संरक्षण भएनन् पुराना कुवा- प्रदेश १ - कान्तिपुर समाचार

संरक्षण भएनन् पुराना कुवा

रमेशचन्द्र अधिकारी

धनकुटा — धनकुटा–४ देब्रेबासकी कमला अधिकारीलाई कुवाबाट पानी बोकेको सम्झना ताजै छ । तर कैयौं पुस्ताले समेत पिउने पानीको गर्जो टारेका यी स्रोत पछिल्लो समय संरक्षणविहीन भएको पाउँदा दुःख लागेको सुनाउँछिन् ।

आसपासका तल्लो पधेँरा, जुके धारा, गणेश धारा, श्रमिक कुवाजस्ता पानीको स्रोत भएका त्यस्ता कुवा तथा जरुवा अचेल उपेक्षित छन् । सदरमुकाम क्षेत्रमा वितरित पानी दूषित रहेकाले फिल्टरपछि उमालेर मात्र प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता छ । अर्कोतिर बस्ती माझैको गुणस्तरीय पानीका स्रोत जगेर्नामा चासो नगएको स्थानीय टेकप्रसाद निरौलाले बताए ।

‘विगतमा सिंगो गाउँका लागि खानेपानी आपूर्ति हुने कैयौं कुवा पँधेरा संरक्षण अभावमा सुक्दै गएको छ,’ उनले भने, ‘यतातिर ध्यान दिए नजिकका बस्तीकालाई राहत पुग्थ्यो ।’ धनकुटा–५ बिहीबारेको ऐतिहासिक महत्त्वको कुवामा पानीको पर्याप्त स्रोत रहेको स्थानीय राम श्रेष्ठले बताए । उनका अनुसार तल्लो तथा माथिल्लो कोप्चे क्षेत्रवासीले अधिक प्रयोग गर्ने उक्त कुवामा हिउँदको समयमा पनि पर्याप्त पानी आउँछ ।

पानीको मुहानमा लुगा धुने र अन्य कारणले फोहोर बढ्दै गएको स्थानीय खगेन्द्र खतिवडाले सुनाए । धनकुटा–४ सेउलेस्थित वाग्ले गाउँको करिब ३ फिट गहिरो र ४ फिट चौडा कुवाको पानी राणाकालमा तत्कालीन गौडाका बडाहाकिमदेखि पूर्वराजा वीरेन्द्र शाह पूर्वाञ्चल भ्रमणका क्रममा आउँदा खाएको स्थानीय देवकुमारी वाग्लेले बताइन् । वाग्ले गाउँका बीचमा भएकोले वाग्ले कुवाको नामबाट यो परिचित छ । यसको पानी केही वर्ष सुकेपछि पुनः रसाउने गरेको स्थानीय हिमादेवी भण्डारीले बताइन् । धनकुटा बजार तथा आसपासका बस्तीवासीको पानीको आवश्यकता पूरा गर्ने डाक्टर कुवा, टोड्के कुवा, छारागाउँ, माघा, बिहीबारे कुवालगायत सबैजसोको अवस्था बेहाल छ ।

स्थानीय तहले सडक तथा अन्य काममा चासो दिए पनि खानेपानीको स्रोत संरक्षणमा ध्यान नदिएको स्थानीय गृहणी सीता विश्वकर्माले गुनासो पोखिन् । नगरमा वितरण हुने पानीसमेत अनियमित हुने गरेकोले त्यसको विकल्पमा पानीको प्राकृतिक स्रोतलाई जोगाउनुपर्ने उनले बताइन् । राणाकाल अगावैदेखि हालसम्म पानीको स्रोत रहिरहेको डाक्टर कुवामा पानी जम्मा गर्ने ट्यांकीको सामान्य व्यवस्थासमेत छ । १९८६ सालमा स्थापित आयुर्वेद औषधालय परिसरमा रहेकोले यसको नाम डाक्टर कुवा रह्यो । यसको सिरान बजारलगायत आसपासका क्षेत्रवासीको खाँचो टारेको पानी भर्दै गरेकी सृजना श्रेष्ठले बताइन् । यहाँ बिहान झिमसिमेदेखि साँझ अबेरसम्म पानी लिनेको जमघट हुन्छ । ‘पुराना कुवाको ऐतिहासिक महत्त्वसमेत रहेकोले यसको संरक्षण गरिनुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘पानीको स्रोतको सरसफाइका लागि स्थानीयले समेत चासो दिँदै आएका छौं ।’

कतिपय कुवा रहेका स्थानमा पुराना इँटा, ढुंगा, शिलालेख र मूर्ति रहे पनि सीमित मात्र जोगिएका छन् । यसको समेत जोहो गर्न नसक्दा सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक महत्त्वका वस्तु हराउने, चोरी हुने र मासिने गरेको छ । धनकुटा नगरपालिकाका प्रमुख चिन्तन तामाङले पानीको स्रोत संरक्षणका लागि नगरपालिकाको योजना प्राथमिकतामा रहेको बताए ।

प्रकाशित : आश्विन ५, २०७९ ११:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बजार पाए तर मूल्य पाएनन्

