समातेका बाघ स्याहार्न सास्ती- वाग्मती - कान्तिपुर समाचार

समातेका बाघ स्याहार्न सास्ती

बाघबाट हुने मानवीय क्षति कम गर्नेतर्फ योजना बनाउनुपर्ने विज्ञको सुझाव
रमेशकुमार पौडेल

चितवन — गत असार ७ गते पूर्वी चितवन जनकौली मध्यवर्ती वनमा बाघले आक्रमण गर्दा एक महिलाको ज्यानै गयो । मान्छे मार्ने बाघलाई तुरुन्तै नसमाएको भनेर आक्रोशित स्थानीयले निकुञ्ज कार्यालयमा तोडफोड र आगजनीसमेत गरे ।

गत वर्ष पटिहानी बेलसहर मध्यवर्ती वनमा मान्छे मारेको बाघलाई नियन्त्रणमा लिएर खोरमा राख्न कसरा लगिँदै। फाइल तस्बिर : कान्तिपुर

निकुञ्जका प्राविधिक टोलीले त्यसलाई नियन्त्रणमा त लिए तर राख्ने कहाँ ? चितवन निकुञ्जको मुख्यालय कसरामा बाघ राख्ने ठूलो खोर नभएको हैन । तर त्यहाँ अघिल्लो वर्ष असोज १० मा पटिहानी बेलसहर मध्यवर्ती वनमा मान्छे मारेको बाघलाई ल्याएर राखिएको थियो । एकै ठाउँ दुईवटा बाघ राख्दा जुध्ने खतरा हुन्छ । सात वर्षअघि त्यो खोरमा भाले पोथी राखे पनि जुधेर समस्या भएको थियो ।

त्यसैले जनकौलीमा समाएको बाघलाई सौराहाको सानो खोरमा राखियो । अब कुनै समस्या आएर बाघ समाए कहाँ राख्ने ? बाघका विषयमा अध्ययन गर्दै आएका राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषको सौराहामा रहेको कार्यालयका प्रमुख बाबुराम लामिछाने मान्छेलाई दुःख दिने स्वभाव भएका बाघ निकै थोरै नै हुने बताउँछन् । तर समस्या ल्याएका बाघहरूको व्यवस्थापन गर्ने विषय सजिलो भने छैन । उनको अध्ययनअनुसार सन् २००७ देखि सन् १६ सम्म २२ वटा बाघले समस्या ल्याएका थिए । ‘तीमध्ये एउटा मात्र बाघ कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर मारेको देखिन्छ । चारवटा बाघ नियन्त्रणमा लिएर घनाजंगलमा छाडिएको थियो । पाँचवटा बाघलाई केही पनि गरिएन । आठवटा बाघ चिडिया खाना र निकुञ्जको खोरमा राखिएको थियो । चारवटा बाघ गाउँनजिक खेतमा मरेको फेला परे’ लामिछानेले भने । स्थानीयले विष दिएर वा हानेर बाघ मारेको उनले बताए । निकुञ्जले नियन्त्रणमा नलिए यसरी मार्ने खतरा पनि छ ।

जंगलमा छाडेको बाघ फेरि फर्केर पुरानै ठाउँमा जाने गरेको पनि भेटिन्छ । ‘सन् २०१३ को कुरा हो । माडीको गणेशकुञ्जमा एउटा बाघले दुःख दियो भनेर हामीले त्यसलाई समाएर निकुञ्जको घनाजंगल क्षेत्र गौर मचान नजिक लगेर छाड्यौं । पछि फेरि उही पुरानै ठाउँमा पुगेछ,’ लामिछानेले भने । त्यो बाघलाई पछि बर्दिया पुर्‍याएर निकुञ्जमा छाडेको उनले बताए । तीन वर्षअघिको गणनाअनुसार नेपालमा २३५ बाघ छन् । तीमध्ये सबैभन्दा धेरै ९३ वटा बाघ चितवन निकुञ्जमा छन् । बाघका कारण मान्छे घाइते हुने र ज्यानै जाने घटना बर्सेनि हुने गरेको छ ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत अणनाथ बरालले गत आर्थिक वर्षमा वन्यजन्तु आक्रमणमा परेर १२ जनाको ज्यान गएकोमा बाघका कारणले चार जना मरेको जानकारी दिए । बाघले मान्छे मारेपछि त्यसलाई समाउनुपर्ने माग चर्को रूपमा उठ्ने गरेको उनले बताए । सबैलाई समाउनुपर्ने हुँदैन । त्यसैले दुईवटा बाघ मात्रै समाएर खोरमा राखेको उनको भनाइ छ ।

‘बाघ बूढो भएमा र घाइते भएमा सिकार गर्न सक्दैन र मान्छे मार्न थाल्छ । त्यसैगरी समूहबाट भर्खर छुटेको सानो भाले बाघले पनि मान्छेलाई झम्टन्छ । नभए मान्छे बाघको आहारा हैन । जंगलमा जति बाघ छन् तीमध्ये पाँच प्रतिशत बाघले मात्रै मान्छे र जनावरलाई आक्रमण गरेर समस्या ल्याएका छन्’ अध्ययनकर्ता लामिछानेले भने । समस्या ल्याउन सक्ने बाघ पत्ता लगाउने, उनीहरू कुन ठाउँमा छन् नियमित अनुगमन गर्ने र त्यस्ता बाघबाट जोगिन स्थानीयलाई सचेत गराए मानवीय क्षति हुनबाट धेरै हदसम्म जोगिने उनको तर्क छ ।

