विकल्प नहुँदा गाँजा खेती

बाख्रापालन र सुन्तला खेतीलाई गाउँपालिकाले ५० हजार नगदसहित ५० प्रतिशत अनुदान दिए पनि किसान आकर्षित भएनन्
डिल्लीराम खतिवडा

उदयपुर — जीविकोपार्जनको विकल्प नहुँदा उदयपुरको पश्चिम उत्तर क्षेत्रका किसान फेरि गाँजा खेतीमै फर्किएका छन्  । ३ वर्षयता गाँजा खेती छाडेर विकल्प खोज्दै बसेका किसान सोचेजस्तो उपलब्धि नपाएकाले गाँजा खेतीमा फर्किएका हुन्  ।

दुई दशकभन्दा बढी गाँजा खेतीमै लागेका किसान सरकारी स्तरबाट त्यसको विकल्पको पर्खाइमा थिए । ०४८ यता झन्डै २५ वर्ष ताप्ली गाउँपालिका र आसपासको क्षेत्रमा गाँजा खेती हुँदै आएको जानकार बताउँछन् ।


सशस्त्र द्वन्द्वका बेला फस्टाएको गाँजा खेती पश्चिम उत्तरका साविक १२ गाविसमा हुने गरेको थियो । मुलुक शान्ति प्रक्रियामा गएसँगै प्रहरी प्रशासनको कडाई र स्थानीय तहको गठनपछि गाँजा खेती क्रमश: घट्दै गएको थियो । पछिल्लो ३ वर्ष संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारले विकल्प अन्य खेतीमा दिन्छ कि भन्ने आशमा संलग्न किसान पर्खिरहेका थिए । ‘गाँजाबाट छोटो समयमा मोटो रकम हात पार्ने बानिपरेका किसानको अन्य खेतीमा आँखै लागेन,’ ताप्ली गाउँपालिकका अगुवा किसान समेत रहेका कृषि अभियन्ता तोपबहादुर ज्यूठकुरीले भने, ‘प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजाना अन्तर्गत ताप्ली गाउँपालिकामा अमिलो जात (विशेष गरेर सुन्ताल जोन­) कार्यक्रम लागू गरेको, त्यसले किसानलाई गाँजको विकल्पमा सुन्ताल खेतीका लागि सहयोग गरे पनि किसानले खासै चासो देखाएनन् ।’


रोपेको सुन्तालको बोट पनि खडेरीले खायो, उत्पादन ढिलो हुँदा आम्दानी पनि ढिलो हुने भएकाले पनि किसान सुन्तला खेतीमा नलागेको उनले बताए । तर, पहिलेको जस्तो गाँजा खेती भने अहिले छैन । ५/७ वर्षअघिसम्म अन्य बाली छोडेर जताततै गाँजामात्रै खेती हुने गरेको थियो । अहिले सडकले छोएको, झट्ट र्हेदा देखिने र सबैको नजर पर्ने स्थानमा गाँजा खेती नभएको स्थानीय बताउँछन् ।


‘सडक पुगेको स्थानमा गाँजा खेती छैन,’ कृषि अभियन्ता ज्यूठकुरीले भने, ‘तर अन्य स्थानमा पुन: खेती हुन थालेको छ ।’ गाँजा खेती गर्ने ताप्ली गाउँपालिका क्षेत्रका किसानको पहिले जीवनस्तर माथि उठेको थियो । गाँजाबाटै वार्षिक लाखौं रुपैयाँ आम्दानी हुँदा छोराछोरीलाई काठमाडौं, धरान, विराटनगर लगायतमा मुख्य सहरमा राखेर उच्चशिक्षा अध्ययन गराएका थिए । गाँजाकै आम्दानीबाट १५ परिवारले सुनसरीको झुम्कामा घडेरी जोडेको स्थानीयले बताए । तर, गाँजा खेती छोडेपछि बिस्तारै त्यही घडेरी बिक्री गर्दै खाँदै गर्दा अहिले १४ जनाले बिक्री गरिसकेको उनीहरू बताउँछन् ।


‘वार्षिक ५/७ लाख आम्दानी हुने भएपछि खाने, लाउने र मोजमस्ती गर्ने बानी परियो,’ केही वर्षअघिसम्म गाँजा खेती गर्दै आएका ५९ वर्षीय वीरबहादुर रास्कोटीले भने, ‘राम्रो आम्दानी हुँदा प्राय: मासु भात नै खाइयो, गाँजा खेती नै गरेर भए पनि चिटिक परेको लुगा लगाइयो, छोराछोरीलाई राम्रो ठाउँमा राखेर पढाइयो ।’ घर घडेरी जोडिए पनि अहिले खेती हुन छोडेपछि त्यसैलाई बिक्री गरेर खाँदै गरेको उनले बताए ।


