बर्सेनि कटानको त्रास- प्रदेश २ - कान्तिपुर समाचार

बर्सेनि कटानको त्रास

चुरे दोहनले बाढी र डुबानको समस्या बढ्दै गएकाले नदी उत्खननको ठेक्का रोक्न माग
शिव पुरी

रौतहट — चन्द्रपुर नगरपालिकाले खैरास्थित चाँदी खोला उत्खननका लागि बर्सेर्नि ठेक्का लगाउन थालेपछि स्थानीय आक्रोशित भएका छन् । खोला उत्खननका कारण बस्ती जोखिममा पर्ने भन्दै स्थानीयले विरोध जनाएका हुन् । 

रौतहटको चन्द्रपुरका हर्षबहादुर पुलामी मगर बाढीको समस्याबारे बताउँदै । तस्बिर : शिव/कान्तिपुर

चन्द्रपुर खैराका ८५ वर्षीय हर्षबहादुर पुलामी मगर डेढ दशकअघिको बाढीको घटना अझै पनि सम्झिन्छन् । २०६१ असार २३ गते लगातार वर्षापछि चाँदी खोलामा आएको बाढीले खैराको ९० घर विस्थापित भएका थिए । पाँच घर बाढीमा बगे । चुरे दोहनका कारण चाँदी खोलाले धार परिवर्तन गर्दा बस्ती विस्थापित भएको मगर बताउँछन् । त्यसैले उनको माग छ, ‘स्थानीय तहले चुरे दोहन रोक्नुपर्छ । अरू बस्ती जोगाउनुपर्छ ।’ गत वर्ष नगरपालिकाले खोला उत्खननको ठेक्का लगाएपछि मगरलगायत स्थानीय विरोधमा नै उत्रिएका थिए ।

त्यतिबेला चाँदी खोलाको बाढीले घरखेत बगाएपछि उनको खेत भएको स्थानमा अब गोठ मात्र छ । बस्ती नै विस्थापित भए पनि उनी दिनहुँ खेतको रेखदेख गर्न पुग्छन् । साँझपख घर फर्कन्छन् । बस्तीका मानिसको ८५ बिघा खेतमध्ये आधाजसो कटान गरेको थियो ।

मगरको अढाई बिघा खेतीयोग्य जमिनमध्ये बाढीले झन्डै १ बिघा बगायो । बाढीबाट जोगिन उनका परिवार खैरा गाउँदेखि माथि डाँडामा गएर बसेको मगरले सुनाए । ‘हेर्दाहेर्दै सर्लक्क घर बगायो । मानिसहरू बाहिर निस्केर ज्यान जोगाए,’ उनले भने, ‘सरसामान केही निकाल्न सकिएन । ज्यान जोगियो त्यो नै धन्न भयो ।’ अहिले खैरामा बस्ती छैन् । २/३ वटा पशु बाँध्ने गोठ मात्रै बचेको छ ।

‘चाँदी खोला पश्चिम क्षेत्र भएर बग्थ्यो । चुरेमा जथाभावी उत्खनन गर्न थालेपछि खोलाले धार बदलेको हो,’ उनी भन्छन्, ‘फेरि पनि दोहन गर्न अनुमति दिने तर्खरमा स्थानीय तह रहेको सुनेको छु ।’ खैरापारि चिडिया दहमा घर बनाएर उनका २२ जनाको परिवार सबै त्यहीं बसेका छन् । मगर मात्र होइन खैराका विस्थापित सबै चिडिया दहमा घर बनाएर बसेका छन् । अहिले पनि उनीहरू आफ्नो खेतमा खोला बगिरहेको हेर्न विवश छन् । खैरा बस्ती अन्नको भण्डार भनेर चिनिन्थ्यो ।

चुरे दोहनका कारण २०५० सालदेखि वर्षाका बेला बस्तीछेउको जमिन बाढीले कटान गर्न थालेको हो । गाउँको अस्तित्व बचाइराख्न बाँध बनाइदिन स्थानीयले सबै दलका शीर्ष नेतालाई नगुहारेका होइन् । तर कसैले चासो नदेखाएको मगरले बताए । ‘चुरे दोहन रोक्नुपर्‍यो, यसले बस्तीलाई जोखिममा पार्‍यो,’ भनेर कैयौं पटक भनेको अर्का विस्थापित श्रीष पौडेलले बताए । उनले भने, ‘त्यसबेला सुनवाइ भएन । अहिले बाढी र डुबानको जोखिम बढेको छ । दोहन नरोकेसम्म समस्या बढ्दै जान्छ ।’

