन्डै १५ वर्षदेखि ५३ रोपनीभन्दा बढी जग्गा ‘कब्जा’ गरी १६७ घर निर्माण, कागजात र राजस्वबिनै सरकारी जग्गा किनबेच
टीकाप्रसाद भट्ट

रामेछाप — विद्यालयलाई भोगचलनका लागि दिइएको सरकारी जग्ग्गामा धमाधम स्थानीयले घर बनाउने, भाडामा लगाउने तथा किनबेचसमेत गर्ने गरेको पाइएको छ । उमाकुण्ड गाउँपालिकाको बाम्तीमा रहेको सिद्धेश्वर माविलाई आड बनाएर नजिकको सरकारी जग्गाबाट स्थानीयले फाइदा लिन थालेको निष्कर्षसहित राष्ट्रिय सतर्कता केन्द्रले हस्तक्षेप गरेको हो ।

केन्द्रले सरकारी जग्गा कौडीको भाउमा भाडा लगाई व्यक्तिलाई मुनाफा आर्जन गर्न दिएको भन्दै उक्त जग्गामा रहेका घरटहरा हटाउन गाउँपालिका र विद्यालयलाई लिखित निर्देशन नै दिएको छ । उक्त जग्गा २०६७ देखि विद्यालयको आडमा स्थानीयले कब्जा गरी भोगचलन गर्दै आएका छन् । हाल बजार रहेको उक्त स्थानलाई रत्नज्योति बजारका नामले चिनिन्छ ।

जिरी बहुमुखी विकास परियोजनाको नाममा दर्ता रहेको साविक बाम्ती गाविस–३ को कित्ता नम्बर ८३ को ५३ रोपनी ८ आना १ दाम जग्गा २०४४ भदौ २५ मा सरकारले सिद्धेश्वर माविलाई भोगचलन गर्न दिने निर्णय गरेको थियो । तर धेरै वर्ष जग्गा प्रयोगमा आउन सकेन । सरकारी जग्गा भएकै कारण २०६१ मा तत्कालीन विद्रोही माओवादीले उक्त जग्गा कब्जा गर्‍यो । माओवादी शान्ति प्रक्रियामा आएपछि उक्त जग्गामा बजार बसाल्न स्थानीयले आग्रह गरे । रत्नज्योति बजार समितिका अध्यक्ष चूडामणि श्रेष्ठका अनुसार स्थानीयले गरेको आग्रहलाई माओवादीले स्वीकार गरेपछि गाविसस्तरको सर्वदलीय बैठकले रत्नज्योतिमा अस्थायी टहरा बनाउन दिने निर्णय गरेको थियो ।

‘सम्झौतामा टहरा बनाउने भन्ने थियो,’ उमाकुण्ड–२ बाम्तीका वडाध्यक्ष खम्बध्वज बस्नेत भन्छन्, ‘तर स्थानीयले स्थायी घर नै बनाएका छन् ।’ उक्त जग्गामा हालसम्म तीनतलेसम्मका १ सय ६७ वटा घर निर्माण भएका छन् । निर्माण भएका घरहरू घरसारको कागजातको आधारमा किनबेचसमेत हुने गरेको छ । सरकारी जग्गामा निर्माण भएका घरहरू लाखौंमा किनबेच हुने गरे पनि कुनै राजस्व तिर्नुपर्दैन ।

सिद्धेश्वर माविका तत्कालीन प्रधानाध्यापक शिवबहादुर बस्नेतले स्थानीयसँग सम्झौता गरी जग्गा भाडामा लगाएका थिए । त्यसबेला विद्यालयको मुद्दती खातामा एकमुष्ट १३ लाख ७५ हजार रुपैयाँ राख्ने सहमति भएको थियो । उक्त रकम जग्गा उपयोग गर्नेले संकलन गरी विद्यालयलाई बुझाएका थिए । ‘एक पटक विद्यालयको खातामा रकम दिएपछि त्यसबाट आउने ब्याजले नै भाडा असुल हुन्छ भन्ने निर्णय त्यसबेला भएको थियो,’ श्रेष्ठ भन्छन्, ‘त्यसपछि कसैले भाडा तिरेका छैनन् । मुद्दती राख्ने बेलामा उठाएको पैसा त्यसबेलाका लागि ठूलो रकम हो ।’

