मन्दिरले वन्यजन्तु प्रभावित

शंकर आचार्य

पर्सा — रामभौरीभाठामा लाग्ने मेला निकुञ्ज प्रशासनलाई टाउको दुखाई बन्दै गएको छ । पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र पर्ने दुग्धेश्वर महादेवको दर्शन गर्न बर्सेनि साउन महिनाभर, माघमा श्रीपञ्चमी र फागुनमा महाशिवरात्रिको बेला ठूलो मेला लाग्छ । यस वर्ष पनि साउन महिनाभरि मेला लागेको थियो ।

अघिल्ला वर्षभन्दा यस वर्ष साउने मेलामा बढी दर्शनार्थी मेला भर्न आएको पाइयो । निकुञ्ज प्रशासनले उक्त मेलालाई व्यवस्थित गरी निकुञ्जमा मानवीय गतिविधि न्यून गर्दै लग्न चाहे पनि त्यो सम्भव हुन सकिरहेको छैन ।

परम्परागत रूपमा लाग्दै आएको र धार्मिक आस्थासँग जोडिएको मेलालाई निकुञ्ज प्रशासनले पूर्ण रूपमा रोक लगाउन नसक्ने अवस्था छ । मेला लाग्ने क्षेत्र निकुञ्जको महत्त्वपूर्ण तथा अतिसंवेदनशील क्षेत्र मध्ये एक हो ।

यस वर्ष साउनको तेस्रो सोमबार अत्यधिक भिडभाड भई मन्दिर चढ्ने भर्‍याङ भत्केर उक्त दुर्घर्टना समेत हुन गयो । जसमा एक भारतीय समेत गरी ३ जना घाइते भएका थिए ।

नेपालका विभिन्न जिल्ला मात्र नभई भारतबाट समेत ठूलो संख्यामा सर्वसाधारण मेला भर्न निकुञ्जमा प्रवेश गर्ने र दर्शनार्थीको संख्या बर्सेनि बढ्दै गएकाले यो निकुञ्जको मात्र नभई मेला व्यवस्थापन समितिको समेत चिन्ताको विषय बन्दै गएको छ ।

निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत समीर महर्जन पछिल्ला केही वर्ष यता निकुञ्जमा वर्षमा ३ पटक मेला लाग्ने र त्यसबाट निकुञ्जमा ठूलो बाधा पर्दै गएको बताउँछन् । ‘जुन प्रयोजनका लागि मेलास्थलबाट मानव बस्ती नै हटाइयो त्यो प्रयोजन पूरा हुन सकिरहेको छैन,’ उनले भने, ‘निकुञ्जकै अति संवेदनशील क्षेत्रमा वर्षमा ३ पटक मेलै लागेपछि त्यसले वन्यजन्तुको बासस्थानमा अत्यन्त नकारात्मक असर पर्न जान्छ ।’

मेलाका कारण चोरी सिकारी तथा चोरी निकासी जस्ता अवैध क्रियाकलाप बढ्ने जोखिम पनि अत्यधिक रहन्छ । मानवीय गतिविधिकै कारण वन्यजन्तु र मानव दुवैको ज्यान जोखिममा पर्न सक्ने सम्भावना पनि रहन्छ । २ वर्ष अघि माघ महिनामा लागेको श्रीपञ्चमी मेलामा जल चढाउन भनी जाँदै गरेका एक वृद्धको जंगली हात्तीको आक्रमणमा परी मृत्यु समेत भएको थियो । गत वर्ष वैशाखी मेला अघि भाठा क्षेत्रमै जंगली हात्तीको आक्रममा परी ३ जनाको ज्यान गएको थियो ।

मेलाको समयमा लाखौं मानिस निकुञ्ज क्षेत्रमा प्रवेशगर्नाले मानव र वन्यजन्तुबीच द्वन्द्व बढेर मानवीय क्षति, पशुधनको क्षति, भाठा क्षेत्रमा बस्ने वन्यजन्तु त्यहाँबाट विस्थापन भई निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्रका बासिन्दाको बालीनाली र भण्डारण गरेको अन्नको हानीनोक्सानी गर्ने प्रवृत्ति बढदै गएको छ ।

