ऋणको भारमा भूकम्पपीडित

टीकाप्रसाद भट्ट

रामेछाप — सरकारले दिएको ३ लाखले घर पुनर्निर्माण गर्न नपुगेपछि रामेछापेलीलाई ऋणको भार थपिएको छ । हरेक परिवारले २ देखि ३ लाखसम्म ऋण गरेर घरको धुरी हालेका छन् । 

‘भूकम्पले ऋणमा पार्‍यो,’ गुम्देल पेकरनासका निरज बस्नेतले सुस्केरा हाल्दै भने, ‘तिर्ने बाटो छैन ।’ उनले सडक सुविधा नहुँदा सामान बोक्नु परेको, डकर्मीको ज्याला उचाइमा पुगेका बेला घर बनाएकाले सरकारले दिएको अनुदानले नपुगेको बताए । ‘जन हुने र सुविधा भएको ठाउँमा भएको भए त्यही अनुदानको पैसाले नै बन्थ्यो होला तर मेरो बनेन,’ बस्नेतले भने, ‘१ लाख ऋण बोकाएर घर ठडियो ।’

भूकम्प जानुअघि बस्ने घर लडेपछि राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले अनुदान पाउने सूचीमा राखेका अधिकांशलाई ऋण लागेको छ । सीमित परिवारलाई मात्र अनुदानको पैसाले पुग्यो । प्राधिकरणको मापदण्डबमोजिमको संरचना बनाउँदा खर्चिलो भएकोले अनुदानको पैसा बचाउने विरलै छन् ।

केहीले अनुदानकै पैसाले पुग्ने गरी एककोठे घर हाले । एककोठे घर मापदण्डमा परे पनि त्यसले परिवारको आवश्यकता धानेको छैन । त्यस्ता घर हुने पुरानो घरमा बसेका छन् । जुन भूकम्पीय जोखिममा छन् । परिवारमा ज्यामी काम गर्दै आएका र गाउँमा अर्मपर्मको चलन हुनेले पनि अनुदानकै पैसाले जेनतेन पुर्‍याए । ‘सीप नभएको र अर्मपर्म नचल्ने परिवार सबैमा ऋण लाग्यो,’ बस्नेतले भने ।

गाउँघरमा रड र सिमेन्टको चलन थिएन । यसअघि डिपिसी के हो थाहा थिएन । ढुंगा र माटोको जोडाइमा परम्परागत घरले चलेको थियो । भूकम्प प्रतिरोधी के हो र कसरी बनाउने भन्ने कुरा पत्तो थिएन । फुलासीका मानबहादुर तामाङ्गले भने, ‘जस्तो कर्मीले बनायो त्यस्तै घर लिपपोत गरेर बसियो । अहिले ती कुनैले काम दिएनन् । इन्जिनियरले फेल गर्ला भनेर सबैले मापदण्डबमोजिमकै घर बनाए । सिमेन्ट, रडको भाउ खपिसक्नु थिएन । कर्मीलाई मासु र बियर दिएर भनेजति ज्याला तिर्दा अनुदानको पैसा सकिएको पत्तै भएन । एकातिर अनुदानको ३ लाखले लोभ्यायो, के के न पाइयो भन्ने भाकोथ्यो त्यसले ऋणको भारी बोकाइदियो ।’

फुलासीकै मोहनबहादुर बस्नेतका अनुसार २ कोठे घर सक्नका लागि २ लाखै ऋण लाग्यो । सयकडा २० प्रतिशतको पैसा ल्याएर घर बनाए बस्नेतले भने, ‘आधा जस्तो तिरिसके अब आधा बाँकी छ । उनले गाउँमा चलन चले अनुसारको प्लास्टरसमेत गरेर घर बनाएका छन । उनी जस्तै छिमेकमा ऋण मागेर घर बनाउने हरु गाउँमा थुप्रै छन् । उनका अनुसार गाउँमा वैदेशिक रोजगारीमा गएका, पेन्सन खाने पूर्व कर्मचारी, शिक्षक संग ऋण खोज्ने चलन छ । जग्गाजमिन धेरै भएकाले पनि खनखाँचो टारेका छन् ।

