संस्कृति सिकाउन विद्यालयमै टीका

कान्तिपुर संवाददाता

(रौतहट) — बालबालिकालाई दसैं, तिहार तथा छठ पर्वबारे जानकारी गराउने उद्देश्यले यहाँको एक विद्यालयले विद्यार्थीलाई टीका लगाइदिने कार्यक्रमको आयोजना गरेको छ । टीका लगाएपछि अग्रजहरूले पर्वको सांस्कृतिक पक्षबारे विद्यार्थीलाई जानकारी गराए । 

चन्द्रपुर–६ को बाल निकेतन माविले शनिबार विद्यार्थीलाई टीका कार्यक्रम गरेको हो । दोस्रो त्रैमासिक परीक्षाको अन्तिम दिन पारेर विभिन्न सामाजिक अगुवाका हातबाट टीका लगाइएको थियो । छठ पर्वसम्म विद्यालय बिदा हुने हुँदा विद्यार्थीलाई चाडपर्वको महत्त्व र यसको सांस्कृतिक पक्षबारे जानकारी दिन पहिलो पटक यस्तो कार्यक्रम राखिएको विद्यालयका कार्यकारी निर्देशक दीपक रेग्मीले बताए ।

‘विद्यार्थीलाई सानै उमेरबाट आफ्नो मौलिक संस्कृतिबारे जानकारी गराउनाले यसको संरक्षण र विकासमा टेवा पुग्छ,’ उनले भने, ‘जिल्लामा पहिलो पटक बालबालिकालाई सामूहिक टीका लगाउने कार्यक्रमको थालनी गरेका छौं ।’
नगरपालिकाका उपप्रमुख रामरत्ति चौधरीले पनि बालबालिकालाई टीका लगाइदिएकी थिइन् । पत्रकार, नेपाली सेनालगायतले टीका लगाइदिएका थिए । दसैंमा आफन्तको हातबाट सदैव टीका लगाउने गरेकोमा यसपालि विद्यालयमा शिक्षक तथा अग्रजको हातबाट आशीर्वाद थाप्न पाउँदा निकै खुसी लागेको कक्षा ६ का छात्र कौशल धितालले बताए । ‘घरमा प्रतेक दसैंमा अभिभावकको हातबाट टीका लगाउँछौं,’ उनले भने, ‘यसपालि गुरु र अग्रजहरूबाट टीका थाप्ने अवसर मिल्यो । निकै खुसी लागेको छ ।’

सबै साथीहरू एक ठाउँमा जम्मा भएर टीका लाउँदा रमाइलो भएको र आफ्नो संस्कृतिबारे धेरै कुरा सिक्न पाएकोमा विद्यार्थीले खुसी व्यक्त गरे । सामूहिक टीका लगाउँदा अन्य समयभन्दा बेग्लै अनुभव भएको र आपसी मेलमिलाप बढ्ने उनीहरूको भनाइ थियो । सामूहिक टीका लगाएर सबै विद्यार्थीहरू समान रहेको सन्देश दिने प्रयास गरिएको विद्यालयका सामाजिक शिक्षक श्याम कार्कीले बताए ।

‘बालबालिकालाई प्रमुख चाड दसैं, तिहार र छठको महत्त्वबारे जानकारी दिँदै यसलाई कसरी सभ्य तथा मौलिक ढंगबाट मनाउने भन्ने सिकाएका छौं,’ उनले भने, ‘समाजका अग्रजबाट विद्यार्थीले प्रेरणा पाउने र केही नयाँ कुराहरू सिक्न पाउँछन् ।’

प्रकाशित : आश्विन १९, २०७६ ०८:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पिङमा जुट्दै दौंतरी

दसैंमा गाउँ फर्किएकाहरुलाई चौतारीजस्तो भएको छ पिङ । उनीहरु त्यहीँ जम्मा भएर शुभकामनासँगै अनुभव साटासाट गर्छन् ।
मनोज पौडेल

