दलित बस्तीमा उम्मेदवार न मतदाता शिक्षा- प्रदेश १ - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

दलित बस्तीमा उम्मेदवार न मतदाता शिक्षा

कुम्भराज राई

ओखलढुंगा — मोलुङ गाउँपालिका–१ कुन्तादेवीको साउनेपानी र डडुवागाउँमा ६३ घर दलित छन् । साउनेपानीकी इन्दिरा विक गाउँको अगुवा महिला हुन् । तर यसपटक चुनावमा भोट हाल्नुपर्छ भनेर उनको गाउँमा कुनै दलको कार्यकर्ता र उम्मेदवार आएका छैनन् ।

‘फोन गरेर समेत भोट मागेका छैनन्,’ इन्दिराले भनिन्, ‘अरु त ठीकै थियो । हाम्रो गाउँमा पढेलेखेका मतदाता छैनौं । यसपटकको मतदान कसरी गर्ने भन्ने सिकाउन कोही आएनन् ।’ मौन अवधि सुरु भइसक्दा कोही नआएपछि यसपालि कसलाई भोट हाल्ने भन्ने दोधारमा छन् गाउँले ।

उनी भन्छिन्, ‘यो दलित बस्ती त हो पछि भोट हाल्ने बेला भन्दा नि हुन्छ भनेर हेपेको नि हुनसक्छ ।’ कक्षा ८ पढेकी सोही गाउँकी रन्जिता विकलाई समेत भोट हाल्ने तरिकाबारे थाहा छैन । दलित महिला वडासदस्यले आएर सिकाउलान् भन्ने लागेको छ । ‘खै मत कसरी हाल्ने भन्ने त अहिले सम्म थाहा छैन ।’ रन्जिताले भनिन्, ‘कसैले सिकाएमा भोट हाल्न जानुपर्ला ।’

साउनेपानीका ७० वर्षीय महेन्द्रबहादुर विक आरनमा काम गर्दै । तस्बिर : कुम्भराज राई/कान्तिपुर

प्राय: दलित बस्तीहरुमा उम्मेदवार मौनअवधिका बेला आश्वासन लिएर पुग्ने गर्छन् । कतिपय बस्तीमा त खानपिनको जोहोसमेत गरिदिन्छन् । भोट किन्न सकिने विश्वास उनीहरुमा हुन्छ । तर विस्तारै मतदाता सचेत हुन थालेका छन् । ‘अब दुईचार पैसा दिएर, मासु रक्सी ख्वाएर भोट हाल्ने दिन गए,’ ७० वर्षीय महेन्द्रबहादुर विकले भने, ‘मान्छे छानेर हाल्ने हो ।’

उपेक्षामा दलित

ओखलढुंगा–रामपुर पक्की सडकदेखि दुई सय मिटरजति तल पर्छ साउनेपानी गाउँ । वडाको सबै टोलबस्तीमा सडक ट्रयाक पुगिसकेको छ । तर साउनेपानीमा अझै सडक जोडिएको छैन । कोही बिरामी भयो कि स्ट्रेचर खोजेर मूल सडकसम्म निकाल्नैपर्छ ।

‘दस वर्षभन्दा बढी भयो हामीले बस्तीमा सडक ल्याइदेउ भनेर भोट माग्न आउँदा नेतालाई भनेको,’ महेन्द्रबहादुर विकले भने, ‘तर मेरो जीवनकालमा आउला जस्तो छैन । भोट माग्दा हुन्छ म ल्याइदिन्छु भने अहिलेसम्म कसैले ल्याइदिएनन् ।’

पिउने पानीको उत्तिकै बिजोग छ । अघिल्लो चुनावमा टक्सारको पानी ख्वाउँछु भनेर वडाध्यक्ष जिताए । तर नजिकै गैरीगाउँको पानीको पिउँदैछन् । हिउँद लागेपछि सुक्छ । त्यही मुहान पनि १७ हजारमा खरिद गरेर पानी ल्याइएको हो ।

छुवाछूत उस्तै

दलहरूले जुनसुकै निर्वाचनमा भोट माग्न आए पनि दलितको विभेद र छुवाछूतको एजेन्डा ल्याउँदैनन् । प्रश्न गरिहाले हामी छुवाछुत भेदभाव गर्दैनौं भन्छन् । ‘हाम्रै घरभित्र बसेर दिएको चिज सबै खान्छन्,’ महेन्द्र विकले भने, ‘तर उनीहरुको घर गयो भने हामीलाई छुवाछुत र विभेद उस्तै हुन्छ । दूध दोएको ढुंग्रो बोकेर आउँदा छुन्छन् कि झैं गरेर तर्केर हिँड्छन् ।’ आरन चलाउनेहरू अझै बालीघरे प्रथामा छन् ।

प्रकाशित : मंसिर ३, २०७९ ११:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेपाल कस्तो सांग्रिला हो ?

