हराउँदै बासमती–करियाकामत

किसानको ध्यान कम पानी लाग्ने, छिटो र धेरै फल्ने हाइब्रिड धानतिर
ओमप्रकाश ठाकुर

(सर्लाही) — मगमग बास्ना आउने बासमती र करिया धानका चामल स्वादिला मानिन्छन् । दशकअघि सर्लाहीका अधिकांश कृषकले यी धान लगाउनु अनिवार्य जस्तै थियो । बेच्नका लागि धेरै फल्ने अरु धान लगाए पनि आफूलाई खान पुग्ने गरी करिया र बासमती लगाउने किसान धेरै थिए । 

तुलनात्मकरूपमा अन्य विकासे धानका तुलनामा बढि स्याहार र लगानी पर्ने तर, उत्पादन थोरै हुने भएकाले यी धान लगाउने क्रम घट्यो । अहिले जिल्लामा मुस्किलले कतै कतै लगाएको मात्रै भेटिन्छ । कम सिंचाइ चाहिने, छिटो र धेरै फल्ने हाइब्रिड धानतिर किसान आकिर्षित छन् । यसले गर्दा जिल्लबाट बासमती र करियाकामत धान हराउने अवस्थामा पुगेको छ । ‘बिउ जोगाउन गाह्रो भयो । फले पनि थोरै फल्ने, स्वाद पहिलेभन्दा फेरिँदै जान थालेपछि हामी सबैले विकासे धान नलगाइ सुख पाएनौं,’ कविलासी नगरपालिका–१ का नथुनी राय भन्छन्, ‘किसानले आफ्नै मनले बासमती र करिया लगाउन छाडेका होइनन् । यो लगाइरहँदा आएका समस्यामा कतैबाट पनि सहयोग पाइएन ।’ हलक्क बढ्ने, हावाहुरी चल्दा ढलेर सोत्तर हुने र रोगकीरा छिटै लाग्नुका साथै स्वाद पनि फेरिँदै गएको समस्यामा कृषि प्राविधिकको उचित सहयोग नपाउनुले बासमती र करिया लगाउन घटेको उनले बताए ।

बढ्दो महंगी धान्न किसानले धेरै फल्ने बिउ लगाउने क्रम बढेको छ । कृषि प्राविधिकले सिफािरस गर्ने नयाँ जातहरू खानका लागि किसानले रुचिकर भने मानेका छैनन् । एक दशक अघिसम्म जिल्लाका गाउँबस्तीमा कात्तिक–मंसिर नलाग्दै बासमती र करियाकामत धानको बासना आउँथ्यो । ती रैथाने धानको ठाउँ हाइब्रिडले ओगटेको छ । विकासे धानको तुलनामा उत्पादन पनि निकै कम हुने गरेका कारण पनि रैथाने बिउ मासिँदै गएको किसानको भनाई छ । ‘खानमा मिठो रहेको बासमती र करियाकामतको उत्पादन निकै कम छ, विभिन्न खाले रोगका कारण यी धानमा लगानी बढी लगाउनु पर्छ,’ राय भन्छन्, ‘हाईब्रिड लगाउँदा बढी फल्छ र रोगकिरा नलाग्नाले लगानी पनि कम लाग्छ, हावा चलेर हाईब्रिड धानलाई असर पनि गर्दैन ।’

पाँच वर्ष अघिसम्म करियाकामत धान खेती गर्दै आएका हरिपुरका कपल दासले पनि धानको जात फेरेका छन् । रैथाने बाली छोडेर उनले मकवानपुरे मोटो धान लगाउन थालेका हुन् । रैथाने बाली लगाउँदा प्रतिकठ्ठा एकदेखि डेढ मनसम्म उत्पादन हुने र हाईब्रिड लगाउँदा प्रतिकठ्ठा पाँचदेखि सात मनसम्म उत्पादन हुने गरेको उनले सुनाए ।

मकवानपुरे धानको उत्पादन राम्रो भएपनि यो धान चिउरा खान मात्र प्रयोग हुन्छ । उत्पादन भएको सबै धान चिउरा मिलमा बेचेर उनले भारतबाट आयातित मसिनो चामल किनेर खाने गरेको बताए । ‘करियाकामतले लागत अनुसारको उत्पादन दिएन, त्यसैले बाली फेरेर मकवानपुरे मोटो धान लगाएँ । अहिले कम लागतमा राम्रो फलेको छ,’ उनले भने, ‘यो धान चिउरा मिलमा बेचेर भारतीय बजारबाट सस्तोमा मसिनो चामल खरिद गरेर खाने गरेको छु, यसले केही पैसा बचत पनि भएको छ ।’

सिंचित क्षेत्रमा रैथाने धानहरू लोप अवस्थामा पुगिसकेको छ । सिंचाई नपुगेका ठाउँमा पनि कम उत्पादनका कारण किसानले धान बाली छोडेर उखु खेती गरिरहेका छन् । बासमती र करियाकामत धानको उत्पादनले धान्नै नसक्ने भएपछि खेती गर्न छाडेको स्थानीय किसान बताउँछन् । परम्परागत खेतीमा जस्तो अहिलेको आधुनिक खेती प्रणालीमा रैथाने धान नफल्ने किसान ठगा रायले बताए । ‘अहिले गुणस्तरीय मानिने बासमती र करियाकामत धान लगाइँदैन, धेरै उत्पादन दिने उन्नत जातको धान लगाइन्छ,’ उनले भने, ‘धेरै क्षेत्रफलमा थोरै उत्पादन हुने भएकाले पनि रैथाने धान खेती गर्न छाडियो ।’ उनले पहिला खानका लागि मात्र खेती गरिन्थ्यो अहिले व्यवसायिक उत्पादनमा जोड दिएकाले पनि लगाउन छाडिएको बताए ।

उन्नत जातको बीउ भित्रिएसँगै रैथाने बाली लोप हुने अवस्थामा पुगेको कृषि ज्ञान केन्द्रका प्रमुख देवानन्द रायले बताए । ‘रैथाने र गुणस्तर मानिएका बासमती र करियाकामतलाई हाइब्रिड धानले बिस्थापित गरेकाले लोप हुने स्थितिमा पुगेको छ,’ उनले भने, ‘पुरानो बिउमा उत्पादन घट्नु नै प्रमुख कारण हो ।’ कृषि कार्यालयले सिफरिस गर्ने नयाँ जातका बारेमा कृषि प्राविधिकले दिने सल्लह किसानले मान्नैपर्ने बाध्यता समयले पनि गराएको उनको भनाइ छ । ‘धेरै र राम्रो फल्ने जात भए किसानलाई आर्थिकरूपमा फाइदा हुन्छ,’ उनले भने, ‘नोक्सान खेपेर रैथाने धान कसले लगाइरहला ।’ ४६ हजार हेक्टर क्षेत्रफलमा धानखेती हुने सर्लाहीका २३ हजार हेक्टरमा मात्रै सिंचाई सुविधा पुगेको छ । सिंचाइ सुविधा नपुगेका क्षेत्रमा किसानले आकाशे पानीको भरमा खेती गर्ने गरेका छन् ।

प्रकाशित : मंसिर ५, २०७६ १२:०१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

नेताबीच चियापसलमै कुटाकुट

भूषण यादव

(वीरगन्ज) — प्रदेश २ का सांसद ओमप्रकाश शर्मा र कांगेसका वीरगन्ज महानगर सभापति भोला कलवारबीचको विवाद कुटपिटसम्म पुगेको छ । बुधबार वीरगन्जको आदर्शनगरमा उनीहरूले एकअर्कालाई कुटपिट गरेका हुन् । दुवै सामान्य घाइते छन् । वीरगन्ज उद्योग वाणिज्य संघका पूर्वअध्यक्ष शर्मा कांग्रेसका समानुपातिक सांसद हुन् । 

बिहान पौने ८ बजे आदर्शनगस्थित एक पसलमा चिया खाने क्रममा गालीगलौजपछि उत्पन्न विवाद कुटपिटमा परिणत भएको थियो । त्यस क्रममा स्थानीयले शर्मालाई छुटाएर अर्को चिया पसलमा लगे । ‘त्यही क्रममा कलवारले ६/७ युवालाई फोन गरेर बोलाइसकेका थिए,’ एक प्रत्यक्षदर्शी भन्छन्, ‘कलवारका युवा आएपछि अर्को चिया पसलमा बसिरहेका शर्मालाई गएर कुटपिट गरेका थिए ।’ आक्रमणमा कलवारको निधारमा चोट लागेको छ ।