सरकारी जग्गा भोगचलन गर्न दिनका लागि गरिएको निर्णयमा ६ देखि ७ मिटर मुहाड भएको क्षेत्रमा अस्थायी संरचना निर्माण गर्ने भन्ने छ । तर स्थानीयले सम्झौताविपरीत घर निर्माण गर्दा पनि विद्यालय र गाविसले रोक्न सकेका थिएनन् । २०७२ वैशाखको भूकम्पले घर भत्काएपछि विद्यालयले एकतर्फी रूपमा निर्णय गरी २० जनालाई जग्गा भाडामा लगाउने निर्णय गरेको थियो । उक्त निर्णयमाथि चित्त नबुझेपछि विद्यालयको आडमा लुट मच्चाएको भन्दै उजुरी परेको स्थानीय बताउँछन् । उक्त उजुरीका आधारमा सतर्कता केन्द्र र अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले अनुसन्धान अघि बढाएका थिए । अख्तियारले भने निर्णय दिइसकेको छैन । रत्नज्योति बजारका घरटहरा हटाई खाली गर्ने सतर्कता केन्द्रको पत्र आएपछि स्थानीय भने चिन्तित बनेका छन् ।

लाखौं लगानी खेर जाला भन्ने चिन्तामा स्थानीय रहेका वडाध्यक्ष बस्नेतले बताए । ‘बरु व्यवस्थित गर्ने सम्बन्धमा निर्णय लिन सकिन्छ । हटाउने भन्ने निर्णय सच्याइनुपर्छ,’ उनले भने । विद्यालयका प्रधानाध्यापक निर्मल त्रिपाठी विद्यालय र पालिकालाई सतर्कता केन्द्रको पत्र प्राप्त भएपछि तत्कालीन सरकारको निर्णयबमोजिम नै विद्यालयले उक्त जग्गा भोगाधिकार पाउनुपर्ने जिकिरसहित जवाफ फर्काउने तयारी भइरहेको बताउँछन् ।

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७८ १०:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विकासले बाटो बिर्सेको सिकारीबास

डेढ सय वर्ष पुरानो बस्तीमा राम्रो सडक त छैन नै, बिजुली र स्वास्थ्य चौकी पनि छैन 
शंकर आचार्य

सिकारीबास, पर्सा — उमेरको जीवनको आधा शताब्दी यहीँ बितिसक्यो । ६५ वर्षीया भगियादेवी चौधरीलाई अझै पनि अन्तै कतै बसाइँ जान पाए हुन्थ्यो भन्ने लागिरहन्छ । सिकारीबासमा बुहारी भएर ५० वर्षअघि बस्तीमा भित्रिएकी उनी नाति–नातिनाकी हजुरआमा भइसकेकी छन् । बस्तीमा पाएको दुःखकष्टले आजित छिन् ।

‘न बिजुली बत्ती छ, न सडक, न त स्वास्थ्य चौकी । बिरामी परेर अस्पताल जाऊँ भन्दा बाटोमै हात्तीले कुल्चेर मार्ला भन्ने चिन्ता हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘मेरो जीवन त यो अनकन्टार टापुमा दुःख भोगेरै बित्यो, नाति–नातिनाले कष्ट भोग्नु नपरोस् ।’

यस्तो भगियादेवीलाई मात्रै लाग्ने होइन । ५४ घरधुरीमा करिब २ सय ५० जनसंख्याको बसोबास रहेको सिकारीबासका बासिन्दामध्ये धेरैलाई लाग्छ । तर पुरानो थातबास छाडेर हिँड्न सकेका छैनन् । पर्साको ठोरी गाउँपालिका–३ मा पर्ने यो बस्ती चितवन र पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जको सिमानामा पर्छ । बस्ती पुग्न वीरगन्ज–ठोरी हुलाकी सडकबाट करिब ७ किलोमिटर घना जंगल छिचोल्नुपर्छ । जीर्ण बाटोमा प्रायः जंगली हात्ती, बाघ, भालुजस्ता जनावरसँग जम्काभेट हुन्छ ।

गाउँमा ५ कक्षासम्म पढाइने आधारभूत विद्यालय छ । बालबालिकाले त्यसभन्दा माथिल्ला कक्षा पढ्न १४ किलोमिटर परको विजय बस्ती वा घ्याङडाँडा पुग्नुपर्छ । ‘कुनै दिन हाम्रो गाउँमा पनि सडक, बत्ती, खानेपानीको सुविधा होला, हाम्रो दैलोसम्म मोटर गुडेर आउला भनेर मैले पनि आशा गरेको थिएँ,’ स्थानीय ८२ वर्षीय नारायण अर्यालले भने, ‘आसैआसमा जीवन बितिगयो ।’ सिकारीबास पुग्ने साँघुरो कच्ची सडक त छ, तर त्यो बस्तीनजिक नपुग्दैको खोला कटानमा हराएको छ ।