सांग्रिलाको कल्पना चर्को विषय हो । दुःखले थाकेका मानिसको कुनै बिसौनीको कल्पना हो । मानिसलाई मन नपर्ने र ऊ डराउने विषय रोग, वय र मृत्यु हुन् । यी विषयबाट भाग्ने काल्पनिकी सांग्रिलाको एउटा खोज हो ।
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — केही समयदेखि मलाई ‘सांग्रिला’ शब्द र यसको व्याख्या गर्ने संयोग परिरहेको छ । अमेरिकामा अध्ययन गरेर उतैका विश्वविद्यालयमा पढाउने मेरा पूर्व विद्यार्थीहरूले एउटा किताब प्रकाशित गरे । ‘नेपाल ए सांग्रिला ?’ (२०२२) शीर्षकमा उनीहरूका निम्ति मण्डला बुकले त्यो किताब प्रकाशित गरेको छ ।

त्यसमा मैले भूमिका लेखेको छु । विषय सांग्रिलाकै छ । तर, त्यसको शीर्षकमै उनीहरूले प्रश्नचिह्न राखेका छन् ।

बाहिर बस्ने र भित्र बस्ने हाम्रा निम्ति सांग्रिला सुन्दर भविष्य र जीवनको परिकल्पना भएको छ । नेपालमा हामी यो सांग्रिला शब्दको निकै प्रयोग गर्न थालेका छौं । यही शब्दको प्रयोग नगरे पनि यसले बुझाउने काल्पनिक आनन्दमय समय र थलोका परिकल्पना गर्ने हाम्रो बानी बसेको छ । त्यसमा पनि अहिले मंसिर ४ को चुनावमा मतदाता आकर्षित गर्न यस्तै सपनाहरूको व्यापक प्रचार भइरहेको अवस्था छ । नेपालको राजनीतिमा हामीले थाहै नपाई सुन्दर सुखमय जीवनको कल्पना एउटा भाषा नै भएको छ । यो नेपाल भूमिमा कस्ताकस्ता जादुमय परिवर्तन गर्ने, यहाँको तराईदेखि हिमालसम्मका भूखण्डमा कस्ताकस्ता काम गर्ने, कस्ता साधनहरूका रचना गर्ने, पहाड खोपेर कस्ता सुरुङ खन्ने, हिमालदेखि नागबेली परेर रेलहरू कसरी कुद्दै झर्ने र उकालो लाग्ने मिलाउने, खाली भूमिमा कस्ता ठूला हवाइमैदान बनाउने र ठूला जहाजहरू अवतरण गराउने, पानी जहाज कहाँ र कस्ता जलराशिमा चलाउने योजना र न्यारेटिभहरू त्यही सांग्रिलाका काल्पनिकी हुन्, सुन्दर तर यथार्थसँग अलिक मेल नखाने काल्पनिकी । यसको अर्थमाथि केही लेखौं ।

सांग्रिलाको कल्पना निकै चर्को विषय हो । दुःखले थाकेका मानिसको कुनै बिसौनीको कल्पना हो सांग्रिला । मानिसलाई मन नपर्ने र ऊ डराउने विषय रोग, वय र मृत्यु हुन् । यी कुराबाट भाग्ने काल्पनिकी सांग्रिलाको खोज हो । यो शब्दको पश्चिमीहरूले धेरै प्रयोग गरे । तर, जरा अथवा बृद्धत्व र मरणबाट विस्मित हुने अनि त्यसको समाधान खोज्ने पहिलो मानिस गौतम बुद्धलाई मानेका छौं । बालक छोरा र पत्नी सुतेको ठाउँबाट लुसुक्क निस्केर हिँडेका ती मानिस जरा मरणबाट मुक्तिको खोजमा हिँडेका थिए । तिनले मुक्ति पाए अनि अरूलाई पनि त्यो बाटो सिकाए । तर, तिनकी पत्नी यशोधरा उर्फ बिम्बा सधैं तिनको दैहिक र भावनाको प्रेम पर्खेर बसिरहिन् ।