‘सरकारले भूकम्प पीडितलाई ऋण दिन्छु भन्यो तर दिएन,’ पकरवासका ढालबहादुर कार्की भन्छन्, ‘समूहबाट ऋण मागेर काम चलाएको छु ।’ प्राधिकरणले भूकम्प पीडितलाई सुलभ ऋण उपलब्ध गराउने निर्देशिका बनाएको छ । रामेछापमा भने उक्त निर्देशिकाबमोजिम कुनै बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ऋण प्रवाह गरेका छैनन् । निर्देशिकामा पीडितले अन्य सबै प्रकृया बैंकले भनेबमोजिम गर्नुपर्ने नियम राखेकैले पीडितहरु ऋणको पहुँचमा नपरेका हुन् ।

बैंकहरुले बाटो नपुगेको र सहर बाहिर गएर गाउँको जग्गाको मूल्यांकन नै गर्ने चलन नै छैन । रामेछापमा सञ्चालनमा रहेका ८ वटा बंैकमा कुनै पनि पीडितको नाममा सहुलिएर कर्जा प्रवाह भएको तथ्यांक छैन ।

प्रकाशित : माघ १०, २०७५ ०७:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चौंरी मर्दै, औषधि छैन

टीकाप्रसाद भट्ट

रामेछाप — फुरिन्जीको गोठको लोभलाग्दो ‘सेराङ’ बिरामी परेर मरेको एक वर्ष भयो । ५ बेते ‘सेराङ’ बिरामी परेदेखि फुरिन्जीका आँखा ओभाएनन् । ‘घाँसै नखाने, र्‍याल चुहाइरहने, केही खाइहाले पनि ओकल्थ्यो,’ फुरिन्जी भन्छन्, ‘मैले जानेको कुडीलगायतको जडिबुटीबाट औषधि बनाएर ख्वाएँ । तर केही सीप चलेन । १२ दिन जति बँचाएँ, त्यसपछि मर्‍यो । 

रामेछाप उमाकुण्ड १ गुम्देलको तेछिम नजिकको चौंरीगोठमा उर· चौंरी दुहुँदै किसान । तस्बिर : टीकाप्रसाद/कान्तिपुर

गोठमा रोग लागेर मरेको ‘सेराङ’ मात्र हैन, अरू धेरै चाैंरी त्यसैगरी मरे । १०–१२ वटा जति । लेकमा चौंरीलाई रोग लागेपछि बचाउने औषधि पाइँदैन । माथिल्लो गुम्देलमा सरकार पुग्दैन । पशु प्राविधिकहरूको मुख चौंरीले पुलुक्क पनि हेर्न पाउँदैनन् । को डाक्टर अनि के औषधि ? चौरीपालक किसानलाई थाहा छैन । आजभन्दा अघि त भएन नै, अहिले पनि छैन । गुम्देलमा रहेका सबै २० वटा गोठका किसानको समस्या एउटै हो ।

चौंरी बिरामी पर्‍यो कि उनीहरू भगवान् सम्झन्छन् । जडिबुटी खोज्छन्। बाबुबाजेको पालादेखि सिकेको औषधि बनाएर खुवाउँछन् । गोठ नछोडी हेरचाह गर्छन् । केही सन्चो पनि हुन्छन्, धेरैचाहिँ मरेकै छन् । तेछिमका गेल्जे शेर्पा भन्छन्, ‘सरकार धेरैवटा छन् तर चांैरीको व्यथा हेर्ने सरकार छैन,’ शेर्पा भन्छन्, ‘चाैंरीका हामी नै सरकार अनि हामी नै गोठालो ।’

