खोला दोहनमा स्थानीयतहकै साथ

नगरपालिकाले ठेक्का लगायो, जिल्ला प्रशासनले रोक्यो, ठेकेदार कम्पनीले उच्च अदालतमा मुद्दा हाले, पछिल्लो एक दशकयता समस्या उस्तै
शिव पुरी

रौतहट — चन्द्रपुर नगरपालिकाले गत वर्ष लगाएको नदीजन्य वस्तुको ठेक्कामा ठूलै झेमला भयो । चुरे संरक्षणभन्दा ठेक्का लगाएर नदी उत्खननमा लागेको भन्दै आलोचना खेप्नु पर्‍यो ।

रौतहटको चन्द्रपुर नगरपालिका ५ स्थित जथाभावी दोहनका कारण चाँदी नदीले धार परिवर्तन गरेपछि बाढीले विस्थापित बनाएको नाममात्रको खैरा गाउँ । जहाँ अहिले नदी बगरिहेको छ । तस्बिर : शिव/कान्तिपुर 

ठेकेदारले केही डुंगा, गिटी संकलन गरे पनि ठेक्का सम्झौताअनुसार पाएन । राजमार्गबाट उत्तरी क्षेत्रमा ठेक्का लगाएपछि जिल्ला प्रशासनले हस्तक्षेप गर्‍यो । एक महिना अघिदेखि नदी प्रवेशमा रोक लगाए पनि नगरपालिकाले असार मसान्तसम्म निकासी पैठारीको पत्र दियो ।

ठेकेदारले भनेको समयसम्म निकासी गर्न नपाएको भन्दै उच्च अदालत वीरगन्जमा मुद्दा दिए । स्थानीयतहले यहाँको बलरी, रमौली, समनपुर, वाग्मती, विजयपुर, चाँदी लगायतको नदीमा ठेक्का लगाउँदै आएको छ ।

राजमार्गबाट उत्तरतिर नदीजन्य वस्तुको ठेक्का लगाउन पाइँदैन । चन्द्रपुरले चुरे क्षेत्र नजिक ठेक्का लगाएपछि विवादमा तानिएको थियो । यसमा नगरपालिका चुक्यो । मेयर रामचन्द्र चौधरीले यसपटक व्यवस्थित र जथाभावी उत्खनन हुने गरी ठेक्का नलगाइने दाबी गर्छन् ।

‘यसपालि चुरे संरक्षणमा हाम्रो अभियान रहनेछ,’ उनले भने, ‘जथाभावी उत्खनन हुन दिँदैनौं ।’ गत वर्ष वाग्मती नदीमा नगरपालिकाले नदीजन्य वस्तुको निकासी पैठारीको ठेक्का लगाएको थियो । ठेकेदारले मापदण्ड र सम्झौता विपरीत खाडल बनाएपछि चर्को आलोचना खेप्नु पर्‍यो ।

नगरपालिकाले ठेक्का लगाउने, वन तथा स्थानीय प्रशासनले रोक्ने काम गर्‍यो । ठेकेदार र स्थानीयतह बीच निकै समयसम्म जुहारी नै चल्यो । नगरपालिकाले नदीजन्य वस्तुको ठेक्का लगाउन सूचना निकाल्ने बुधबार नीतिगत निर्णय गरेको छ ।

असोज १ गतेबाट लागु हुने गरी सूचना निकाल्ने तयारी गरेको जनायो । ठेक्का लगाएर अनुगमन तथा मापदण्डअनुसार गराउन नगरपालिका चुक्ने गरेको स्थानीयको आरोप छ । गत वर्ष यस्तै समस्या परेको थियो । जिल्ला समन्वय समितिले समेत बेवास्ता गरेकाले ठेकेदारले नदीमा जथाभावी खाडल बनायो ।

यसले बाढी र डुबानको समस्या ल्याउने भन्दै चर्को आलोचना भयो । नियम मिचेर चाँदी, लालबकैया र वाग्मती नदीमा जथाभावी उत्खनन् गर्ने काम पछिल्लो एक दशक यता लगातार भइरहेको छ । यसले ठूलो समस्या निम्त्याएको छ । बाढी र डुबानको पीडा खेप्दै आएको तराई मधेसलाई चुरे दोहन एक चुनौती बनेको छ ।

बस्ती सखाप
नियम मिचेर जथाभावी दोहन गर्न थालेपछि सिंगो बस्ती नै सखाप पारेको चन्द्रपुर ५ स्थित उत्तर पूर्वको गाउँ ‘खैरा’ को अस्तित्व नाम मात्रैमा सीमित छ । चाँदी नदीले धार परिवर्तन गरी बस्ती बगाउन थालेपछि खैराका सबै विस्थापित भए । यसको मुख्य कारण भनेको चुरे क्षेत्रका नदी दोहन नै हो । पछिल्लो समय दोहनको क्रम जारी छ ।

गाउँमा झन्डै ९० घरधुरी थिए । सानो ‘खैरा’ बस्ती अन्नको भण्डार भनेर चिनिन्थ्यो । बस्तीभन्दा धेरै पश्चिमबाट चाँदी नदी बग्थ्यो । माथि चुरे सिरबाट दोहन हुन थाल्यो । चुरे अतिक्रमण र तस्करले दिनहुँ दोहन गर्न थालेपछि नदीले धार बदलेको हो । २०५० सालदेखि वर्षाका बेला सिधै खैरा बस्ती छेउको जमिन कटान गर्न थाल्यो ।

स्थानीय आत्तिन थाले । झन्डै ८० बिघा जमिन रहेको यो गाउँबाट मानिस बिस्तारै विस्थापित भए । नदीले जमिन कटानमा पार्‍यो । अहिले बस्तीका मानिसहरू खाद्य संकटको मारमा छन् । २०६१ सालमा ठूलो बाढी आएपछि सिंगो गाउँ विस्थापित भएका हुन् । त्यस बेला स्थानीय उपेन्द्र घिमिरेको घर बगाएको थियो ।

राति नै घर छाडेर घिमिरे परिवार सुरक्षित स्थान सरेकाले मानवीय क्षति भने हुन पाएन । गाउँको अस्तित्व बचाइराख्न बाँध बनाइदिन स्थानीयले सबै दलका शिर्ष नेताहरूलाई नगुहारेका होइनन् । तर, कसैले चासो देखाएनन् । अन्तत सिंगो बस्ती विस्थापित भयो ।अहिले बस्ती भएको स्थानमा नदी बगिरहेको छ ।

चुरे दोहन रोक्नु पर्‍यो, यसले बस्तीलाई जोखिममा पार्‍यो भनेर कैयौंपटक भनेको विस्थापित रामप्रसाद पौडेलको गुनासो छ । ‘नदीले धार परिवर्तन गर्नुको कारण चुरे दोहन हो । यसलाई रोक्नुस् भनेर धेरै पटक सरोकारवालालाई भनेका हौं,’ उनले भने, ‘त्यस बेला सुनवाई भएन । अहिले बाढी र पैरोको जोखिम बढेको छ । दोहन नरोकेसम्म समस्या बढदै जान्छ ।’ पौडेलले आफ्नो ५ बिघा जमिन कटान र घर बगाएपछि गाउँ छाडेका हुन् ।

दोहनले बस्ती रित्तो बनाइदिएको उनको दुखेसो छ । खैराबाट विस्थापित भएकाहरू सबै चन्द्रनिगाहपुरको चिडियादहमा बस्न थालेका छन् । अहिले पनि उनीहरू आफ्नो खेतमा नदी बगरिहेको टुलुटुलु हेरेर बस्छन् । चाँदीले खैरा मात्र होइन दक्षिणका सिन्दुरेघारी, खौरा, बलरी लगायतका गाउँमा कटान गर्दै आएको छ । ३ दशक अघिसम्म यो नदी एकतर्फबाट मात्र बग्थ्यो । गैडाटारमाथि चुरेदेखि तल भागसम्म जथाभावी दोहन हुन थालेपछि धार परिवर्तन गर्‍यो । पश्चिम क्षेत्रबाट बग्ने खोला अहिले पूर्वपट्टि अर्को धार बनाइदियो ।

चुरे मूल भएको चाँदी, वाग्मती र लालबकैया नदी अनियन्त्रित दोहनका कारण नदीले धार परिवर्तन गरेको डिभिजन वन प्रमुख विनोद सिंहले बताए । ‘दोहन रोक्न धेरै प्रयास गरेका हौं । मानिसमा चेतना नभएर हो कि के हो जति कारबाही गर्दा पनि चेत्दैनन्,’ उनले भने, ‘दोहनकै उपज बाढी, डुबान र नदीले धार परिवर्तन गरेको छ ।’ चुरे मूल भएको नदीबाट हुने कृषिजन्य विनाश नियन्त्रण गर्न दोहन रोक्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७६ १०:२७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वाग्मती खर्सालघाट कटान : तल्लो तटीयमा त्रास

ओमप्रकाश ठाकुर

सर्लाही — बरहथवा नगरपालिका १ हजरियास्थित खर्साल घाटभन्दा धेरै तल छ धनकौल गाउँपालिकाको ढापटोल । तर, वाग्माती नदीले खर्साल घाटमा कटान गरिरहेको समाचार सुनेसँगै ढापटोलका टेनी पासवानको निद्रा उडेको छ ।



खर्सालघाटमा वाग्मतीले कटान गरेर बस्ती पसे ढापटोल सहित दर्जनौं बस्ती तहस–नहस हुने सम्भावना छ । पासवानलाई एक महिनाअघि आएको बाढीको सम्झना पनि ताजै छ । असार अन्तिम साता मनुष्मारा खोलामा आएको बाढी गाउँ पस्दा उनी विस्थापित बनेका थिए ।