मैले ‘बिम्बाका सपना’ भन्ने नाटक लेखेर तिनको चित्रण गर्ने जमर्को गरें । ती बिम्बाको खप्की खाँदा खाँदा गरें । तर, संयोगबस पाँचौं शताब्दीमा अमुक भिक्षुले पाली भाषामा बिम्बाको बयान गरेर केही पाठ लेखेका रहेछन् । त्यसको प्रयोग गर्दा केही समाधान निकालें । बुद्धको विषयमा मात्रै लेखिन्छन् सबै कुरा । यी यशोधराको विषयमा के लेख्थे र ! आकार थिएटरले त्यो नाटक मञ्चन गरे । म पश्चिमी लेखक र साहित्यकारका कुराले अलि बढी बहकिएको मानिस हुँ । सांग्रिलाकै कल्पना गरिरहें । सोधें, के बुद्ध कुनै सांग्रिलाको खोजीमा निस्केका थिए त ? उनको यात्रा व्यापक र सबैले मानेका छौं, महान थियो । तर, सांग्रिलाको काल्पनिकीमा बल्झिएर आउने कुरा पनि तिनै हुन् । सांग्रिलाको प्रयोग कसरी भयो त्यसको कथा यस्तो छ ।

जेम्स हिल्टन भन्ने आङ्ल लेखकले लेखेको ‘लस्ट होराइजन’ अथवा ‘गुमेको क्षितिज’ भन्ने एउटा उपन्यास सन् १९३३ मा लन्डनमा प्रकाशित भयो । यस उपन्यासमा मानिस र प्रकृतिको अनि विभिन्न थरीका मानिस मिलेर बसेको काल्पनिकी छ । हिमालयपारि कुनै तिब्बती उपत्यका र भित्री ठाउँमा यो सांग्रिला रहेको छ भन्ने कल्पना बलियो भएर आयो । त्यो ठाउँका बासिन्दा बूढाबूढी हुँदैनन् अनि त्यो परम सुन्दर भूखण्डमा बस्छन् भन्ने वर्णन छ त्यसमा । यस्ता उत्तरी र हिमाली खण्डमा सांग्रिला हुन्छ भन्ने विश्वासले निकै मानिसमा खोजी गर्ने आतुरता बढ्यो ।

सांग्रिलाको पर्यटकीय भाष्यमा यसको धेरै प्रयोग गरिने कारण त्यस्तै स्वप्नधारीहरूलाई केही न केही सांग्रिलाका विम्ब, सपना जगाउने कुरा दिएर आकर्षित गर्ने होडले गर्दा हो । पश्चिमका युवायुवतीहरू यस्तै अमुक काल्पनिक थलोका खोजीमा निस्किने क्रम बढ्यो । उनीहरू सन् १७७३ देखि लेखिएका पश्चिमी यात्रुहरूका बयानबाट प्रेरित थिए । तिब्बतमा चीनको शासन १९५९ मा लागू भएपछि यस्ता वर्णनहरू लेख्ने क्रममा परिवर्तन आयो । पश्चिमेली स्वप्नधारी युवायुवतीहरू अतिरिक्त सांग्रिलाको खोजीमा लागे । उनीहरूले नेपाललाई त्यस्तो ठाउँ भएको र त्यो यहाँ भेटिएको ठाने । ‘द इम्पेरियल आर्काइभ’ (१९९३) किताबमा टमस रिचार्डसले लेखे, यी नवयुगको सपना खोज्ने युवाहरू बलियो र व्यापक ज्ञानको खोजी गर्दै नेपालमा आइपुगे । तिनलाई अर्को भाष्यमा हिप्पी पनि भनिएको छ । तिनीहरूका खोजी काल्पनिकी वा युटोपियाली थिए । तर, उनीहरूले त्यो काल्पनिक थलोका अवस्था बुझ्ने त्यति प्रयाश गरेनन् । उनीहरू नेपाललाई सांग्रिला भनेर मान्ने चाहनाले ओतप्रोत थिए ।

