डुबानले रोपाइँ प्रभावित

पानी ढिला परे पनि कृषि मिटरको प्रयोग गरी रोपाइँ गरेका किसानको खेत असार अन्त्यमा आएको बाढीले पुरेपछि पुनः रोपाइँ गर्न समस्या 
भरत जर्घामगर

सिरहा — लगातारको वर्षा र डुबानले सिरहामा धान रोपाइँ प्रभावित भएको छ । धान रोपाइँको समयमा पानी नपर्नु र पछि लगातारको वर्षाले लामो समयसम्म डुबान हुनुले यस वर्ष जिल्लामा रोपाइँ प्रभावित भएको हो ।

सिरहाको लहानस्थित साल्ट ट्रेडिङ कर्पोरेसन लिमिटेडमा मल लिन लामबद्ध कृषक । तस्बिर : भरत/कान्तिपुर

सिरहामा कृषकहरूले मूख्यबालीका रूपमा धान बाली लगाउँछन् । धान रोपाइँको समय असारमा पानी नपर्नु र पछि लगातारको वर्षाले डुबान निम्त्याउँदा मध्य साउन लागिसके पनि सिरहामा ६० प्रतिशत मात्र धान रोपाइँ भएको कृषि ज्ञान केन्द्र सप्तरीका प्रमुख भगिरथ यादवले जानकारी दिए । ‘यतिखेरसम्म शतप्रतिशत रोपाइँ भइसक्नुपर्ने थियो,’ उनले भने, ‘लगातारको वर्षा र डुबानले यसपटक धान रोपाइँ ढिला भएको छ ।’ उनका अनुसार रोपाइँ ढिला हुँदा उत्पादन प्रभावित हुन्छ । जसका कारण किसान मारमा पर्छन् ।

सिरहामा धान खेतीका लागि ६४ हजार ४ सय ७० हेक्टर खेतीयोग्य जग्गामा बर्सेनि ७२ हजार ३ सय मेट्रिक टन धान उत्पादन हुँदै आएको छ । सिरहाका कृषकहरूले स्थानीय जातको बासमती, सोना मन्सुली, मिथिला, हर्दिनाथ, राधा ११ तथा सावित्री जातका धान खेती गर्दै आएका छन् ।

बाढी र डुबानले क्षति
वर्षा र बाढीले सिरहाका ६ सय हेक्टरमा लगाइएको धान बालीमा क्षति पुगेको छ । असारमा आवश्यक मात्रामा वर्षा नभए पनि कृषि मिटर प्रयोग गरेर रोपाइँ गरिएको ६ सय हेक्टर धान खेतमा बाढी पस्दा क्षति पुगेको हो । कमला नदीको पूर्वी तटीय क्षेत्रका सिरहा, कल्याणपुर, कर्जन्हा, गागन खोलाको किनारमा रहेको औरही, अर्नमा, लगाडिगोठ, लगडिगढियानी र बलान पश्चिमका भगवानपुर, कल्याणपुर, सखुवानानकरकट्टी, नौडेगा लगायतका क्षेत्रमा बाढी पस्दा धान खेती नष्ट भएको हो ।

पानी नपरे पनि कृषि मिटरको प्रयोग किसानले असार १५ गतेदेखि नै रोपाइँ सुरु गरेका थिए । कृषि ज्ञान केन्द्र सप्तरीका प्रमुख यादवले असार अन्तिम सातामा परेको अविरल वर्षा र त्यसले उत्पन्न गरेको बाढीले पहिलेदेखि रोपाइँ भएका केही खेत डुबानमा पारी क्षति गरेको बताए ।

‘किसानले रोपाइँ गरेको धानको बीउ, खेतमा छरेको मल र किसानले लगाएको तरकारी बालीमा समेत गरेर सिरहाको कृषि क्षेत्रमा ९० लाखदेखि एक करोडसम्म क्षति पुगेको छ,’ उनले भने, ‘केही खेतमा पुनः रोपाइँ हुन सक्छ तर धेरै खेत बालुवाले पुरिएको छ ।’