हाल वीरगन्ज–ठोरी हुलाकी सडकमा बजारका रूपमा विकास भएका विजयबस्ती, सुवर्णपुर, ठोरीभन्दा सिकारीबास पुरानो बस्ती रहेको अर्का स्थानीय बासिन्दा भुवन खड्का बताउँछन् । ‘करिब १ सय ५० वर्ष पुरानो कानुनी दस्ताबेजहरूमा सिकारीबास नाम उल्लेख भएको हामीले पाएका छौं । यो बस्ती त्योभन्दा पनि पुरानो हो, यसपछि बसेका बस्तीमा सडक, अस्पताल, विद्यालय, सरकारी कार्यालयलगायतका सुविधा पुगिसके,’ उनले भने, ‘तर यहाँ अझै जंगली युगको एउटा टापु बस्तीझैं जीर्ण र जर्जर नै छ ।’

बस्तीमा एक/एक घर अर्याल र बस्नेत परिवारबाहेक बाँकी सबै थारू समुदाय छन् । अर्याल परिवारका ज्वाइँ खड्का यहाँ खेतीपाती हेरेर बसेका छन् । स्थानीय युवक राजेन्द्र चौधरी बस्तीमा ९९ प्रतिशत घरधुरी सुकुम्बासी रहेको बताउँछन् । ‘अहिले पनि बस्तीका धेरै जनाको नम्बरी जग्गा छैन । सदियौंदेखि बस्दै आएको पुर्ख्यौली घडेरी पनि हामीले सुकुम्बासीको हैसियतले भोगचलन गरी आएका छौं,’ उनले भने, ‘हामीलाई यही घडेरी निल्नु न ओकल्नु भएको छ । आफ्नै जग्गामा सुकुम्बासी बनेर बस्नुपरेको छ, आवश्यक पर्दा बेचबिखन गर्न पाइँदैन ।’ गाउँमा करिब एक सय बिघा खेत भने बाहिरका ‘ठूलाबडा’ को हो ।

‘हामी यी खेत अँधियामा जोत्छौं, खेत पनि बाहिरबाहिरै बेचबिखन हुन्छ,’ उनले भने, ‘बेचबिखन भएपछि नयाँ जग्गाधनी अबदेखि मलाई बाली दिनुपर्‍यो भनेर हामीलाई भेट्न आइपुग्छन् ।’ हात्ती, बँदेल, हरिण, चित्तललगायतका वन्यजन्तुले त्यही बाली पनि नष्ट गरेर हैरान पार्ने गरेको चौधरी बताउँछन् । ‘हामीले बर्सेनि लगाएकोमध्ये शतप्रतिशत बाली भित्र्याउन पाउँदैनौं । ४० प्रतिशत जति त वन्यजन्तुले नष्ट गर्छन्, बाँकी रहेको बालीबाट जग्गाधनीलाई आधा दिनुपर्छ,’ उनले भने ।

विगतमा कुलो र खोलाको धमिलो पानी पिउँदै आएका स्थानीयले ३ वर्षअघि अमवा जिउरवा खोलामा बाँध बनाएर आधा दर्जन पाइपका धारा तानेका छन् । वर्षायाममा धाराबाट धमिलो पानी आउँछ । हात्तीलगायतका वन्यजन्तुले बेलाबेलामा त्यही पाइप पनि नष्ट गरिदिन्छन् । बस्तीबाट अहिलेसम्म एक जनाले नेपाल प्रहरी र दुई जनाले शिक्षिका भएर सरकारी सेवामा प्रवेश पाएका छन् ।

केही वैदेशिक रोजगारीका लागि विभिन्न मुलुक गएका छन् । गाउँका अन्य मजदुरी गर्न दैनिक रूपमा बाहिरतिर जान्छन् । पूरै बस्तीमै एउटा पनि पक्की घर छैन । गाउँको विद्यालय २०३३ सालमा स्थापना भए पनि हालसम्म ५ कक्षामाथि उक्लन सकेको छैन । राजा महेन्द्र तराईको जंगलमा सिकार गर्न आएका बेला यो बस्तीमा बास बस्ने गरेको स्थानीयको भनाइ छ ।

त्यतिबेलै उनले बक्सिसका रूपमा केही व्यक्तिलाई बस्तीको धेरै खेत दिएका थिए । अझै पनि बस्तीको अधिकांश खेत केही व्यक्तिहरूको नम्बरी जग्गाकै रूपमा छ । गाउँपालिका अध्यक्ष पीएल श्रेष्ठले दुई वर्षअघि नै होमस्टे बनाएर सिकारीबासमा पर्यटनको विकासका लागि पहल गर्ने योजना बनाए पनि कोरोनाका कारण सुरुआत गर्न नसकिएको बताए । ‘दुई निकुञ्जबीचको गाउँ भएकाले पर्यटनको सम्भावना राम्रो देखेरै होमस्टेका रूपमा विकास गर्ने योजना थियो,’ उनले भने, ‘कोरोनालगायतका समस्याले केही गर्न सकिएको छैन ।’

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७८ १०:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×