तर, नेपालका युवायुवतीहरूका बाहिर जाने अवस्था कस्ता हन् ? ती कस्ता सपनाको खोजीमा जान्छन् त ? मलाई लाग्छ, सुन्दर जीवनको खोजीमा जाने चाहना बलियो छ नेपाली युवाहरूमा । त्यो काल्पनिक होला, तर उनीहरू यथार्थ अवस्थासँग धेरै जुध्छन् । श्रम गर्न विदेश जाने लाखौं नेपाली अमुक सांग्रिलाको खोजीमा जाँदैनन् । जीवनको यथार्थसँग जुध्न जान्छन् । तर, अर्कोतिर त्यस्ता बाहिरतिर जानेहरू पनि छन्, जो इच्छाले युटोपियाली खोजमा जान्छन् । प्रवासी नेपालीका संघको निमन्त्रणामा एउटा साहित्यिक अनलाइन छलफलमा भाग लिएको थिएँ । ती छलफलमा सांग्रिला काल्पनिकी कहीँ न कहीँ एउटा बलियो विषय भएर आएको थियोजस्तो लाग्यो । डायास्पोराजस्ता शब्दले व्याख्या गरिने अनेकौं विषय छन् । नेपालको सांग्रिला काल्पनिकीसँग त्यो यथार्थ कति मेल खान्छ भन्न सजिलो छैन ।

नेपालको कुरा गर्दा सांग्रिला शब्द किन आउँछ ? यसको एउटै उत्तर मैले भेटेको छैन । तर, नेपालमा सपनाहरूको चर्चा निकै हुन्छ । त्यसलाई राजनीतिले धेरै प्रयोग गरेको छ । सपना बुन्नु, अनि ती सपना पूरा गर्ने बहानाका भाष्य बनाउनु र राजनीति गर्नु अहिले नेपालको सबभन्दा बलियो विशेषता भएको छ । सपनाहरू बनिनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो । साधारण आवश्यकता पूरा भएनन् भने, जीवन कठिन हुँदै गयो भने, आधुनिक संसारमा स्वाभाविक रूपमा पूरा हुनुपर्ने चाहनाहरू पनि पूरा भएनन् भने मानिसहरू कि आक्रोशित हुन्छन्, कि सपना बुन्न थाल्छन् ।

नेपालमा राजनीतिक रूपले मानिस मुक्त भएको, तर जीवन भोग्ने क्रममा कठिनाइहरूसँग सामना गर्नुपरेको अवस्था छ । गतिलो राजनैतिक अभ्यासले समाधान गरिनुपर्ने विषय हुन् यी । ती कुरा यसरी पूरा हुन्छन् वा यसरी हामी पूरा गर्छौं भन्ने प्रतिज्ञाहरू गर्ने संघ र संगठनहरूलाई हामी राजनैतिक पद्धति भन्छौं । यो कुरालाई अहिलेको आमनिर्वाचनको अवसरले प्रस्ट बनाइदिएको छ । अहिले राजनैतिक दलहरूका घोषणापत्रहरू भनेका तिनै सपना पूरा गर्ने विभिन्न योजना हुन् । अहिलेको नेपाली राजनीतिको चरित्र भनेको हाम्रा सपनाहरूको व्याख्या गर्ने, तिनको समाधन गरिदिने प्रतिज्ञा गर्ने भाष्यको प्रयोग गर्ने हो । अहिले आम मानिसले व्यक्त गर्नेे भावनाहरूमा यही अभ्यासको परीक्षा छ ।

नेपालको महिमा साहित्यिक काल्पनिकीमा गरिन्छ, त्यो स्वाभाविक हो । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले लेखेको निबन्ध ‘के नेपाल सानो छ ?’ लाई उदाहरण लिन सकिन्छ । तर, सबभन्दा जटिल प्रश्न हो, हाम्रो नेपाल सांग्रिला हो भन्ने केही आधार छन् भने ती के हुन् ? त्यसका उत्तर प्रस्ट छैनन् । तर, हामीसँग सांग्रिला चरित्र बुझाउने केही विषय छन् भन्ने मान्छौं हामी । पर्यटकलाई तिनको प्रयोग गरेर आकर्षित गर्न चाहन्छौं । हामी हाम्रा सांस्कृतिक, फोकलोरसम्मत विशेषताहरू, हाम्रा महान् कला, हस्तशिल्प र तिनका रूपहरू, हिमालय, प्रकृति र संगीतमा सांग्रिला काल्पनिकीलाई चलाउन निकै सिपालु भएका छौं । तर, जनताका यथार्थ कल्पनासँग राजनीति गर्नेहरूले जनतालाई सम्मान गर्ने काम गरून्, हाम्रो यही भनाइ छ ।

प्रकाशित : मंसिर ३, २०७९ ११:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×