वृद्धवृद्धाको भरमा खेती
युवाशक्ति वैदेशिक रोजगारीका लागि खाडी मुलुक गएपछि मजदुर अभावमा खेतीपाति वृद्धवृद्धाले धान्नु परेको छ । रोजगारीका लागि युवा विदेशिने क्रम बढेपछि मूख्य बाली धान रोपाइँको समयमा श्रमिक अभाव भएको छ । जसका कारण धान रोपाइँको जिम्मेवारी महिला र वृद्धवृद्धाको काम बनेको छ ।

‘धान रोपाइँका लागि कृषि मजदुर नै पाइँदैन,’ २ बिघा जग्गामा धान रोपाइँ सुरु गरेका सिरहा छर्रापट्टीका कृषक ५२ वर्षीय सीताराम साहले भने, ‘मजदुर अभावमा पत्नी रामसखी र बुहारी मिलेर धान रोपाइँ थालेका छौं ।’ उनका चार भाइ छोरामध्ये जेठो आनन्द एक वर्षदेखि वैदेशिक रोजगारका लागि मलेसियामा छन् भने तीन भाइ साना छोराहरू विद्यालय जान्छन् ।

‘खेतीपाती जिम्मेवारी बुढ्यौली काँधमा परेको छ,’ उनले भने, ‘मजदुर पाउँदा खेतीपाती गर्न सहज भए पनि मजदुर अभावले खेतीमा समस्या सुरु भएको छ ।’ कृषि मजदुरको सहयोगमा धान रोपाइँ चटारोमा तल्लीन सीताराम भन्छन्, ‘बाह्र छोरा तेह्र नाति, बुढाको धोक्रो काँधै माथि जस्तो छ ।’

सिरहा बथनाहाका ७० वर्षीय गंगाराम साफी वृद्ध दम्पती र बुहारीसहित धान रोपाइँमा व्यस्त थिए । उनका दुई भाइ छोरामध्ये कान्छा रामकुमार वैदेशिक रोजगारका लागि कतारमा छन् । मजदुर अभावमा परिवार मिलेर धान रोपाइँ गरेको गंगारामले सुनाए । ‘खेत बाँझै छाड्नु भएन,’ उनले भने, ‘जसोतसो बुढ्यौली शरीरले खेतीपाती धानेका छौं, गुजाराका लागि पनि खेती नगरी धर पाइन्न ।’ छोराहरू खेतीमा मनै गर्दैनन्, अब युवाहरूले खेती गरिदेला भन्ने आश मारेको उनले बताए ।

अर्का कृषक रामु यादव भन्छन्, ‘गाउँमा युवाहरू भेटिँदैनन् अचेल, कमाउन दिल्ली बम्बई र खाडी मुलुकतर्फ लागेका छन्, यही अवस्था रह्यो भने खेतीपाती छोडनुपर्ने हुन्छ ।’ उनले तीन बिघा जग्गामा धान खेती गर्दै आएका छन् । अहिले ग्रामीण भेगका शिक्षित युवाहरू सुरक्षित र सरल रोजगारीका निम्ति भारतका विभिन्न सहरतिर आकर्षित छन् । प्रायः धेरैजसो युवा आफ्नो घरमा गाईभैसी चराउने, खेतीपाती गर्ने, हलो कोदालो गर्ने जस्ता घरायसी काम गर्न अल्छी मानेर साथीसंगतमा र केही खेतीपातीले गुजारा गर्न मुस्किल हुने भएकाले भारत पस्ने गरेको पाइन्छ ।

सीतापुरका श्याम सदाय मुसहर एक–डेढ वर्षजति भारत बसेर आए भारु ३५/४० हजार ल्याइन्छ, अनि त गाउँकै साहु भइने र साहुको ऋण बोकेर गाउँ बस्नुभन्दा त उमेर छँदै भारत पसी काम गर्नु राम्रो भएको बताउँछन् ।