गाउँमा बाढी पसेका बेला उनी वाग्मतीको तटबन्धमा पुगेर ज्यान जोगाएका थिए । मनुष्मारा खोलाको बाढीले नै विस्थापित भएका पासवान खर्साल घाटबाट वाग्मती पसे आफूहरूको बस्ती नै नरहने चिन्तामा छन् । त्यसैले आकाशमा कालो बादल मडारिने बित्तिकै उनलाई डर लाग्छ । ठूलो पानी परेसँगै नदी र खोला मिसिएर आएको बाढीले पुनः गाउँ नै डुबानमा पारेर जन धनको क्षति पुर्‍याउने हो कि भन्ने त्रासले उनी भयभित हुन्छन् ।

एक महिनाअघि अविरल वर्षासँगै मनुष्मारा खोलामा आएको बाढीले दक्षिण(पश्चिम क्षेत्रका धनकौल, हरकठवा, महिनाथपुर, ढापटोल, छटौल, बैरिया, हिरापुर, भवानीपुरलगायत २ दर्जन गाउँ डुबानमा परेका थिए । डुबानबाट स्थानीयले ठूलो मात्रामा क्षति बेहोरेका थिए ।

डुबानमा परेर विस्थापित भएका परिवार पानीको सतह घटेसँगै घर फर्किसकेका छन् । ‘वर्षाका बेला मनुष्मारा खोलाबाट नै पीडित बनिरहेका थियौं, अब खर्सालघाटमा वाग्मती नदी बस्ती पसे आफूहरूको बस्ती नै तहस(नहस हुनेछ,’ उनले भने, ‘खर्साल घाटमा तटबन्ध नभएर वाग्मती नदी बस्ती पसे हाम्रो बस्ती त रहँदैन, हाम्रो ज्यान पनि सुरक्षित रहन सक्दैन ।’ मनुष्माराबाट त्रसित भइरहेका बेला वाग्मती पनि मिसिने हल्लाले झन त्रसित बनाएको
उनले बताए ।

पासवान जस्तै खर्साल घाटमा कटानको हल्लाले नदी किनारका स्थानीयमा त्रास बढ्दै गएको छ । बाढीबाट प्रभावित भएका नदी किनारका बासिन्दाले भरपर्दो तटबन्धको व्यवस्था नहुँदा जोखिम बढेको बताए । असार अन्तिम साता भएको भीषण वर्षापछि आएको बाढीले २ हजारभन्दा बढी परिवारको विचल्ली भएको थियो । स्थानीय नदी तथा खोलामा तटबन्धको निर्माण नहुँदा आकाशमा कालो बादल मडारिने बित्तिकै गत महिनाको जस्तै नियति भोग्नु पर्ने हो कि भन्ने चिन्ता स्थानीयमा छ ।

नदीले धार परिवर्तन गरेको क्षेत्रमा भरपर्दो रोकथामको काम नहुँदा रात दिन त्रासमा बस्नु परेको हजरियाका इन्द्र न्यौपानेको दुःखेसो छ । ‘नदीले धार परिवर्तन गर्दै हाम्रो बस्ती नजिक आइसक्यो तर, पनि भरपर्दो तटबन्ध निर्माणको काम हुन सकेको छैन,’ उनले भने, सम्बन्धित निकायको लापारबाहीका कारण हाम्रो बस्ती उच्च जोखिममा छ ।’ महिना दिनअघि नदीमा आएको बाढीले जिल्लाको विभिन्न बस्ती डुबानमा परेका थिए । बर्सेनि नदीमा आएको बाढीले क्षति गरे पनि यसको न्यूनीकरणको प्रयास नभएको बाढीपीडितको गुनासो छ ।

बाढी र डुबान नियन्त्रणका लागि काम गर्ने विभिन्न निकायमा तटबन्ध निर्माणका लागि पहल गरे पनि बजेट अभाव रहेको प्रमुख जिल्ला अधिकारी मोहनबहादुर जिसीले बताए । ‘जोखिम रहेको खर्साल घाटमा बरहथवा नगरपालिकालाई तत्कालीन रोकथामका लागि बोरामा बालुवा हालेर रोकथाम गर्न भनेको छु,’ उनले भने, ‘दीर्घकालीन रोकथामका लागि तटबन्ध नै चाहिन्छ, बजेट नभएका कारण त्यो अहिले सम्भव छैन, यसको लागि पहल भइरहेको छ ।’ सर्लाहीमा वाग्मती, मनुष्मारा, लखनदेही र झीम नदीले बर्सेनि धन जनको क्षति पुर्‍याउँदै आएको छ ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७६ १०:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्