पेरूको अल्पाका चित्लाङमा

हरिहरसिंह राठौर

चित्लाङ — जीउ र थुतुनो भेडाजस्तो, घाँटी भेडाबाख्राभन्दा निकै लामो । पेरू, बोलिभिया, इक्वेडर र उत्तरी चिलीको घरपालुवा जनावर हाम्रा लागि अनौठो त हुँदै हुन् । यिनका घाँटी हेरेरै आगन्तुक छक्क पर्छन् ।

मकवानपुरको थाहा नगरपालिकामा पर्ने पर्यटकीय गन्तव्य चित्लाङ चिसो हावापानी र होमस्टेका लागि प्रसिद्ध छ । कुलेखानी जलाशय, दामन, पालुङ र चन्द्रागिरी पनि नजिकै भएकाले बाह्रै महिना आन्तरिक पर्यटक पुग्ने चित्लाङलाई होमस्टेले मात्रै चिनाउँदैन, पेरूको अनौठो जनावर अल्पाका (लामा) ले पनि आकर्षण गरिरहेको छ । अनौठो जन्तु हेर्नकै लागि मात्र पनि यहाँ पुग्ने थुप्रै हुने गरेका छन् ।
विसं २०५० मा जर्मन नागरिक हडमुन वाउडरले दोलखाको जिरी र मकवानपुरको चित्लाङमा जग्गा खरिद गरी हिमालयन प्लान्टेसन प्रालि कम्पनी खोलेका थिए । उक्त कम्पनीले दुवै ठाउँमा जैतुनका २/२ हजार बिरुवा लगायो । यो नै नेपालका लागि जैतुनको पहिलो व्यावसायिक खेतीको सुरुआत हो । भारतको कालिङपोङकी महिलालाई विवाह गरेका हडमुनले सोखका लागि पेरूबाट दुर्ई जोडा अल्पाका पनि ल्याएर जिरीमै पालेका थिए । उक्त जोडाको हेरचाह गर्न गंगा जिरेललाई नियुक्त गरेका थिए ।
जिरीमा एक दशकसम्म पालुन्जेल दुर्ई जोडा अल्पाकाले चारवटा मात्रै पाठापाठी पाए । दुई जोडा पुराना माउ र अन्य बच्चासहित १० वटा अल्पाकालाई हडमुनले ललितपुरको गोदावरीको ठैबमा सारे । ठैबमा १२ वर्ष पाल्दा जम्मा चारवटा मात्रै थपिए । अल्पाकाहरू दुब्लाउँदै गएपछि हडमुनले चित्लाङको जैतुन फर्म र आधुनिक घरसहित अल्पाका प्रभु ग्रुपका अध्यक्ष देवीप्रसाद भट्टचनलाई १० करोडमा बेचे ।
भट्टचनले फर्म १७ सय मिटर उचाइमा रहेको चित्लाङस्थित जैतुन फर्ममा सारे । चित्लाङ सारिएको चार वर्षमा अल्पकाको एउटा पोथी मर्‍यो । एउटाले भाले जन्माएर १५ महिनापछि पुनः गर्भवती भएको छ । हाल उक्त फर्ममा १५ महिनादेखि २२ वर्षसम्मका १५ वटा अल्पाका छन् ।
हेरचाहमा खटिएका जिरेका अनुसार अति शान्त स्वभावको यो जनावरका केही पक्ष रोचक छन् । उज्यालो बेला मात्रै सुत्केरी हुन्छ । अल्पाकाको भाले र पोथीलाई छुट्टाछुट्टै राख्नुपर्छ । सँगै राखे झगडा गरिरहन्छन् । दिसापिसाब सधैं एउटै ठाउँमा मात्र गर्छन् । आफ्नो बथान छाडेर कतै भाग्दैनन् । मान्छेलाई केही गर्दैनन् । पोथीभन्दा भाले नै बढी जन्मने भएकाले यसको संख्या धेरै बढ्न नसकेको उनले बताए ।
शत्रुको आक्रमणबाट जोगिन यो जन्तुसँग कुनै पनि उपाय छैन । सिङ हुँदैन । बिरालो र मलसाँप्रोजस्ता साना जनावरले पनि मार्न सक्छन् । अल्पका रिसाएपछि चपाएको घाँस थुकेर जनाउ दिन्छ । माइनस १० डिग्रीसम्ममा पाल्न सकिने यो जन्तुको संख्या थप्न पोथी मगाउन खोजे पनि स्वीकृति लिने प्रक्रिया झन्झटिलो हुनुले नसकेको जैतुन फर्मका व्यवस्थापक पदमसिंह खड्काले बताए । हाल फर्म हाउसमा करिब ६० जनालाई खान–बस्न व्यवस्था गरिएको होमस्टे सञ्चालनमा छ ।
सोख र रौंको व्यावसायिक उत्पादनका लागि अल्पका पाल्नेहरू छन् । बिसिंखेलस्थित यो फर्ममा भने रौंका लागि अल्पका पालिँदै आएको छ । यसका रौं भेडाको भन्दा निकै न्यानो हुन्छ ।
अल्पकाको मूल्य ७ लाखदेखि १० लाख रुपैयाँसम्म पर्छ । यसको रौंबाट बनाइएका ज्याकेटहरू जाडोमा न्यानो र गर्मीमा शीतल हुन्छन् । अहिले अल्पाका हेर्नका लागि विभिन्न ठाउँबाट मान्छेहरू मकवानपुरको बिसिंखेल पुग्ने गरेका छन् । यसले त्यहाँको पर्यटकीय आकर्षण पनि थपेको स्थानीय रामजी बलामीले बताए ।