(कपिलवस्तु) — कपिलवस्तु नगरपालिका–४, छोट्कीका मनीष कार्कीलाई दसैंमा पिङ नखेली हुँदैन । पिङ खेल्दा मासु पचाउन सजिलो हुने उनको बुझाइ छ । ‘अबको एक साता पिङमा मच्चिन्छु,’ उनले भने, ‘शरीरमा रहेको चिल्लो पदार्थ पसिनाबाट बाहिर निस्कन्छ । पिङमा मच्चिँदा पाचन प्रणाली राम्रो हुन्छ ।’ 

शिवराज नगरपालिकाका महादेव पोखरेलले पिङ हालेदेखि दसैंतिहारको संकेत मिलेको बताए । अहिले पिङ हालिएको ठाउँमा बाक्लो जमघट हुने गरेको छ । ‘नयाँ लुगामा सजिएर पिङ खेल्न आउँछन्,’ उनले भने, ‘पिङ खेल्ने बहानामा शुभकामना साटासाट गर्ने अवसर मिल्छ ।’ उनको बुझाइमा पिङ हालेको ठाउँ चाडबाडमा चौतारीजस्तै बन्छ । यसबाट पिङ संस्कृतिको जगेर्ना हुन्छ । यो भेटघाट, भलाकुसारी गर्ने र खुसी साटासाट गर्ने थलो पनि हो ।
अहिले गाउँघरमा बालबालिकादेखि युवायुवती र वृद्धवृद्धासम्मलाई चाडबाडको चटारोसँगै पिङ खेल्ने हतारो छ । उनीहरूका अनुसार पिङमा मच्चिँदा शरीर हलुका हुन्छ । दु:खकष्ट भुलिन्छ । मन चंगा बन्छ । पिङले साहस बढाउँछ । अघिपछि घरबाहिर निस्कन र खुलेर कुरा गर्न नपाएकाहरू पिङ खेल्ने ठाउँमा खुलेर गफ गर्छन् ।

जिल्लाका तौलिहवा, बर्मेली, जगदीशपुर, पिपरा, शिवपुर र चन्द्रौटामा स्थानीयले पिङ हालेका छन् । यता सशस्त्र प्रहरीले जिल्लाका ६ स्थानमा लिंगे पिङ बनाएको छ । पाँचवटा बोर्डर आउट पोस्ट (बीओपी), एक गुल्म र एक गणले सर्वसाधारणको पहुँच हुने ठाउँमा पिङ हालिदिएका छन् । संस्कृति जगेर्ना गर्दै नागरिकलाई स्वस्थ बनाउन पिङ गाडिएको सशस्त्र प्रहरी उपरीक्षक जनक पुरीले बताए ।

बाँसका चारवटा लिंगा गाडेर दुई/दुई वटाको टुप्पालाई एक ठाउँमा बाँधेर परेको कापोमा एउटा मुढो राखी त्यसमा लट्ठा बाँधिएको संरचनालाई लिंगे पिङ भनिन्छ । लट्ठा बाबियो वा नाइलनको डोरीबाट बनाइन्छ । परम्परागत नेपाली रोटे पिङमा चारवटा काठका पिर्का हुन्छन् ।

रोटे पिङमा एकैपटक चारभन्दा बढी व्यक्तिले खेल्न सकिन्छ । दुई व्यक्तिले पिङ हल्लाउनुपर्छ । सबै पिर्कामा बराबर वजन भएका व्यक्तिहरू बस्दा सजिलैसँग मच्चिन्छ । जाँते पिङमा दुई जना बसेर मच्चिन सकिन्छ । काठको मियोको माथिल्लो भागबाट काठ तेस्र्याएर दुवै भागमा एक–एकजना बस्न मिल्ने गरी यसलाई बनाइएको हुन्छ । जाँतो जसरी घुम्ने यो पिङ मच्चाउन एक जनाको सहयोग चाहिन्छ । पहिले पहिले टोलटोलमा पिङ थाप्ने प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो ।