हिजो गाँजा खेतीमा संलग्नलाई ठूलो रकम खेलाउने बानी परिसकेको छ । झन्डै २० वर्षसम्म वार्षिक १० लाख रुपैयाँसम्म कमाई गर्ने किसान अहिले १० हजार पनि कमाई नहुँदा डिप्रेसन भए जस्तै भएका छन् । त्यसैले तरकारी, मसला (अदुवा, बेसार, तेजपात), फलफूल, बाख्रा पालनमा खासै आकर्षित हुन सकेका छैनन् । गाउँपालिकाले विकल्प दिएको छ । सुन्तला लगायत अमिलो जातको फलफूल खेती जोन कार्यक्रमबाट सुन्तला लगायत अमिलो जातमा अनुदान समेत दिएको गाउँपालिका प्रमुख उद्धवसिंह थापाले बताए । ‘तर, गाँजाको जस्तो छिटो र धेरै आम्दानी हुने नदेखेर किसान खासै आकर्षित भएका छैनन्,’ प्रमुख थापले भने, ‘त्यसमा पनि गएको फागुनदेखि असारसम्मको खडेरीले लगाएका बिरुवा मरेपछि किसान झनै निराश भए ।’

एकमुष्ट मोटो रकम आम्दानी गर्दै आएका किसान सुन्तला र मसला जातको खेतीसँगै बाख्रा पालनबाट आम्दानी नहुने देखेपछि पुरानै खेतीमा लगेको उनले बताए ।


ताप्ली गाउँपालिका सुन्ताललगायत बाख्रा पालनका लागि ठूलो सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो । त्यसैले गाँउपालिकाले पनि गाँजाको विकल्पमा सुन्तला खेती र बाख्रा पालन गर्ने किसानलाई ५० हजार रुपैयाँ ५० प्रतिशतमा अनुदान दिने योजना अघि सारेको थियो । तर, त्यसमा पनि किसान खासै आकर्षित नदेखिएको प्रमुख थापाले बताए ।

प्रकाशित : कार्तिक ४, २०७६ १३:४४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

डाँडामा सुन्दर पार्क

कान्तिपुर संवाददाता

काँकडभिट्टा — बीपी कोइराला र पुष्पलाल श्रेष्ठको स्मृतिमा वनवाटिका निर्माणका लागि करिब १० कठ्ठा सरकारी जमिन छुट्याइएको थियो  । जहाँ बेला–बखत वृक्षरोपण हुन्थ्यो  ।

बस्तीभन्दा अलि परै भएकाले लागु पदार्थका दुव्र्यसनीको अखडा जस्तै थियो । थुप्रिएको फोहोर देख्दा डम्पिङसाइट जस्तो पनि लाग्थ्यो । यस्तो दुर्गन्धित डाँडामा सुन्दर पार्क बनेको छ । काँकडभिट्टाको ‘पञ्चायत डाँडा’ पहिले सर्वसाधारण जान समेत डराउने ठाउँ थियो । यतिबेला बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म टहलिने उपयुक्त स्थल बनेको छ ।


दुर्गन्धित डाँडालाई सुन्दर पार्कको स्वरुप दिने मुख्य श्रेय स्थानीय होटल व्यवसायी रामबहादुर तामाङलाई जान्छ । बीपी–पुष्पलाल पार्क तथा सहिद स्मृति उद्यान निर्माणको नेतृत्व गरेका तामाङले करिब तीन वर्षमा दुर्गन्धित डाँडालाई कायापलट गरिदिए । ‘यसलाई सुन्दर पार्क बनाउने काममा हाम्रो सिंगो टिमले काम गरेको छ,’ तामाङले सुनाए, ‘हामी नलागेको भए अवस्था यस्तो हुने थिएन होला ।’


पर्यटन मन्त्रालय अन्तर्गत तत्कालीन विराट क्षेत्र प्रवद्र्धन विकास समितिले पार्क निर्माणको आरम्भका लागि ५ लाख रुपैयाँ उपलव्ध गराएको थियो । त्यही सानो रकमबाट तामाङले काम थाले । ‘५ लाखले जमिन बारबेर गर्न मात्रै पुग्यो,’ उनले सुनाए, ‘त्यसपछि थप बजेटका लागि नगरपालिकासँग प्रस्ताव गरियो ।’

नगरपालिकाले पनि ५ लाख निकासा गरिदियो । त्यो रकमले पार्कमा फलामे बेन्च, वृक्षरोपण, चिनिया झार रोपणलगायतका काम गरे । बजेट सकियो । काम अधुरै रह्यो । वडा नम्वर ६ वाट थप ५० हजार प्राप्त भयो । रेलिङहरू बनाए । नगरले गत वर्ष पुन: २ लाख दियो । त्यो रकमवाट अन्य काम गरे । दुर्गन्धित डाँडा दिनदिनै हेर्न लायक बन्दै थियो । यही मेसोमा स्थानीयवासी समेत रहेका प्रदेश सभा सदस्य श्रीप्रसाद मैनालीको पहलमा प्रदेशको पर्यटन मन्त्रालयबाट १६ लाख ८० हजार बजेट उपलब्ध भयो । यो रकमले पार्क निर्माणमा राम्रै सहयोग पुग्यो ।


प्रदेश सरकारले पुन: करिब २० लाख जति बजेट विनियोजन गरेको तामाङले बताए । उनले भने, ‘यो रकम आएपछि पार्क निर्माण लगभग पूर्ण हुनेछ ।’


तामाङका अनुसार काँकडभिट्टा हुँदै नेपाल भित्रने पर्यटक र आन्तरिक पर्यटकका लागि घुम्ने, समाइलो गर्ने उपयुक्त स्थान थिएन । त्यही भएर पार्क निर्माणको योजना बनेको सुनाए ।

प्रकाशित : कार्तिक ४, २०७६ १३:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT