‘जीवनभर पानीकै दुःख’- प्रदेश १ - कान्तिपुर समाचार

‘जीवनभर पानीकै दुःख’

पानी अभावकै कारण सदरमुकाम गढीबाट सारिएको थियो । घरनजिकै धारा छन् तर पर्याप्त पानी आउँदैन ।
डिल्लीराम खतिवडा

उदयपुर — ‘धनसम्पत्तिको कहिल्यै दुःख भएन । तर पानीको दुःखले जीवनभर छोडेन’ स्वर्गीय गन्जबहादुर सुनुवारले उदयपुरगढी पुग्ने प्रायःलाई आफ्नो जीवनकालमा यही गुनासो बारम्बार दोहोर्‍याउँथे । सुनुवारको पानी पीडा सुन्दा जोकोही पनि भावुक हुन्थे । तर पनि बाँचुन्जेल उनको पीडामा कहिल्यै कसैले मलपट्टी लगाइदिएनन् ।

पिउने पानीका लागि पालो पर्खंदै उदयपुरगढीका स्थानीय । तस्बिर : डिल्लीराम/कान्तिपुर


पानीको दुःख भए पनि जन्मे हुर्केको ठाउँ छोडेर अन्यत्र बसाइ सर्न उनको मनले मानेन । ४ वर्षपहिले सुनुवारको ९५ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको हो । उदयपुरगढीमा अझै पनि पानीको समस्या भने जस्ताको तस्तै छ ।

पानी अभावकै कारणले गर्दा २०२७ सालमा सदरमुकामलाई गढीबाट गाईघाट सारिएको थियो । ‘गढीलाई पानीको दुःखले कहिल्यै छोडेन’ स्थानीय केशव पाण्डेले भने, ‘पानीकै कारण सदरमुकामसमेत सारियो ।’ सदरमुकाम सरे पनि स्थानीयले आफ्नो थातथलोको मायाले सर्न सकेनन् । बरु पानीको सास्ती खेपेरै बसिरहेको पाण्डेले सुनाए । ‘उबेला उदयपुरगढीमा बस्ने बडाहाकिमले पनि पानीको दुःख भोगेको थिए’ ७८ वर्षीया मधुमाया पाण्डेले भनिन्, ‘सरकारी अड्डाका कर्मचारीले किनेर पानी खान्थे ।’ तत्कालीन बडाहाकिमलाई मधुमायाले नै पानी बेच्ने गरेको सुनाइन् ।

‘एक गाग्रो पानीको लागि दिन बित्थ्यो’ पाण्डेले पुराना दिन सम्झँदै भनिन्, ‘तत्कालीन बडाहाकिमलाई मैले नै पानी बेच्ने गर्थे ।’ उनले सुरुआतमा ५ पैसा प्रतिटिन बेचेको पानी १ रुपैयाँ पुग्दासम्म बेचिरहिन् । पछि अड्डा सरेपछि पाण्डेको पानी बेच्ने काम पनि रोकियो । उच्च भागमा रहेको गढी प्राकृतिक सौन्दर्यका हिसाबले रमणीय छ । यहाँबाट विभिन्न हिम शृंखला आँखै अगाडि देख्न सकिन्छ । तराई फाँटसमेत देख्न सकिने उदयपुर गढी समुद्री सतहदेखि १३ सय ९० मिटर उचाइमा रहेको छ । सदरमुकाम सरेपछि भने यस क्षेत्र उपेक्षित बन्दै आएको छ ।

गढी क्षेत्र करिब पौने दुई मिटर उचाइको पर्खालले घेरिएको छ । उत्तर–दक्षिण लमतन्न फैलिएको यस क्षेत्रभित्र कलात्मक रूपमा कुँदिएका मूर्ति र वास्तुकला देख्न सकिन्छ । नजिकै रहेको पाचावती भगवती मन्दिर, गणेश मूर्ति, सयौं वर्षअगाडिको वरगाछी यहाँको पर्यटकीय आकर्षणमा पर्छन् । घुम्न आउनेका लागि गढी क्षेत्र जति रमणीय र धार्मिक छ, स्थानीयका लागी भने खानेपानी समस्याकै कारण दिनचर्या कठिन बन्दै आइरहेको छ । ‘घरनजिकै धारा त छ नि, तर पानी नै नआउने धारा मात्र भएर के गर्नु ? पानी लिन ३ घण्टा हिँड्नुपर्छ’ स्थानीय रमिता धमलाले भनिन्, ‘जोगीमारा र सरस्वती खोलाको पानी खानुपर्छ । त्यहाँ पुगेर पानी ल्याउँदै आधा दिन बित्छ ।’ सुक्खा मौसममा तिनै पानीका मुहान पनि सुक्दै गएको उनले बताइन् ।

पानी नभएकै कारणले गर्दा घरमा लागेको आगो निभाउन नपाउँदा कुमार धमालको २०३० सालमा घर तथा सबै धनमाल जलेर नष्ट भएको थियो । पुरानो घटना अझै भुल्न नसकेका धमालले भने, ‘मैले २५ वर्ष लगाएर कमाएको सम्पत्ति आगोले एकै छाक पार्दा म बहुलाहाजस्तै भएँ ।’ त्यसपछि जोडेको सम्पत्तिले खान, लाउन दुःख नभए पनि पानीको दुःखले भने कहिल्यै नछाडेको उनले सुनाए ।

उदयपुरगढीमा अहिले पनि पानीको समस्या ज्युँका त्युँ छ । मन फुकाएर पानी खर्च गर्न पाइँदैन । बाहिरबाट घुम्न गएका सर्वसाधरणले स्थानीयले अड्कलेर दिएको पानीमा चित्त बुझाउनुपर्ने हुन्छ । ‘उदयपुरगढीमा सञ्चालित खानेपानीका कुनै पनि योजना सफल हुन सकेनन्’ स्थानीय समाजसेवी पुष्प गुरागाईंले भने, ‘मानिसहरूले खानेपानीको समस्या झेलेरै भए पनि पुस्तौं बिताए ।’ पानी मात्रै पर्याप्त मात्रामा व्यवस्था हुने हो भने गढीवासीको जीवन सहज ढंगले अघि बढ्ने उनले बताए ।

उदयपुरगढीमा दिगो खानेपानीको व्यवस्था गर्न सर्भेक्षणको काम भने भइरहेको छ । दीर्घकालीन स्रोत फेला पर्नेबित्तिकै सरकारी तथा गैरसरकारी दातृ संस्थासँग समन्वय गरेर योजना अघि बढाउने लक्ष्य रहेको स्थानीयले बताउँदै आएका छन् । पानी अभावकै कारण एउटा ऐतिहासिक ठाउँ ओझेलमा पर्दासमेत प्रदेश र संघीय सरकार भने मौन छन् । स्थानीय सरकारले केही प्रयास भने नगरेको होइन । तर स्थानीय सरकारको एक्लो प्रयासले गढीमा पर्याप्त पानी उपलब्ध गराउन कठिने हुने उदयपुरगढी गाउँपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत माधव सुवेदीले बताए ।

२ सय वर्षभन्दा पुरानो सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक र धार्मिक पर्यटकीय यस क्षेत्र संरक्षण र संवर्द्धनको पर्खाइमा छ । तर त्यसतर्फ विशेषगरी संघीय सरकारको खासै ध्यान जान सकेको छैन । २०२७ सालसम्म झन्डै ४२ वर्ष जिल्लाकै प्रमुख स्थान रहेको भए पनि उदयपुरगढीले खानेपानीको समस्या भने अहिलेसम्म टार्न सकेको छैन । १९७२ सालमा भाषा पाठशाला, २००९ मा मिडिल स्कुल हुँदै २०६४ सालमा १० जोड २ सञ्चालित १ सय ६ वर्ष पुरानो शैक्षिक थलो पनि पानीकै कारण प्रभावित छ ।

प्रकाशित : वैशाख २, २०७८ ०८:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तपाईंलाई पनि परेको छ कि लाखौंको चिट्ठा ?

हो न हो भन्दै सुरजले घरपरिवारलाई थाहै नदिई पटकपटक गरी २२ हजार भारु पठाइदिए । पैसा जम्मा गरेको महिनौं बितिसक्दा पनि उताबाट सम्पर्क नगरिएपछि मात्र सुरजले आफू ठगिएको पत्तो पाए ।
मधु राई

विराटनगर–११ स्थित एउटा उच्च माविमा विज्ञान संकायमा पढ्दै गरेकी सिर्जना राईलाई केही साताअघि ह्वाट्सएपमा ‘तपाईंलाई २५ लाख भारुको चिट्ठा परेको छ’ भन्दै उनको फोटोसहितको संक्षिप्त जानकारी आयो । उनले यसबारे परिवारलाई सुनाइन्, तर कसैले पत्याएनन् । यसरी केही दिनसम्म लगातार चिट्ठाको रकम छुटाउन २५ हजार भारु बुझाउनुपर्छ भनियो ।

घरपरिवारले नपत्याए पनि सिर्जनालाई कताकता हो कि भन्ने लागेको थियो । तर, उनका बुवाले यस्ता कुरा पत्याउनुको साटो नजिकैको प्रहरीचौकीमा खबर गरे । त्यसपछि प्रहरीले यस्ता घटना अन्यत्र पनि भइरहेको बतायो । अचेल सिर्जनाले त्यस्ता सन्देशबारे वास्ता गर्न छाडेकी छन् ।

दुई वर्षअघि सोही वडाका गाडी सहचालक सुरज सहनीलाई अज्ञात भारतीय नम्बरबाट ‘तपाईंलाई टाटा सुमो परेको छ र कागजात मिलाउन रकम जम्मा गर्नुपर्छ’ भन्ने सन्देश प्राप्त भो । हो न हो भन्दै सुरजले घरपरिवारलाई थाहै नदिई पटकपटक गरी २२ हजार भारु पठाइदिए । पैसा जम्मा गरेको महिनौं बितिसक्दा पनि उताबाट सम्पर्क नगरिएपछि मात्र सुरजले आफू ठगिएको पत्तो पाए ।

के गाउँ, के सहर, को हुनेखाने, को हुँदाखाने, आधुनिक सूचना प्रविधिमा सबैको सहज पहुँच हुन थालेयता साइबर अपराधका यस्ता घटनाहरू बाहिरिन थालेका छन् । पछिल्लो समय किशोर–किशोरीलाई मात्र हैन, गृहिणी र कामकाजी महिलालाई पनि साइबर अपराधीहरूले विभिन्न उपाय अपनाई ठग्ने प्रयास गरिरहेका छन् । पहिले–पहिले अज्ञात नम्बरबाट सम्पर्क गरी ठगी गर्ने कतिपय साइबर अपराधीहरूले पछिल्लो समय भ्वाइस मेल पठाउन थालेका छन् । केही दिनअघि मेरो विद्यालयमा अध्यापन गर्ने सुनिता राईलाई अज्ञात व्यक्तिले हिन्दी भाषामा ‘तपार्इंलाई ५० लाख भारुको चिट्ठा र १० तोला सुन परेको छ’ भनी भ्वाइस मेल पठाए । यद्यपि उनले उक्त कुरा पत्याएकी छैनन्, बरु अरूलाई पनि ती अज्ञात मानिसले पठाएको भ्वाइस मेल सुनाउने गरेकी छन् ।

अचेल साइबर अपराधीहरूले जोकोहीलाई निसाना बनाउन थालेका छन् । लकडाउन अघिसम्म यस्ता घटना फाट्टफुट्ट जनसमक्ष आउँथे, तर पछिल्लो समय यस्ता अपराधहरू ह्वात्तै बढेका छन् । लकडाउनमा अधिकांश विद्यालय र क्याम्पसहरूले अनलाइन कक्षा थालेयता सामाजिक सञ्जालमा विद्यार्थीहरूको सहजै पहुँच हुन थालेको छ । अहिले उनीहरूलाई लक्षित गरी साइबर अपराधीहरूले ठगीका नयाँनयाँ उपाय खोजिरहेका छन् ।