मुग्लान (भारत) पसेका अधिकांश नेपाली युवा रातको चौकीदार, होटल, काठ कर्मी, कोइला खानी लगायतमा काम गर्ने उनले सुनाए । युवाहरू मुग्लान पसेकाले गाउँमा आयस्रोत थप भए पनि गाउँको उब्जनी घटदो रहेकाले कृषक मारमा परेको रामु यादवले बताए । उनी भन्छन्, ‘बाबु पुर्खादेखि लगाइँदै आएको धान बाली समयमा लगाउन र भित्र्याउन नपाए विदेशको कमाईले मात्र थेग्न मुस्किल पर्छ ।’

‘एक दुई जनाले विदेशबाट कमाएर ल्याए पनि अरु परिवारको बाच्ने आधार त यही खेती रहेको यादव बताउँछन् । कृषिका लागि उर्बर भूमि मानिने तराईमा खेतीपाती वैज्ञानिक प्रविधिमैत्री बन्न नसक्नु, कृषि मजदुरी अभाव, उत्पादनको न्यून मूल्य र बढदो वैदेशिक रोजगारीमा जाने लहरका कारण युवा पिंढी यसतर्फ आकर्षित हुन सकेका छैनन् । जसका कारण खेतीयोग्य उर्बर जमिन बाँझो बस्न थालेको छ ।

वास्तवमैं खेतीपाती भनेको बुढापाकाको जिम्मेवारी जस्तै भएको बताउँछन्, कृषक एवं नागरिक समाज सिरहाका अगुवा राजकुमार राउत कुर्मी । युवायुवतीलाई खेतीपातीमा आकर्षित गर्न जीविकोपार्जन र प्रविधिमैत्री बनाउन आवश्यक रहेको उनले सुझाए । जीविकोपार्जन भएन भने खेती हुन नसक्ने उनको तर्क छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालय सिरहाको तथ्यांक अनुसार जिल्लामा १ लाख १० हजार १ सय ४० जनाले राहदानी लिएका छन् ।

कृषि गणना २०६८ ले चितवन नेपालको प्रमुख कृषि क्षेत्र मानेको छ । त्यसैगरी सबैभन्दा कृषि क्षेत्रफल भएका जिल्ला मोरङ, झापा, सर्लाही, सिरहा, सुनसरी छन् भने कम क्षेत्रफल भएका जिल्लामा मनाङ, डोल्पा, रसुवा र हुम्ला हुन ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७६ ०९:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

डुबेर राहत पर्खाइ

भरत जर्घामगर

सिरहा — तीन दिन बित्दा पनि जिल्लाका बाढीपीडितले राहत पाउन सकेका छैनन् । पानी नघटदा उनीहरू डुबान क्षेत्रमै रात काट्न बाध्य छन् । 

बखरी आधारभूत विद्यालयमा विस्थापित जीवन बिताइरहेका विराटनगर १२ स्थित सुकुम्बासी बस्तीका बासिन्दा बुधबार थातथलो फर्किंदै । तस्बिर : देवनारायण साह/कान्तिपुर

सिरहा १२ हटिया टोल, पछवारीका ६२ वर्षीय इन्दल लहेरीले सुरक्षित स्थानमा जान नसक्दा डुबान भएकै ठाउँमा बसेको सुनाए । ‘सेना, प्रहरी र वडाध्यक्ष शत्रुघन साहले ल्याइदिएको चाउचाउ, चिउरा, मुरही र पानी पीएर बसेको छु,’ उनले भने । लहेरीको घर कमला खोलाको बाढीले बगाएको हो ।

हाटबजारमा कपडा बेचेर गुजारा गर्दै आएका उनको सम्पत्तिका नाममा त्यही घर र घडेरी मात्र थियो । ‘दुखियालाई भगवान्ले पनि बाढी पठाएर, दुःख दिएर अन्याय गर्‍यो,’ उनले भने, ‘हाम्रो पीडा बुझ्न सांसददेखि कोही नेता आएनन् ।’