चौंरीपालक किसानलाई सघाउन सरकारले कुनै कार्यक्रम गुम्देलमा लगेको छैन । कैयौं स्थानमा सुरक्षित बाटो छैन । खोलाहरूमा काठेपुल छैन । वडाले चौंरी गोठका लागि कार्यक्रम दिएको छैन । प्रदेश र केन्द्र सरकारको के कुरा ? फुरिन्जी भन्छन्,
‘चौंरीबारे स्थानीय सरकार नै बेखबर छ , चौरीपालन पेसालाई जिल्लाकै चिनारी बनाउन सकिन्थ्यो । चाैंरी पर्यटन क्षेत्रको विकास गर्न मिल्थ्यो । केही गरेको छैन, अहिलेसम्म ।’

पाँच वर्षअघि गुम्देलमा चौंरीपालक किसानलाई सघाउन जिल्ला पशु सेवा कार्यालयले याक ल्याइदियो । सोलुबाट खरिद गरेर गुम्देल ल्याएको उक्त याक आँखै हेर्न नसकेर मर्‍यो । माथिल्लो लेकमा हुने याक गुम्देलमा फापेन । त्यसपछि उनीहरूमाथि थप बज्रपात परेको छ । कार्यालयले निजी डेरी उद्योग स्थापनाका लागि सहयोग गरेको थियो । सहयोग बन्द भयो, डेरी पनि बन्द भए । केन्द्र सरकारले जिल्लामा भएको पशु कार्यालय खारेज गरेपछि सदरमुकाम आएर पनि डाक्टरको सल्लाह लिनसमेत नपाउने अवस्था छ ।

गुम्देलमा चौंरीको दूध बिक्रीमै समस्या छ । नजिकै डेरी छैनन्, गुम्देलबाट बाम्तीको थोदुङ्गसम्म दूध लैजान आधा दिन हिँडेर जानुपर्छ । सरकारी डेरीले वर्षायाममा दूध संकलन केन्द्र केही पर गाउँसम्म लैजान्छ । हिउँदमा उक्त सुविधा छैन । डेरीमा दूध लैजान नसक्ने किसानले गोठमै छुर्पी बनाएर थुपारेका छन् । छुर्पीको बजारभाउ चिज जत्तिको छैन । चिज बनाउँदा राम्रै पैसा आउने चौंरी किसानको भनाइ छ ।

गुम्देलमा २० वटा चाैंरी गोठ छन् । चिसोले ओरालिएका चौंरी गुम्देल गाउँनजिकै आइपुगेका छन् । वर्षामा भालेपोखरी लेकसम्म पुग्छन् । यो सिजनमा धेरैजसो चौंरी ब्याउने छन् । याकलाई स्थानीय जातको गाईमा लगाएर जन्माएका उरङ्ग जातका चौंरी धेरै छन् । उरङ्गले त्यति धेरै दूध दिँदैन ।

झन्डै ५५ हजार जति पर्ने उक्त चांैरी किन्न पनि सोलुमै पुग्नुपर्छ । रामेछापमा याक छैन ।गोरु खोजेको बेला याक भएको स्थान सोलुसम्म गाई लैजान सकिँदैन । त्यसैले रामेछापका चौंरीपालक जहिल्यै धेरै मोलमा उरङ्ग किनेर ल्याउन बाध्य छन् । उरङ्गलाई स्थानीय गोरु लगाइन्छ । त्यसबाट जन्मेको बाच्छाबाच्छी बाँच्दैनन् ।

गुम्देलमा पहिलेजस्तो चौंरीगोठ छैनन् । पहिलेको झैं दु:ख गर्ने किसानहरू पनि छैनन् । कोही विदेशतिर जान्छन् । हरेक वर्ष चौंरीगोठ घटिरहेको छ । पहिले गुम्देलको क्यामा, तेछिम, लाछेवर,चरिपत्करीजस्ता स्थानमा झन्डै ५० को हाराहारीमा गोठ थिए । अहिले घट्दै छन् ।

प्रकाशित : माघ ८, २०७५ ०७:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्