गाउँघरको के कुरा, सहर–बजारका अधिकांश व्यक्ति पनि साइबर अपराधबारे अनभिज्ञ छन् र आफू साइबर अपराधीको निसानामा परे कहाँ, कसलाई, कसरी उजुरी गर्ने भन्ने आधारभूत ज्ञानको कमीले अधिकांश घटना जनसमक्ष आउँदैनन् । सर्वसाधारणमा यसबारेको आधारभूत ज्ञान नहुँदा अपराधीहरूको मनोबल बढ्दै गएको देखिन्छ । पछिल्लो समय कतिपय साइबर अपराधीहरूले भारतीय फोन नम्बर प्रयोग गरी सर्वसाधारणलाई ठग्न थालेका छन् । यसलाई रोक्न हाम्रा साइबर अपराधसम्बन्धी कानुन अपर्याप्त देखिएको छ ।

सञ्चार माध्यमहरूमा साइबर अपराधका घटनाहरू बेलाबेला आउने गरे पनि कुनै अपरिचित व्यक्तिले आर्थिक प्रलोभन देखाई ठगी गर्दै आएका अपराधीहरू समातिएको समाचार भने विरलै आउने गर्छन् । यस्ता साइबर अपराधीहरूले केकस्तो सजाय पाए भन्नेबारे फलोअप समाचार नआउँदा यस्ता घटना पुनरावृत्ति हुने गरेका छन् । यसले गर्दा पनि हाम्रोजस्तो मुलुक साइबर अपराधीहरूका लागि उर्वर भूमि बन्दै गएको छ । आधुनिक सूचना प्रविधिमा जुनसुकै वर्ग, जाति, उमेर र समुदायको पहुँच बढ्नु सुखद भए पनि यसको बेफाइदाबारे सर्वसाधारण अनभिज्ञ हुँदा साइबर अपराधका घटनाले नेपाली समाज आक्रान्त बनाउने खतरा बढ्दै गएको छ ।

हिजोआज सामाजिक सञ्जालमा घण्टौं झुम्मिने अभिभावकहरूले छोराछोरीलाई पनि आफूजस्तै बनाइरहेका छन् । सहरका अधिकांश अभिभावकलाई नै इन्टरनेटमा केकस्तो कुरा हेर्ने भन्ने आधारभूत ज्ञान नहुँदा यसको दुरुपयोग बढ्दै गएको छ । पछिल्लो समय आफूले पाएको सुविधाको सदुपयोग गर्न नसक्दा नेपाली समाजमा सूचना प्रविधिकै कारण विसंगति चुलिएको छ । सेवाप्रदायक संस्थाहरूले पनि आफ्ना उपभोक्ताहरूलाई सचेत गराउन सकेका छैनन्, जसका कारण जुनसुकै उमेर समूहका उपभोक्ताहरू सजिलै साइबर अपराधीहरूको निसानामा पर्ने गरेका छन् । यस्ता विषयलाई ध्यानमा राखेर कपिलवस्तुका ८० विद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई लक्षित गरी प्रहरीले साइबर अपराधबाट बच्न पुस्तिका प्रकाशन गरेको समाचार केही दिनअघि आएको थियो । अन्यत्र पनि साइबर अपराधसम्बन्धी जनचेतना जगाउन यस्तै काम गर्नु फलदायी हुने देखिन्छ ।

साइबर अपराधबारे सबै उमेर समूहलाई सचेत गराउन सरकारले विशेष भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । सरकारले साइबर अपराधसम्बन्धी सन्देशहरू प्रकाशन र प्रसारण गर्नु जरुरी छ भने सञ्चार माध्यमहरूले पनि आर्थिक प्रलोभन देखाई ठगी गर्ने समूहको पर्दाफास गर्न खोजमूलक समाचार दिनु आवश्यक छ । सर्वसाधारणलाई साइबर अपराधबाट बचाउन पनि कोभिड–१९ कै शैलीले रिङटोनमार्फत सचेतना जगाउन सकिन्छ ।

प्रकाशित : वैशाख २, २०७८ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×