सुरुमा दुबै उपचारका लागि नारायणी अस्पताल पुगेका थिए । उपचारपछि शर्मा घर फर्किए भने उच्च रक्तचापबाट पीडित कलवार थप उपचारका लागि भन्दै काठमाडौँ गएका छन् । आफूमाथि कुटपिट भएको भन्दै शर्मा जाहेरी लिएर जिल्ला प्रहरी कार्यालय पुगेका थिए । ‘प्रहरी उपरीक्षक सोमेन्द्रसिंह राठौरले जाहेरी मुद्दा फाँटमा बुझाएर घाउ जाँच फाराम भर्न भनेका छन्,’ उनले भने, ‘अवैध तरिकाले लिजमा लिएको नगरसभा गृहको विरोध गर्दा त्यसलाई पर्सनल इस्यु बनाएर मार्न खोजियो ।’ कलवारले भने व्यापारीको माल नियन्त्रणमा लिएर पछि आफैं बार्गेनिङ गर्ने शर्माको प्रवृत्तिको विरोध गर्दा वादविवाद भएको प्रतिक्रिया दिएका छन् ।

‘बिहान सुरुमा ओमप्रकाशले नै गाली गरेको हो,’ काठमाडौँबाट फोनमा कलवारले भने, ‘आज कसको दिन खराब थियो, उसको कि मेरो थाहा भएन, गालीगलौज पछि कुटपिट भयो ।’ प्रदेशसभामा मनोनीत शर्मा पहिलो संविधानसभामा कांग्रेसबाट मनोनित सभासद समेत हुन् । शर्मा र कलवार जिल्लामा कांग्रेसको एउटै गुटका मानिन्छन् । तीन वर्षअगाडि सम्पन्न १२औँ जिल्ला अधिवेशनसम्म दुवै जना जिल्ला सभापति अजय द्विवेदीनिकट थिए । अधिवेशनका क्रममा द्विवेदी समूहले आफूनिकटका मतदाता र समर्थकलाई जोगाउन वीरगन्जको रानीघाटस्थित हरिओम पार्टी प्यालेसमा ३ दिनसम्म खाने र बस्ने व्यवस्था मिलाएको थियो । खाना व्यवस्थापनको जिम्मेवारी भोला कलवारले लिएका थिए भने त्यसको भुक्तानीको जिम्मा ओमप्रकाश शर्माको थियो । अधिवेशनमा द्विवेदी समूहको विजय भयो ।

पार्टी स्रोतका अनुसार अधिवेशनपछि कलवारले करिब १५ लाख रुपैयाँको बिल शर्मालाई पेस गरेका थिए । ‘तीनदिनको खानाको यति धेरै बिल कसरी हुन्छ भनी शर्माले प्रश्न गरेका थिए,’ पार्टी स्रोत भन्छ, ‘दुईपटक गरि शर्माले करिब ९ लाख रुपैयाँ मात्र दिए ।’ त्यसबेलादेखि सुरु भएको मनमुटाव स्थानीय तहको निर्वाचनमा झन बढ्यो ।

‘पार्टी सभापति द्विवेदीले शर्मालाई कुनै पदमा चुनाव लडाउने आश्वासन दिएका थिए,’ एक नेताले भने, ‘त्यसपछि शर्माले देउवा खेमाकै जिल्लामा रहेको अर्को गुट समाए ।’ यहीबीच महानगरपालिका मातहत रहेको नगरसभागृह कलवारले सार्वजनिक नीजि साझेदारी अन्तर्गत २२ वर्षका लागि लिजमा लिएका थिए । स्थानीय प्रतिनिधि नहुँदा महानगरका कर्मचारीले सस्तो मूल्यमा लामो समयका लागि नगरसभागृह लिजमा दिएको भन्दै शर्माले विरोध गर्दै आएका थिए ।

करिब डेढ वर्षअगाडि कांग्रेस नेता रामचन्द्र पौडेलको वीरगन्जमा भएको एक कार्यक्रममा समेत कलवार र शर्माबीच गालीगलौज र धकेलाधकेल भएको थियो ।

प्रकाशित : मंसिर ५, २०७६ १२:००
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×