अहिलेको पुस्तामा त्यसप्रति आकर्षण घटेको पाइन्छ । ‘युवाले आधुनिकताका नाममा संस्कृति छाड्दै गएका छन्,’ साहित्यकार भक्तिराम पन्थी भन्छन्, ‘संस्कृतिसँग जोडिएका यस्ता प्रचलनलाई युवाले निरन्तरता दिनुपर्छ । नत्र नयाँ पुस्ताका बालबालिकालाई कसरी थाहा हुन्छ ?’ पिङ मनोरञ्जनका लागि मात्र नभई व्यायामको पनि गतिलो माध्यम हो । यो थोरै खर्चमा तयार हुन्छ । दसैंतिहारमा चिल्लो र मासु बढी खानेहरूले पिङ खेल्दा सजिलै पच्ने विज्ञहरू बताउँछन् । उनीहरूका अनुसार जोडजोडले पिङ मच्चाउँदा हात गोडा, पेट र कम्मरका मांसपेशी बलियो हुनुका साथै पाचन प्रणाली पनि सक्रिय बन्छ ।

कपिलवस्तु–२ सागरटोलकी १२ वर्षे श्रेया शर्मा दसैंमा दिनहुँ पिङ खेल्छिन् । घटस्थापनाको दिनदेखि नै पिङमा मच्चिन थालेको उनले बताइन् । ‘जति खेले पनि मन भरिँदैन । फेरि एकैछिनमा खेलुँखेलुँ लागिहाल्छ,’ उनले भनिन् । गाउँघरमा दसैंको टीका थापेपछि एकपटक पिङ खेलेर भए पनि जमिन छोड्नुपर्ने चलन छ । यही चलन पछ्याउँदै पिङ हाल्ने र खेल्ने गरिन्छ । दसैंतिहारकै बेला पिङ खेल्नुको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व पनि छ ।

‘पौराणिककालमा देवीदेवता पनि दसैंतिहारकै बेला पिङ खेल्थे भन्ने मान्यता छ,’ अवधि संस्कृति विशेषज्ञ पशुपतिमणि त्रिपाठी भन्छन्, ‘महाकाली, महादुर्गा र महासरस्वती ल्वाङको हाँगामा डोरी बाँधेर पिङमा मच्चिन्थे भन्ने धार्मिक विश्वास थियो । हाम्रा पुर्खाले पनि सायद त्यही विश्वासका साथ शरद ऋतुका यी महान् चाडबाडका बेला पिङ खेल्ने चलन चलाएको हुनुपर्छ ।’

मधेसतिर भने साउनदेखि तिहारसम्मै पिङ खेलिन्छ । घर, टोल र बगैंचामा डोरी बाँधेर पिङ राखिन्छ । ‘भगवान् शिवको आराधना गरिने साउन पवित्र महिना हो,’ अवधी लोक साहित्य ज्ञाता विक्रम त्रिपाठी भन्छन्, ‘त्यसैले यही समयबाट मधेसमा पिङ खेलिन्छ ।’ मधेसमा पिङलाई झलुवा भनिन्छ । ‘भदौमा रोपाइँ सकिन्छ । त्यसपछि नागपञ्चमी र रक्षाबन्धन पर्व आउन लाग्दा बुहारीहरू माइत फर्कन्छन्,’ उनले भने, ‘त्यसपछि छोरीबुहारी गीत गाउँदै मधेसमा पिङ खेल्छन् । पिङ खेल्न थाल्दा भजनबाट सुरु गरेर कजरी तीज गीत पनि गाउँछन्, जुन तिहारसम्मै चल्छ ।’ दसैंतिहारमा विशेषगरी जाँते, लिंगे र रोटे पिङ बनाइन्छन् । जाँते पिङ अचेल पूरै लोप भएको छ । रोटे पिङ पनि बिस्तारै हराउँदै जान थालेको छ ।

प्रकाशित : आश्विन १९, २०७६ ०८:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्