बिचौलिया उस्कँदै, किसान खस्कँदै
रमेशचन्द्र अधिकारी

धनकुटा — झन्डै सय घरधुरी व्यावसायिक कृषक रहेको साँगुरीगढी गाउँपालिकास्थित डाँडाबजार आसपासको बस्ती नै वर्षौंदेखि बिचौलियाको कब्जामा छ । करिब अढाई सय रोपनी क्षेत्रफलमा उत्पादित तरकारीको लगानीअनुसारको मूल्य निर्धारण गर्न नपाएको स्थानीय कृषकको गुनासो छ । 


साँगुरीगढी–५ स्थित बिच टोलकी मनिता याखाले ३ रोपनी क्षेत्रफलमा मुला तथा काउली खेती गर्छिन् । तर खरिदेले जुन दिन बिक्री गर्न भन्छन्, त्यही दिन मात्र बारीबाट उखेलेर तयार पार्नुपर्ने उनी बताउँछिन् । तयारी मुला खरिदेले उखेल्न नदिएपछि फुलेर नोक्सानी हुने गरेको कृषक बताउँछन् । याखाका अनुसार कृषकलाई अत्यन्त न्यूनतम मूल्य दिएर उनीहरूले धरानस्थित कृषि बजारमा तीन गुना बढी नाफामा तरकारी बेच्छन् । उनी भन्छिन्, ‘प्रायः लगानी नै उठ्दैन ।’ स्थानीय मेदीमाया घिमिरेले ७ रोपनीमा लगाएको तरकारीबाट वार्षिक ४० हजार रुपैयाँ पनि हात नपर्नेर् बताउँछिन् ।

धरानबाट २८ किमि दूरीको डाँडाबजार क्षेत्रबाट बजारमा आफैंले उत्पादन लगेमा बिचौलियाले घेराबन्दी गरेर बिक्री गर्नै नसक्ने अवस्थामा पुर्‍याउने गरेको स्थानीय किसानको पीडा छ । बजारमा निर्धारण गरिएको मूल्यको ५० देखि ७५ प्रतिशत बढी नाफा राखेर बिचौलियाले खरिद गर्ने गरेको किसानको गुनासो छ । स्थानीय कृषक सीता लिम्बूका अनुसार कृषि बजारमा १ सय रुपैयाँ मूल्य रहेको तरकारी स्थानीयबाट २५ रुपैयाँ कममा खरिद गरिन्छ । ‘बजार पाइयो, तर मूल्य पाइएन’, उनी भन्छिन् । ८ रोपनीमा खेती गर्दै आएका स्थानीय राम भण्डारीले सिंगो गाउँ नै बिचौलियाको कब्जामा रहेको बताए ।

डाँडाबजारबाट खरिद गरेका अर्गानिक तरकारीलाई बिचौलियाले बजारमा महँगोमा बेच्छन् । विषादी न्यून मात्र प्रयोग हुने भए पनि त्यसको फाइदा कृषकले लिन सकेका छैनन् । स्थानीय कृषकले ९० प्रतिशत बढी कम्पोस्ट मल प्रयोग गर्छन् । ‘बाली लगाएको सुरुवाती अवस्थामा मात्र आवश्यक मात्रामा विषादी प्रयोग गर्छौं, फल लागेपछि प्रयोग गर्दैनौं,’ कृषक मानबहादुर भन्छन्, ‘हाम्रो तरकारी अर्गानिक भए पनि दलालका कारण उचित मूल्य पाउन सक्दैनौं ।’

२०५० मा भेडेटार-डाँडाबजार-राजारानी सडक बनेपछि गाउँमा विचौलिया प्रवेश गर्दै आएका थिए । अर्ग्यानिक उत्पादन बढेपछि पछिल्लो समय बिचौलियाले गाउँ नै कब्जा गर्दै आएको घिमिरेको भनाइ छ । उनी भन्छन्, ‘खरिदेको जीवन उस्कँदै छ, कृषकको खस्कँदै छ ।’

बिचौलियाले कृषकलाई महँगो मूल्यमा बीउ उपलब्ध गराउनेदेखि ऋणसमेत दिन्छन् । उनीहरूले कृषकलाई प्रभावित पारेर स्थानीय उत्पादन आफ्नो हातमा पार्ने रणनीतिमा छन् । सरकारले सहुलियत दरमा सर्वसुलभ उपलब्ध गराउन नसक्दा खरिदेको भरमा स्थानीय कृषकले तरकारीको बीउसमेत किन्न बाध्य छन् । स्थानीयका अनुसार जसले बीउ दियो, उत्पादन पनि उनैलाई नै दिनुपर्छ । सरकारले अनुदानमा उपलब्ध गराउन सक्ने बीउ बिचौलियाले दोब्बर गुनामा कृषकलाई बेच्छन् ।

साँगुरीगढी गाउँपालिकाका अध्यक्ष जितेन्द्र राईले खरिदेको कब्जाबाट किसानलाई मुक्त गर्न मल बीउ वितरण र मूल्य निर्धारण गर्ने पालिकाले योजना बनाउने बताउँछन् । डेढ दशकदेखि किसानबाट तरकारी किन्दै आएका मोहन कार्कीले सिजनमा दैनिक १ हजारदेखि ५० हजार रुपैयाँसम्म नाफा हुने बताउँछन् । धरानबाट आफूसहित ३ जना यो व्यवसायमा संलग्न रहेको उनी बताउँछन् । कृषकलाई बीउदेखि ऋणसमेत दिने गरेकोले नाफा लिएर तरकारी किन्नु सामान्य रहेको उनको तर्क छ ।

प्रकाशित : आश्विन ४, २०७९ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×