विस्थापितहरू बचेको जमिनमा खेती लगाउँदै आएका छन् । चाँदी खोलाले खैरा मात्र होइन दक्षिणका सिन्दुरेघारी, खौरा, बलरीलगायत गाउँमा कटान गर्दै आएको छ । पश्चिम क्षेत्रबाट बग्ने खोलाले अहिले पूर्वपट्टि अर्को धार बनाएको छ । चन्द्रपुर नगरपालिकाले राजमार्गबाट उत्तर क्षेत्रमा नदीजन्य वस्तुको निकासीको ठेक्का लगाउन थालेपछि चुरे क्षेत्रसम्म पुगेर ढुंगा उत्खनन र तस्करी सुरु भएको छ । अघिल्लो वर्ष चन्द्रपुरले चाँदी खोलाको उत्तरी क्षेत्रमा निकासीको ठेक्का लगाएपछि ठेकेदारले नियमविपरीत उत्खनन गरेको थियो । यसको विरोधपछि यस पटक नगरपालिकाले ठेक्का लगाएन ।

चन्द्रपुरका नगर प्रमुख रामचन्द्र चौधरीले चुरे दोहनले बाढी र डुबानको समस्या बढ्दै गएकोले नदी उत्खननका लागि ठेक्का लगाउन छाडिएको बताए । ‘नदीजन्य वस्तुको निकासीको ठेक्का लगाउँदा चौतर्फी विरोध हुन थाल्यो,’ उनले भने, ‘विगतमा खैरा बस्ती बिस्थापित हुनु पनि दोहनकै कारण हो । अब उत्खननको ठेक्का लगाउँदा सर्वपक्षीय सल्लाह सुझाव अनुसार मात्रै गर्ने योजना छ ।’

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७८ १३:४५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सीमास्तम्भ मर्मत आदेश आएन

पिलर नम्बर ३४७ भत्किने अवस्थामा, केन्द्रलाई पत्राचार गरे पनि आएन जवाफ
शिव पुरी

रौतहट — गौर–औरैया सीमा क्षेत्रको अन्तिम बिन्दुमा रहेको ३४७ नम्बरको पिलरको जग जीर्ण भइसकेको छ । ईशनाथ–१ स्थित ढल्ने अवस्थामा पुगेको यो सीमास्तम्भ मासेर भारतीयले बोरा राख्न खोज्दा गत वर्ष विवाद भएको थियो । भारतीय पक्षले यो भत्केर जाओस् भनिरहेका बेला रौतहट प्रशासनले भने निगरानी नियमित गरेको छ । 

रौतहटको ईशनाथ–१ औरया सीमास्थित जीर्ण पिलर । तस्बिर : शिव/कान्तिपुर

जिल्ला प्रशासन कार्यालयले ५ महिनाअघि पिलर मर्मतका लागि प्रधानमन्त्रीको कार्यालय, परराष्ट्र मन्त्रालय, गृह र नापी विभागमा पत्राचार गरेको थियो । पत्रको जवाफ नै नआएको प्रमुख जिल्ला अधिकारी इन्द्रदेव यादवले बताए । ‘ठूलो वर्षा भयो भने पिलर ढल्ने अवस्थामा छ । मर्मत तत्कालै जरुरी छ,’ उनले भने, ‘दुई देशको सीमामा आफूखुसी पिलर मर्मत गर्न मिल्दैन । त्यसैले माथिको आदेश पर्खेका हौं ।’ पिलर नयाँ बनाउन सहमतिका प्रक्रिया झन्झटिला त छँदै छन्, त्यसमा लाग्ने खर्चका लागि बजेट पनि नभएकाले सरकारले पत्रको जवाफ नपठाएको भन्दै जिल्ला प्रशासन चुप लागेको छ ।

बाढीको डुबानबाट जोगिन गत वर्ष भारतीयले बालुवा भरेका बोरा सीमामा राखेका थिए । त्यस बेला पिलर भत्किने गरी बोरा राख्न थालेपछि रौतहट प्रशासनले रोकेको थियो । त्यतिबेला सशस्त्र प्रहरी प्रदेश २ का तत्कालीन प्रमुख डीआईजी राजु अर्यालसहितको टोलीले स्थलगत अध्ययन गरेर निगरानीका लागि टोली नै खटाइएको थियो । पिलर वरपर खाडल छ । यसलाई पुर्नसमेत प्रशासनले माथिको आदेश पर्खेको छ । प्रजिअ यादवले केही दिनपछि भारतको मोतीहारीमा हुन लागेको सीमा सुरक्षा बैठकमा पिलर ३४७ को मर्मत र बोरा राखेर बाँध बनाउन नपाइने विषय उठान गर्ने बताए ।

गौरदेखि ३१ किलोमिटर पश्चिम सीमाको अन्तिम बिन्दुमा उक्त पिलर पर्छ । पिलरबाट एक सय मिटर पूर्वसम्म भारतले एकपक्षीय रूपमा लगाएको बाँध छ । यही बाँधलाई अगाडिसम्म लैजान भारतीयले बोरा राख्न खोजेका हुन् । रौतहटमा ३१ किलोमिटर खुला सीमामा मुख्य १५ सीमास्तम्भ छन् । सहायक २९ र सानो पिलर १ सय १५ वटा गरी कुल १ सय ६२ वटा छन् । सानो र मुख्य गरी १७ वटा पिलर हराएको प्रशासन कार्यालयले जनाएको छ ।

प्रकाशित : श्रावण १३, २०७८ १२:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×