तर नीति र योजना बनाउनेहरूको ध्यान र चासो यसतर्फ खासै जान नसकेको संरक्षणकर्मीहरूको भनाइ छ । चितवनमा बाघ बढाउन सकिने सम्भावना अझै रहेको तराई भूपरिधि परियोजनाका प्रमुख रामचन्द्र खतिवडा बताउँछन् । बाघ बढ्दा स्थानीयमा पर्ने समस्या हल गर्न सकिने योजनाहरू पनि बनाउनुपर्ने उनको भनाइ छ । ‘चितवन र पर्सा निकुञ्जमा १७५ वटा बाघ बस्न सक्छन् भनिएको छ । तर अहिले योभन्दा कम बाघ छन् । तैपनि समस्या आएको छ । ती समस्या हटाउने उपाए के हुन्छ सोच विचार गरौं,’ खतिवडाले भने ।

बाघ एसियाका १३ देशमा पाइन्छ । सन् २०१० मा रुसमा भएको एउटा सम्मेलनले सन् २०२२ सम्म बाघको संख्या दोब्बर बनाउने लक्ष्य राखेको थियो । सन् २०१० मा नेपालमा १२१ बाघ रहेका थिए । बाघ जोगाउनु भनेको पर्यावरणको सबै पाटोको संरक्षण गर्नु हो भन्ने सोच राखेको पाइन्छ । ‘संख्या बढेको देख्दा लक्ष्य पूरा गर्न सकिने देखिन्छ । तर यससँग जोडिएर आउने हरेक चुनौतीलाई सामना गर्ने योजनाहरू पनि बनाएर लाग्नुपर्ने छ,’ चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष प्रकाश ढुंगानाले भने ।

प्रकाशित : श्रावण १५, २०७८ ०८:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सामुदायिक वनमा सफारी सुरु

रमेशकुमार पौडेल

चितवन — कोरोना संक्रमण बढेसँगै निषेधाज्ञा लागेपछि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज वरपरका मध्यवर्ती सामुदायिक वनमा मध्य वैशाखदेखि बन्द भएको जंगल सफारीलगायतका पर्यटकीय गतिविधि मंगलबारबाट पुनः सुरु भएको छ । पर्यटकहरू वन्यजन्तु हेर्न हात्ती सफारी र जिप सफारी गर्छन् । खोलाहरूमा डुंगा चढ्ने गर्छन् । निकुञ्जभित्र भने तत्काल पर्यटकीय कार्यक्रमहरू सुरु हुने छैनन् ।

चितवनको बाघमारा मध्यवर्ती सामुदायिक वनमा हात्ती सफारी हुँदै। तस्बिर सौजन्य : जितु तामाङ

‘आज (मंगलबार) पहिलो दिन हो । बिहान एउटा र दिउँसो एउटा हात्ती सफारी भयो । डुंगा चढ्न पनि २०/२५ जना आए,’ बाघमारा मध्यवर्ती सामुदायिक वनका अध्यक्ष जितबहादुर तामाङले भने । कोरोना संक्रमणको जोखिम कायमै रहेकाले स्वास्थ्य मापदण्ड पालना गर्ने–गराउने गरी पर्यटकीय गतिविधि सुरु गरेको उनले बताए । सौराहा आडको यो वन हात्ती सफारी र डुंगा सफारीका लागि प्रख्यात छ । सौराहादेखि केही परको कुमरोज मध्यवर्ती सामुदायिक वनमा पनि हात्ती र जिप सफारी सुरु भएको छ ।

‘हाम्रो वनमा पनि सफारी सुरु भयो । बिहान ४ वटा हात्ती जंगल गए । चारवटा जिपले पनि पर्यटक डुलाए,’ कुमरोज वनका अध्यक्ष गणेश श्रेष्ठले भने । निकुञ्जका सूचना अधिकारी लोकेन्द्र अधिकारीले सामुदायिक वन घुम्नका लागि प्रवेश टिकट खुला भएको जानकारी दिए । चितवन निकुञ्ज वरपर ७२ वटा मध्यवर्ती सामुदायिक वन छन् ।

तीमध्ये पश्चिम क्षेत्रमा रहेका गुन्द्रेही, ढकाहालगायत ६ वटा मध्यवर्ती सामुदायिक वनमा पर्यटकीय गतिविधि हुने गर्छ । पूर्वी क्षेत्रमा कुमरोज, बाघमारा, चित्रसेन वनमा बाक्लै पर्यटक जाने गर्छन् । कुमरोजले पर्यटनबाट वर्षमै चार करोड रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्दै आएको छ । बाघमाराले पनि ३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी गर्छ । बरन्डाभार, जगतपुर र मेघौली क्षेत्रका सामुदायिक वनमा पनि पर्यटक घुम्न पुग्छन् । चितवन निकुञ्जभित्र हात्ती सफारी हुँदैन । हात्ती चढेर जंगल डुल्न चाहने पर्यटकहरू मध्यवर्ती सामुदायिक वनहरूमा जाने गर्छन् ।

‘बर्खायाममा निकुञ्जभित्र पर्यटक डुलाउन सकिँदैन । निकुञ्जभित्र हात्ती सफारी हुँदैन । जिप सफारीका लागि बाटो बिग्रेको हुन्छ । पैदल जंगल डुल्दा यो बेला झाडी बढेको छ । यस्तोमा डुल्नु खतरा हुन्छ,’ अधिकारीले भने ।

प्रकाशित : श्रावण १३, २०७८ १०:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×