रैथाने धान लगाउनै छाडे- प्रदेश २ - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

रैथाने धान लगाउनै छाडे

शिव पुरी

रौतहट — दशकअघिसम्म तराई–मधेसका किसान सावित्री, रामधान, राधा–४, सावा धान, अर्दिनाथलगायतका रैथाने धान लगाउन हुरुक्क हुन्थे । उब्जनी मनग्यै हुने भएपछि यी जातका धानमा किसानको आकर्षण थियो । हाइब्रिड धान किसानको रोजाइमा परेपछि पुरानो जात लोपझैं भएको छ । 

रौतहटको चन्द्रपुर–६ का किसान धान गोड्दै । फाइल तस्बिर : कान्तिपुर

किसानले अहिले नयाँ/नयाँ बीउ खोजेर रोप्न थालेका छन् । उत्पादन हेरी बर्सेनि धानको बीउ फेर्न थालेको पाइएको छ । पुरानो धानको भात खान मीठो भए पनि रोगले उत्पादन कम हुने देखिएपछि बढी उत्पादन हुने धान खोज्न थालेका हुन् । किसानले लगाउन छाडे पनि सरकारले यस्ता धानलाई संरक्षण गर्न लागेको कृषि ज्ञान केन्द्र गौरले जनाएको छ । बाँसपाते, कनकजिरा, रतुवा, सुगन्ध, पहाडी अनदी, मधेसी मसिनो, एक्लो पहेले, साँवा, रामधानलगायत ५२ जातका धानमध्ये सावित्री, रामधान, राधा–४, सावाधान, अर्दिनाथ–१, र सुक्खा २–४ जस्ता रैथाने धानमा किसानको लगाव घटेको कृषि ज्ञान केन्द्रले जनायो ।

‘किसानले रैथाने धान मन पराउनै छाडे । अब हाइब्रिड धेरै फसल हुने धान किसानको रोजाइमा परेको छ,’ कृषि ज्ञान केन्द्रका प्रमुख चन्द्रभूषण झाले भने, ‘सरकारले रैथाने धानको संरक्षण गर्नुपर्छ । अब तराई–मधेसका यस्ता धान नाम मात्रको हुन थाल्यो ।’ झाका अनुसार अब पहाडमा मात्र रैथाने धान देख्न पाइन्छ । किसानले कतर्नी, सोनामन्सुलीजस्ता धेरै उत्पादन हुने धानको बीउ भारतबाट खरिद गरी ल्याउने गर्छन् । केहीले बीउबिजन पसलबाट प्रतिकिलो ७५ रुपैयाँसम्ममा खरिद गर्छन् । भारतमा ४० रुपैयाँ (भारु) पर्छ ।

यस्ता धानको उत्पादन बढी हुने भएकाले यसप्रति किसान आकर्षित भएका हुन् । कृषि ज्ञान केन्द्रका अनुसार नेपालमा ५२ जातका धानमध्ये झन्डै ४५ जात लोप भएको छ । अहिले किसानले सबैभन्दा बढी मन्सुली, कतर्नी, सावित्रीलगायतका धान रोपिरहेका छन् । रैथाने धानमा रोग लाग्न थालेपछि लगाउनै छाडेको स्थानीय किसान रामकिशोर साहले बताए । ‘फसल पनि कम हुँदै गयो । विभिन्नखाले रोग लाग्न छाडेन,’ उनले भने, ‘रैथाने धान लगाएर तनाव मात्रै भयो । अब लगाउनै छाडे ।’साह रौतहटका पुराना किसान हुन् ।