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७६ ०७:४२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

होमस्टेले जोगाउँदै पुरानो शैलीका घर

गाउँका पुरानो ह्योम्मो, शेर्पाली शैली र परम्पराबारे धेरै विदेशी अध्ययन गर्नसमेत जिल्ला भित्रिने गरेका छन्
अनिश तिवारी

सिन्धुपाल्चोक — भोटेकोसी गाउँपालिकाअन्तगत फुल्पिङकट्टी नारायणथानकी साङडोमा शेर्पाले पुरानै शैलीमा घर बनाएकी छन् । भूकम्पले ध्वस्त बनाएपछि ढुंगा–माटो र काठ प्रयोग गरी दुई वर्षपछि दुईकोठे घर निर्माण गरेकी उनले पर्यटकका लागि अलग्गै कोठा राखेकी छन् ।

भोटेकोसी गाउँपालिकामा बनाइएका पुरानै शैलीका घर । तस्बिर : अनिश/कान्तिपुर

‘विदेशी वा स्वदेशी पाहुनाका लागि दुई कोठा छुट्ट्याएको छु,’ साङ्डोमाले भनिन्, ‘पहिलेको जस्तै शेर्पाली घर बनाएर बस्न थालियो ।’ नारायणथान, सेतीदेवीका धार्मिक गुम्बा मन्दिर हेर्दै यहाँको गाउँको परिवेश, हिमाली वातावरण चाख्न पर्यटक आउन थालेपछि बासका लागि यस्तो मौलिकता जोगाएर घर बनाएको उनले सुनाइन् ।

दुगुनाको यार्मासिंहस्थित यार्मासिंह, खाम्गेक विक टोल, भुमाचौर पाटीकुना, भेकासिंह, थांमाछे र ढिसिङ टोलजस्ता होमस्टेगाउँ बनाउने अभियान थालेको छ । (तिब्बतसँग युद्व गर्न जंगबहादुर राणाले बनाएको गढक्षेत्र) सँगै थैपिनारायण, तातोपानीजस्ता धार्मिकस्थलको संरक्षण भइरहेको छ ।

जुगल गाउँपालिका तेम्बाथानगाउँका बुद्धमान तामाङले पुरानै शेर्पाली शैली ढुंगा–माटोले घरको पुनर्निर्माण सकेका छन् । आफूलाई चित्तबुझ्दो पर्यटकमैत्री र भूकम्पप्रतिरोधी भएपछि यसमै जोड दिएर उनले आवास ठडाएका छन् । ‘एक वर्षसम्म त विदेशी ,स्वेदेशी दुवै पर्यटकलाई टहरामा स्वागत गर्‍यौं,’ उनले पुरानो गाउँको सम्झना गर्दै भने, ‘गाउँभर आफू बस्ने घर थिएन, केही गर्न सक्दैन थियौं, अब भने न्यानो घरमा भित्र्याउन पाउने भएका छौं ।’

गाउँको पुरानो ह्योल्मो, शेर्पाली शैली र परम्पराबारे धेरै विदेशी अध्ययनका लागि जिल्ला भित्रिने गरेका छन् । पर्यटकीय गाउँको रूपमा चर्चित हेलम्बु र पाँचपोखरी थाङपाल गाउँपालिकामा धेरैले आफ्नै संस्कृति झल्कने एकीकृत बस्तीको रूपमा बदलेका छन् । हेलम्बुमा ह्योल्मो जातिको धर्म, संस्कृति झल्कने आवास, एकीकृत बस्ती अन्तिम चरणमा पुगिसकेको हेलम्बु गाउँपालिकाका प्रमुख निमाग्याल्जेन शेर्पाले बताए । ‘शेर्माथान, मेलम्चीघ्याङ, तार्केघ्याङदेखि कुटुम्साङसम्म होमस्टे प्रयास गरिएका घर पुनर्निर्माण भइसकेको छ, पर्यटन पुरानै स्वरूपमा फर्किसकेको छ,’ उनले भने ।

त्यस्तै, पाँचपोखरी गाउँपालिकाले ‘एक घर एक रङ’ लिएर धमाधम पुनर्निर्माणलाई अगाडि बढाएको छ । भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणको चटारोमा हिमाली गाउँको सुन्दरता हेर्न आउने आन्तरिक पर्यटकका लागि जिल्लाभर होमस्टे बनाइएको छ । आफ्नै जातिविशेषको परिवेश बनाएर जिल्लाभर घुम्न आउने पर्यटकका लागि उचित वातावरण बनाउन स्थानीय आफैं होमिएका छन् ।

‘नयाँ घर ठडिने क्रमसँगै पहिले होमस्टे सञ्चालित गाउँ मौलिक रूपमा फर्किंदै छन्, स्थानीय तहले यसलाई प्रोत्साहित गरेको छ,’ जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन एकाइ भवनका प्रमुख सन्तोष निरौलाले भने । ८८ हजार ८ सय ७७ मा ७० हजार भूकम्पपीडितले आवास बनाइसकेका छन्, जसमा गैरसरकारी संस्थाको सहयोगमा झन्डै ५ हजार घर बनेका छन् ।

तत्कालीन जिल्ला दैवी प्रकोप उद्धार समितिको अध्ययनले (९५ प्रतिशत) ६६ हजार घर भत्काएको देखाएको छ । त्यति बेला ध्वस्त आवास तीन नगरदेखि नौ गाउँपालिकाले सडक सञ्जालमा वडालाई जोडिदिएपछि पुनर्निर्माणले एकैसाथफड्को मारेको निरौलाको भनाइ छ ।

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७६ ०७:३९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्