दलित र गरिबलाई एकीकृत बस्ती

अजित तिवारी

जनकपुर — तीनवटा बस्ने कोठासँगै भान्सा घर र बाथरुम । परिसरमै गाईवस्तुका लागि गोठ । बिजुली, खानेपानीसँगै बरन्डा नजिकै काठको बेन्च । बस्तीको बीचमा हरियाली पार्क र फाउन्टेन पार्क । प्रदेश २ सरकारले यसै आर्थिक वर्षमा यस्तै सुविधा रहने एक सय घर दलित, गरिब परिवारका लागि निर्माण गर्दैछ ।

जनता आवास कार्यक्रमझैं प्रदेश २ सरकारले दलित र गरिबका लागि नमूना एकीकृत वस्ती निर्माण गर्न लागेको हो । जनता आवासअन्तर्गत निर्माणको काम अलपत्र परेपछि प्रदेश सरकारले त्यही मोडालिटीको एकीकृत वस्ती बनाउन लागेको हो । प्रदेश सरकारले सप्तरीको मलेठमा १० करोड रुपैयाँको लागतमा दलित र गरिबका लागि बस्ती बनाउन प्रकृया अगाडि बढाएको छ । राजविराज नगरपालिकाले मलेठमा उपलब्ध गराएको एक बिघा जग्गामा एकीकृत वस्ती बनाउन लागिएको मुख्यमन्त्री कार्यालयका प्राविधिक निर्देशक भगवान झाले बताए । उक्त जग्गामध्ये १५ कठ्ठा र ५ कठ्ठाको छुट्टाछुट्टै कित्ता छ । जग्गा एकै स्थानमा रहे पनि कित्ता फरक रहेकोले आवासको डिजाइन दुई किसिमको बनाइएको उनले जानकारी दिए । ‘सबै घर एकतले पक्की हुनेछन्,’ झाले भने, ‘बस्तीसम्म कालोपत्रे सडक बनाइने छ ।’


प्रदेश सरकारले दलित–गरिब आवास परियोजनाका लागि संघ सरकारसँग यस वर्ष २५ करोड रुपैयाँ माग गरेको थियो । त्यसमध्ये विशेष अनुदानअन्तर्गत १० करोड रुपैयाँ निकासा भएको छ । सोही रकमबाट घर निर्माणको प्रक्रिया थालिएको हो । संघ–प्रदेश सरकार मिलेर एकीकृत आवास निर्माण थालेको यो नै पहिलो योजना हो । यसअघि संघ सरकारले सुरु गरेको जनता आवास कार्यक्रम प्रदेश सरकार मातहत आएपछि राजनीति किचलोले थप विवादित बनेको छ । संघ सरकारकै सहयोगमा प्रदेशका आठवटै जिल्लामा सय–सय घरको १/१ वटा दलित–गरिब नमुना बस्ती निर्माण गर्ने प्रदेश सरकारको योजना छ ।


‘प्रदेशमा दलित र गरिबको बसोबास बिजोगजस्तै छ । टाटीले बेरेको घरमा कष्टकर बसाइ छ,’ मुख्यमन्त्री लालबाबु राउतले कान्तिपुरसँग भने, ‘सरकारको पैसा त्यस्ता जनतासम्म पुग्दैन । त्यसैले घर बनाइदियो भने उनीहरूको जीवनमा सुधार आउने छ ।’ मुख्यमन्त्री राउतले दलित र गरिब समुदायको उत्थान र सुरक्षित तथा व्यवस्थित बसोबासका लागि आवास परियोजना सुरु गरेको बताए ।


सेनालाई जिम्मा दिने तयारी

बाराको फेटामा हुरी प्रभावित बस्तीमा नयाँ घर बनाएको नेपाली सेनाको टोलीलाई नै प्रदेश सरकारले दलित–गरिब बस्ती निर्माणको जिम्मा दिने भएको छ । सो वस्ती बनाउन प्रदेश सरकारले तयार पारेको डिजाइन सेनाले अध्ययन गरिरहेको मुख्यमन्त्री कार्यालयका प्राविधिक निर्देशक झाले जानकारी दिए । ‘सेनासँग विभिन्न चरणमा छलफल भएको छ । एकीकृत बस्ती निर्माणका लागि सेना सकारात्मक देखिएको छ,’ उनले भने, ‘फागुनमै सम्झौता गरेर निर्माणकार्य अघि बढाइने छ ।’ उनका अनुसार आगामी फागुन १७ मा वीरगन्जमा मुख्यमन्त्री राउत र प्रधानसेनापति पूर्णचन्द्र थापाबीच बस्ती निर्माणबारे छलफल हुँदै छ । सोपश्चात् एएमयूमा हस्ताक्षर हुने झाले बताए । ‘ठेक्का प्रकृयामा जाँदा समयमै काम नसकिने देखेपछि सेनालाई बस्ती निर्माणको जिम्मा दिन लागिएको हो,’ उनले भने ।