मेला लाग्ने वन क्षेत्रमा विगतमा रहेको ठूलो मानव बस्तीलार्ई ०६५/६६ मा सोनवर्षा ९ सुन्दरपुरमा स्थानान्तरण गरिएको थियो । कुल ९१ घरधुरीलाई यसरी स्थानान्तरण गरेर त्यहाँको मानव गतिविधिलाई पूर्ण रूपमा समाप्त पार्ने प्रयास गरिएको थियो । वन्यजन्तुको बासस्थान विस्तार गर्ने तथा तीनको बासस्थानमा खलल कम गर्ने उद्देश्यले बस्ती स्थानान्तरण गरिएको भए तापनि मेलाको कारण त्यहाँबाट मानव गतिविधि पूर्ण रूपमा अन्त्य भने हुन सकेको छैन ।

प्रकाशित : भाद्र १०, २०७६ ०९:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कामको लोभमा चेली भारत लगिँदै

शंकर आचार्य

पर्सा — पर्साको ठोरी नाकाबाट भारत लगिँदै गरिएका तनहुँका ३ चेलीलाई प्रहरीको सहयोगमा माइती नेपालले उद्धार गर्‍यो । भारतको पटनास्थित एक कम्पनीमा काम लगाइदिने प्रलोभनमा तीनै चेलीलाई चोर बाटोबाट भारत लग्न खोजिएको थियो ।

तीन चेलीलाई बुझ्न भारतीय युवक नाकामै आइपुगेका थिए । प्रहरीले ती भारतीय नागरिकलाई पनि नियन्त्रणमा लिएको हो । कम्पनीको जागिरको प्रलोभनमा नेपाली चेली भारत लगिएको यो पछिल्लो उदाहरण हो ।

६ महिनायता जिल्लाका विभिन्न नाकाबाट भारतको कम्पनी रोजगारीका लागि जान लागेको बताउने २ दर्जनभन्दा बढी चेलीको उद्धार गरिसकिएको छ । माइती नेपाल आवधिक गृह वीरगन्जकी प्रमुख संगीता पुरी सोझासाझा नेपाली चेलीलाई यसरी कम्पनीमा जागिर दिने प्रलोभन दिई भारत लग्ने प्रवृत्तिबढेको बताउँछिन् ।

माइतीले मात्र जनवरी यता १ दर्जनभन्दा बढी चेलीको उद्धार गरिसकेको छ । भारतको पटना र मुजफ्फर जान लागेका यी चेलीले कपडा पट्याउने, नेलपोलिस बनाउने उद्योगमा काम गर्ने आश्वासन पाएको बताउने गरेका छन् । तर, अरूले भनेको र सुनेको भरमा लहलहैमा जान खोज्ने उनीहरू त्यहाँ जोखिममा पर्नसक्ने कुरोमा बिल्कुलै अनभिज्ञ छन् । यस्ता चेलीलाई मासिक २० देखि ३० हजार भारतीय रुपैयाँ तलबको प्रलोभन दिइएको हुन्छ ।

साउनयता मात्रै सीमावर्ती भारतीय सहर रक्सौलबाट सुरक्षा फौज एसएसबीले त्यहाँको रेल्वे स्टेसनबाट आधा दर्जन चेलीलाई उद्धार गरी नेपाल फिर्ता पठाएको पुरीले बताइन् ।

मानव बेचबिखन नियन्त्रणमा सक्रिय अर्को संस्था आफन्त नेपालकी वीरगन्ज शाखा प्रमुख तारा घिमिरे पनि आफ्नो संस्थाले ६ महिनायता एक दर्जनभन्दा बढी यस्ता चेलीको उद्धार गरिसकेको बताइन् । ‘अधिकांश चेली आफू कम्पनीमा काम गर्न पटना जान लागेको बताउँछन्, तर उनीहरूसँग न त कुनै कागजात हुन्छ, न त साथमा केही रकम नै हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘उनीहरूको अवस्था हेर्दा दलालको लहलहैमा लागेर हिंडेको प्रष्ट बुझिन्छ ।’

पछिल्लो ६ महिना यता मानव तस्करहरूले चेलीबेटी बेचबिखनको नयाँ शैली अपनाएको हुन सक्ने उनको अनुमान छ । सोझा–साझा चेली अनाहकमा दलालको फन्दामा पर्न सक्ने भएकाले चेतनामूलक कार्यक्रम आवश्यक रहेको बताइन् ।

प्रकाशित : भाद्र १०, २०७६ ०९:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्