पछवारीका भोला कवाडी, मोहम्मद आलम मियाँलगायत २६ जनाको घर पूर्ण क्षतिग्रस्त छ । पानीले घेरिएर बसेका उनीहरू सुरक्षाकर्मीले बेलाबेला डुंगाबाट पुर्‍याइदिने चिउरा र चाउचाउ खाएर खुला आकाशमुनि बसिरहेका छन् । राहतका नाममा त्रिपालसम्म पाएका छैनन् ।

सिँचाइका लागि कमला नदी नियन्त्रण योजना कार्यालय जनकपुरले निर्माण गरेका ३ वटा कल्भर्टमा ‘एन्टी लड सुलुस गेट’ अधुरै छोडदा बाढी गाउँ पसेको थियो । सारस्वर, बसबिटा, मखनाहा, कठकोल्वा, गम्हरीयालगायत दर्जनौं गाउँ डुबानमा छन् ।

सबैभन्दा बढी क्षति सिरहा नगरपालिकाका १२, ६, १७, ३, १३ वडा र कल्याणपुर नगरपालिकाको १२ वडामा पुगेको छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालयका अनुसार सिरहाका ५ हजार २० घर पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त छन् । ९ हजार ६२ घरमा आंशिक क्षति छ । २ हजार ६ सय ३१ परिवार विस्थापित भएका छन् ।

पीडितका लागि जिल्ला प्रशासनसँग तीन हजार त्रिपाल, नेपाल रेडक्रस सोसाइटीसँग १५ सय कम्बल र ४ सय परिवारका लागि पूर्ण राहत प्याकेज भए पनि गोदाममै थन्किएको छ । हरेक स्थानीय तहमा विपद व्यवस्थापनका लागि रकम विनियोजन गरिएको भए पनि तत्काल राहत उपलब्ध हुन सकेको छैन ।

स्थानीय तहले तत्काललाई चिउरा, चाउचाउ र पानी मात्र बाँडिरहेका छन् । ‘स्थानीय सरकारले विपदका बेला प्रभावकारी काम गर्न सकेन,’ नागरिक समाज सिरहाका अगुवा राजकुमार राउत कुर्मीले भने, ‘विपदमा उद्धार र राहतका लागि उसको भूमिका कमजोर छ ।’

रेडक्रस सोसाइटी सिरहाका कार्यक्रम संयोजक अशोक यादवले बाढीपीडित र विस्थापितको पहिचानमा ढिलाइ भएका कारण राहत सामग्री वितरण गर्न नसकिएको बताए । प्रजिअ गोपाल कुमार अधिकारीले बाढीपीडितको तथ्यांक संकलन भइरहेको जनाए ।

सिरहा ३ का सांसद लीलानाथ श्रेष्ठले वर्षायाम अझै बाँकी रहेको भन्दै बाँध फेरि फुट्न सक्ने भएकाले त्यसलाई रोक्न र दीर्घकालीन बाँध बनाउन मन्त्रालयमा बजेट व्यवस्थाका लागि पहल गरिरहेको बताए । दुई दिनपछि बाढीपीडित क्षेत्रमा पुग्ने पनि उनले जनाए ।

सिरहा ४ का सांसद राजकिशोर यादवले राज्यव्यवस्था समिति बैठकमा बाढीपीडितको स्थलगत अवलोकनका लागि सांसद टोली परिचालनको तयारी भइरहेको जानकारी दिए । समिति सदस्यसमेत रहेका उनले धनुषादेखि पूर्वको अवलोकनपछि टोलीले बिहीबारबाट राहत अवस्था, पुनःस्थापना, तत्काल र दीर्घकालीन रूपमा हल गर्न सकिने समस्याबारे सरकारलाई सुझाव दिने बताए ।