निर्माण र परिवार छनोट सँगसँगै

प्रदेश सरकारले बस्ती निर्माण र बस्ने परिवारको छनोट प्रकृया सँगसँगै थाल्ने जनाएको छ । उनका अनुसार दलित र गरिबमध्ये पनि बस्तीमा कस्ता परिवारलाई राख्ने भन्नेबारे कार्यविधि र मापदण्ड तयार भइसकेको छैन ।


प्रदेशका आठवटै जिल्लाका दलित र गरिब परिवारको विस्तृत तथ्यांक संकलन थालिएको र सोही तथ्यांकका आधारमा आवश्यकता बढी देखिएको परिवारलाई छनोट गरिने झा बताउँछन् । ‘आवास पनि बनाउँदै गर्ने र त्यहाँ बसोबास गर्ने परिवारको पनि छनोट गर्ने सोचमा छौं,’ उनले भने, ‘अहिले नै परिवारको छनोट गर्दा आवास निर्माणमा असर पर्छ । घर बनाएरै उपहार दिँदा सरप्राइज पनि हुन्छ नि ।’ प्रकाशित : फाल्गुन १३, २०७६ ०९:२६

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

वस्त्रहीन सिर्जना

शरीरका कपडा उतार्नु मात्र नग्नता होइन । यसलाई अश्लीलता र महिलासँग मात्र जोडिनु गलत हो ।
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — मान्छेका भीडमा गुप्तांगलाई मुखौटाले ढाकेर निःवस्त्र आए उनी । सुनौलो चम्किलो वस्तुले ढाकिएको मुहार, अनि हातमा रातो गुलाब । ढुंगा र केराले बनाएको घेराभित्र रहेका उनलाई दर्शकले पालैपालो सेतो रंगले रंगाए ।

बिहीबार पाटनढोका चाकुपाटस्थित एमक्यूब ग्यालरीमा ‘कोकोनट ब्यान्डेज’ शीर्षक दिएर कलाकार सुन्दर लामाले पर्फमेन्स आर्ट प्रस्तुति गरिरहँदा दर्शक निकै अनौठो मानेर हेरिरहेका थिए । केहीले भने संकोच मान्दै थिए ।

मानव शरीरलाई लाजले ढाकेको यथार्थतालाई कलाकार लामाले कविता, चित्र र पर्फमेन्स आर्टमार्फत देखाएका थिए । ‘मानवीय व्यवहारमा हुने लाजले गर्दा नै हामी हाम्रै शरीरबाट टाढा छौं’, उनले आफ्नो कला प्रयोजन खुलाए, ‘निःवश्त्र शरीरलाई लाजको रूपमा लिने परम्परागत मान्यतामा अडिएका छौं ।’ त्यसको ठिक विपरीत उनले भने शरीरलाई शुद्धतासँग तुलना गर्दै पुरुष अण्डकोषलाई प्रतिविम्बका रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए । वस्त्रबिना नै पृथ्वीमा आउने मान्छे र सभ्यताको विकास क्रमलाई समेत आफ्नो प्रस्तुतिले जोडेको उनको ठहर छ ।

ग्यालरीमा ‘२० सेड्स अफ न्युड’ शीर्षकको प्रदर्शनीमा अन्य १९ जना चित्रकार तथा कलाकारहरूले न्युड आर्टकै माध्यममा मानव शरीरलाई एउटा महोत्सवकै रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । प्रदर्शनी कक्षमा रहेका चित्रकला, प्रतिस्थापन, स्कल्पचर, फोटोग्राफी, भिडियोजस्ता कलाकृतिमा सबैले मानव शरीरको अस्तित्व अर्थ्याउने जमर्को गरेका छन् । सबैजसो कलाकृति वस्त्रहीन नै छन् । अग्रज चित्रकार मुक्तिसिंह थापाले ‘सुन्दर संसार’ शीर्षकमा परम्परागत पौभा चित्रलाई न्युड आर्टका रूपमा ढालेका छन् । त्यस्तै चित्रकार संगीता थापाको निकै पुरानो न्युड चित्र प्रदर्शनीमा राखेकी छन् । लय मैनाली, विजय महर्जनजस्ता कलाकारहरूको कलाकृतिमा पनि वस्त्रविहीन शरीर देखाइएको छ ।