रौतहटमा पछिल्लो समय धान खेतीको क्षेत्रफल बढे पनि उत्पादनमा कमी आएको छ । पर्याप्त सिँचाइ सुविधाको कमी, समयमा पानी नपर्नु, आकाशे पानीको भरपर्नु, बर्सेनि बाढी डुबानका कारण उत्पादनमा कमी आएको हो । कृषि ज्ञान केन्द्र गौरका अनुसार २०७२ सालयता उत्पादनमा कमी आएको छ । त्यस वर्ष झन्डै १४ हजार मेट्रिक टन उत्पादन भएको थियो । आर्थिक वर्ष २०७३/०७४ मा ३८ हजार १ सय ८५ हेक्टर क्षेत्रफलमा धान लगाइएको थियो । जसमा विभिन्न जातको १३ हजार ५ सय ८७ मेट्रिक टन धान उत्पादन भयो । २०७४/०७५ मा ३८ हजार २ सय २५ हेक्टर क्षेत्रफलमा धान बाली लगाइएकामा १० हजार ८३ मेट्रिक टन मात्र उत्पादन भयो ।

२०७६/०७७ मा ९ हजार मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको थियो । यो वर्ष पनि उत्पादनमा कमी आउने देखिएको छ । रोपाइँ सकिएपछि हुने डुबानले धानलाई असर पुग्ने केन्द्रले जनायो । लामो समयसम्म धानको बोट डुबानमा पार्दा दाना नलाग्ने सम्भावना बढी हुने कृषि प्राविधिकहरू बताउँछन् । रौतहटमा ६५ प्रतिशतभन्दा कम सिँचाइ सुविधा उपलब्ध हुने क्षेत्र हो । पछिल्लो समय रैथाने धान लगाउन छाडेकाले पनि उत्पादनमा कमी आएको हुन सक्ने बताइएको छ ।

रौतहटमा अहिलेसम्म ९० प्रतिसत धान रोपाइँ भएको छ । कृषि ज्ञान केन्द्रका अनुसार जिल्लाको कुल ३४ हजार हेक्टर धान खेतीमध्ये अब १० प्रतिशत मात्र रोपाइँ हुन बाँकी छ । नहरको पानी नलाग्ने स्थानमा किसानले बोरिङ, पम्पसेट चलाएरै भए पनि रोपाइँ गरिरहेका छन् ।

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७८ १३:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

खाडलमा डुबेर एक वर्षमा २२ बालबालिकाको मृत्यु

घरआँगनको पानी निकास तथा सडक निर्माणका क्रममा खनिएका खाडल नपुर्दा दुर्घटना बढ्दो
शिव पुरी

रौतहट — घरनजिक खेल्दै गरेको अवस्थामा खाडलमा जमेको पानीमा डुबेर साताअघि गरुडा नगरपालिका–८ जिगंडियाकी २ वर्षीया हसिना खातुनको ज्यान गयो । उक्त खाडल आँगनको पानी निकासका लागि खनिएको थियो । असार १६ मा गौर नगरपालिका–४ का बालक प्रमोद साहको पनि बाटोमा जमेको पानीमा डुबेर मृत्यु भयो ।

रौतहटको यमुनामाई गाउँपालिकास्थित सडकछेउमा जमेको पानीमा पौडी खेल्दै बालबालिका । फाइल तस्बिर : कान्तिपुर

गाउँघरमा विभिन्न प्रयोजनमा खनिएका खाडलमा बर्खा लागेसँगै जमेको पानीमा डुबेर मृत्यु हुने बालबालिकाको संख्या उच्च छ । रौतहट प्रहरीका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा मात्रै खाडल र सडकका नालामा डुबेर जिल्लामा २२ बालबालिकाको मृत्यु भएको छ । नदी तथा खोलाले बगाएर मृत्यु हुने तथा बेपत्ता हुनेको संख्या पनि उच्च छ । गत साउनयता लालबकैया र वाग्मती नदीले बगाएर मात्रै १७ जनाको मृत्यु भएको तथ्यांक छ ।