छाक टार्नै मुस्किल
उदयपुर– बाढीले लखेटिएर उदयपुर आइपुगेका सप्तरीका ४८ परिवार घर फर्किएका छन् । उनीहरूले बेलका नगरपालिका–१ भालमन्तीस्थित बुलबुले भमरा सामुदायिक वनको भवनमा आश्रय लिएका थिए । आश्रयस्थलमा खाना, बास र औषधोपचार व्यवस्था नभएपछि बुधबार उनीहरू घरै फर्किएका हुन् ।

सप्तरीको सप्तकोसी नगरपालिका–२ सिद्धिपुरका उनीहरूको खाद्यान्न, कपडा, भाँडाकुँडा सबै बगेको छ । वर्षा रोकिएपछि घर फर्किए पनि खान–बस्न समस्या भएको ५४ वर्षीया फुलोदेवी रामले बताइन् । ‘घर त फर्कियौं तर घरबाहेक केही छैन,’ उनले भनिन्, ‘हिजो ३/४ जना केटाहरूले राहत भन्दै ३ केजी चामल र आधा केजी दाल दिएर गए । हिजो र आज त्यसैले छाक टारियो, भोलि के गर्ने हो, थाहा छैन ।’

फत्तेपुर बजारका युवाले प्रतिपरिवार तीन किलोका दरले चामल बाँडेका थिए । पीडित ३० परिवारमा ५० बालबालिकासहित २ सय ३१ जना छन् । उनीहरूलाई सुरुमा नगरपालिकाले दाल, चामल, नुन, तेल र ४ थान झुल दिएको थियो ।

‘सुरुमा सप्तकोसी नगरपालिकाले वडा सदस्य मोहमद जाहिर हुसैनमार्फत दाल, चामल, चिउरा, भुजा उपलब्ध गराएको थियो,’ अर्का पीडित मोहम्मद उसमान मियाँले भने, ‘त्यसपछि न नगरपालिका आयो, न अन्य सरकारी निकायले हेर्‍यो ।’

३ दिनदेखि च्युरा र भुजाको भरमा गुजारा गरिरहेका पीडितलाई युवकहरूले उपलब्ध गराएको चामलले केही राहत मिले पनि ठूलो परिवार हुनेलाई एकछाक पनि टरेन । ‘सानो परिवारले दुई छाक खाए,’ उसमानले भने, ‘अब बेलुका के खाने, कहाँ सुत्ने, के ओछ्याउने भन्ने समस्या छ ।’

पीडितको उपचारका लागि भन्दै बुधबार चिकित्सकसहितको टोली गाउँ गएको थियो । चिकित्सकले जाँच गरेर औषधि दिएर गएको पीडितले बताए । बस्तीमा आधा दर्जनभन्दा बढी गर्भवती र ५० जना बालबालिका छन् । अधिकांशमा पेट दुख्ने, पखाला लाग्ने, टाउको दुख्ने र ज्वरो आउने समस्या छ । शुद्ध खानेपानी अभावमा धेरैलाई रुघाखोकी र पखालाले सताएको स्थानीयको भनाइ छ ।
सुकुम्बासी बस्तीका बाढीपीडितबारे सप्तकोसी नगरपालिकाका जनप्रतिनिधिले अहिलेसम्म चासो नदेखाएको सञ्चारकर्मी दिनेश शर्माले बताए । ‘राहत र उद्धारमा जुट्नुपर्ने नगरपालिका आफैं नगरसभाको चटारोमा परेको छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले पीडित ओझेल परेका हुन् ।’

नगरसभाकै कारण पीडितलाई ध्यान दिन नसकिएको नगर प्रमुख उत्तम गौतमले बताउँदै आएका छन् । सुरुमा बाढीपीडितका लागि चामल, चिउरा र त्रिपाल व्यवस्था गरिएको उनले बताए । त्रियुगा नदी बीच भागबाट बगेका कारण सामान्य अवस्थामा समेत विस्थापितको गाउँ पुग्न उदयपुरको बाटो भएर जानुपर्ने अवस्था छ ।

प्रकाशित : श्रावण २, २०७६ ०८:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्