लामो समयदेखि न्युड आर्टलाई नै निरन्तरता दिइरहेका चित्रकार तथा प्रदर्शनीका क्युरेटर कपिलमणि दीक्षितले पुरुष शरीरलाई ‘न्युड’ शीर्षक दिएर चित्रका उतारेका छन् । कालो र सेतो रंगमा देखाइएको चित्रमा शिवको स्वरूपलाई झल्काइएको उनले बताए । वस्त्रहीन न्युड आर्ट भन्नेबित्तिकै महिला शरीरसँग तुलना गर्नै पर्ने आमविचारलाई तोड्न उक्त चित्रले सघाउ पुर्‍याउने दीक्षितको विश्वास छ । ‘मानिसको सर्वस्व र पहिलो सम्पत्ति भन्नु नै उसको आफ्नो शरीर हो,’ उनी थप्छन्, ‘लाज, समाजको विविध मान्यता र प्रतिष्ठाको नाममा हामी आफैंसँग टाढिँदै गइरहेका छौं ।’ उनका अनुसार शरीरका कपडा उतार्नु मात्र नग्नता होइन । यसलाई अश्लीलता र महिलासँग मात्र जोडिनु पनि गलत हो ।

अर्का चित्रकार रोशन वज्राचार्यले ‘न्युडिटी अफ ब्रेस्ट’ शीर्षकमा महिला स्तनको महत्त्व दर्साएका छन् । स्तनमा सानो बच्चा, ठूलो र डाक्टरको हातले छोएको जस्तो देखिने एक्रेलिक माध्यममा बनाइएका तीनवटा चित्र हेर्दा अश्लीलजस्तो देखिए पनि वज्राचार्यले स्तनलाई महिलाको आफ्नो अंगभन्दा पनि बच्चा, कुनै माया गर्ने पुरुषका लागि मात्र सौन्दर्यको रूपमा हेरिने परिपाटीलाई तोड्न खोजेका छन् । लाजकै रूपमा हेरिने मान्यताले गर्दा आज बढ्दै गइरहेको स्तन क्यान्सर जस्तो जटिल समस्या समेत उनले कलामार्फत उठान गरेका छन् ।

त्यस्तै चित्रकार मुकेश श्रेष्ठले मोटो शरीरलाई लिएर गर्ने टिप्पणीलाई केन्द्रित गर्दै अरूले जे भने पनि पहिले हामीले आफ्नो शरीरलाई बुझौं र माया गरौं भन्ने सन्देश दिएका छन् । चित्रकार भाइराजा महर्जनले शरीरलाई प्रकृतिको आकारसँग तुलना गरेका छन् ।

उनले थाइल्यान्डको प्रकृति र समुद्री सतहमा देखिएका रूपहरूजस्तै शरीरलाई विभिन्न आशनमा प्रस्तुत गरेका छन् । चित्रकार तथा क्युरेटर मनीषलाल श्रेष्ठले शरीरका भिन्नभिन्न अंगलाई नै प्राथमिकतामा राखेर चित्रमा परिभाषितगरेका छन् ।

प्रदर्शनीमा एन्जिला मानन्धरले शरीरका खुट्टाका भागलाई न्युड कलाका रूपमा देखाइएकी छन् भने उमा विष्टले फोटोग्राफीमार्फत पितृसत्तात्मक समाजमा महिला शरीरको पीडालाई पुरुष शरीरमा रूपान्तरण गर्न खोजेकी छन् । त्यस्तै रोशन मिश्रले पहेँलो र गुलाबी रंगको भित्री वस्त्रलाई लैंगिकता जनाउने विभिन्न शब्दहरूको बक्समा राखेर शरीर र यसको औचित्य बुझाउने लैंगिक मान्यता माथि नै व्यंग्य गरेका छन् । विश्वम्बर बस्नेतले मेटल तारका माध्यमबाट बनाइएको स्कप्चरमा फेसबुकजस्ता सामाजिक सञ्जाल बोकेको निःवश्त्र पुरुष शरीरमार्फत दिनानुदिन मानिस प्रविधिको दुनियाँमा नग्न हुँदै गएको यथार्थ उजागर गरेका छन् ।

प्रदर्शनीले आफ्नै शरीरको सुन्दरतालाई नजिकबाट नियाल्नुपर्छ भन्ने मान्यता विकास गर्ने चित्रकार दीक्षितले बताए । प्रदर्शनीमा आशा डंगोल, जुपिटर प्रधान, आदित्य अर्याललगायतका कलाकृति पनि प्रदर्शनरत छन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन १३, २०७६ ०९:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×