माधवनारायण नगरपालिका–८ पिपरा राजवडा टोलका ३ वर्षीय राजकुमार महतोको वाग्मतीको भेलले बगाउँदा मृत्यु भयो । बौधीमाई नगरपालिका–४ का ९ वर्षीय सुरज ठाकुर हजाम बाख्रा चराउन गएका बेला नजिकको लालबकैया नदीले बगाएर बेपत्ता भए । उनको खोजी जारी छ । उनीसँगै गएका साथीहरूले सुरजलाई नदीले बगाएको प्रहरीलाई खबर गरेका थिए ।

घरआँगनको पानी निकास तथा सडकलगायत विकासका काममा खनिएका खाडल त्यत्तिकै छोडिदिँदा तथा अभिभावकले आफ्ना सन्तानको ख्याल नगर्दा डुबेर र नदी, खोलाले बगाएर बालबालिकाले ज्यान गुमाउने क्रम बढेको छ । अघिल्लो वर्ष यसरी ज्यान गुमाउनेको संख्या २६ थियो । बर्सेनि यस्ता घटना भइरहे पनि यसबारे सरोकारवाला पक्ष गम्भीर देखिन्न । रौतहट प्रहरीले भने वर्षायाम लागेसँगै घर वरपर खनिएका खाडल पुर्न सर्वसाधारणलाई अनुरोध गर्दै आएको दाबी गरेको छ । विकास निर्माण प्रयोजनमा बनाइएका जोखिमयुक्त संरचनालाई खुला नछोड्न र बेलैमा व्यवस्थित गर्न पनि निर्माण कम्पनीहरूलाई सचेत गराउँदै आइएको रौतहट प्रहरी प्रवक्ता डीएसपी नारायण चिमरियाले बताए ।

‘वर्षात्का बेला नदी र खाडलमा डुबेर मृत्यु हुनेको संख्या बढ्दो छ,’ चिमरियाले भने, ‘यस्तो बेला सबै पक्ष सचेत हुनुपर्छ । आफू र आफ्ना बालबालिकालाई समेत जथाभावी बाहिर निस्कन दिनुभएन ।’ पौडी खेल्ने नाममा खाडलको गहिराइ थाहा नहुँदा धेरै बालबालिका डुब्ने गरेकाले यसमा सचेत हुन उनले आग्रह गरे । गत वर्ष असारमा बाख्रा चराउन गएकी देवाही नगरपालिकाकी ९ वर्षीया पिन्कीकुमारी साह र ८ वर्षीया निरुता कुमारी लालबकैया नदीको बाँध निर्माणको क्रममा बनाइएको खाडलमा पौडी खेल्न गएका बेला गहिराइ अनुमान गर्न नसक्दा डुबे । बाहिर निस्कन सकेनन् । अन्तमा ज्यान गयो । उक्त घटना हुनु एक साताअघि कटहरिया–२ का ५ वर्षीय सफन मोहम्मदको सडक बनाउन खनेको खाडलमा परेर मृत्यु भयो । जिल्लाभरि सडक विस्तारका नाममा खनिएका खाडल र लालबकैया, वाग्मती नदीका कारण पनि बालबालिका जोखिममा छन् ।

सडक विस्तारका नाममा जताततै खनिएका खाडलमा बर्खामा पानी जम्छ । सामान्य भनेर बालबालिकाहरू पौडी खेल्न जान्छन् । त्यसैमा डुबेर उनीहरूको ज्यान जाने गरेको हो । यस्तो समयमा अभिभावकले पनि आाफ्ना छोराछोरी कहाँ जान्छन् र के गर्दै छन् भनेर हेक्का राख्नुपर्नेमा स्थानीय प्रशासनले जोड दिएको छ । बर्खायाममा बालबालिका जोगाउनै मुस्किल भएको गुजरा नगरपालिका प्रमुख शेख दाबेदले बताए । ‘पानी जमेको स्थानमा बालबालिकाहरू खेल्न उत्साहित हुन्छन्,’ उनले भने, ‘पछि त्यहीँ डुबेर उनीहरूको मृत्यु हुन्छ ।’

प्रकाशित : श्रावण १, २०७८ १२:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×