कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

चुरे विनाशको असर : खहरे खोलामा पानी सुक्दै

डिल्लीराम खतिवडा

उदयपुर — असारदेखि झन्डै ५ महिना पानी बग्ने द्वारे खोलामा एक महिना पनि राम्ररी पानी बगेन । घेरखोला, सिवाई, मुसहरिनिया, कंग खोलामा पनि पानी बग्न छाडेको छ ।

चुरे क्षेत्रमा मुहान भएका यी खोलामा दुई/तीन वर्षअघिसम्म असारदेखि माघसम्म पानी बग्ने गरेको थियो । तर यो वर्ष भदौ लाग्दै पानी बग्न छोडेको हो ।

बढ्दो चुरे वन विनाशसँगै भू क्षयका कारण बर्सेनि पानीको स्रोत सुक्दा भदौ/असोजमै पानीको संकट पर्दै गएको छ । पानीका स्रोत सुकेपछि चुरे तलका दजनौं बस्तीमा पशुपालन संकटमा परेको छ ।

बस्ती छेउका पानीका स्रोत सुकेपछि त्रियुगा, चौदण्डीगढी र वेलक नगरपालिकाको तल्लो तटीय क्षेत्रका दजनौं बस्तीका सर्वसाधरण समस्यामा परेका हुन् । ‘घर नजिकैका खोला खहरे भदौमै सुकेका छन्,’ स्थानीयले भने, ‘खोलमा पानी सुक्दै जाँदा घाँससमेत राम्रोसँग पलाएको छैन ।’ पानी अभावमा पशुपालन व्यवसाय चौपट भएको छ ।

चुरेमा पानीको स्रोत सुक्दै जाँदा उदयपुरमात्रै होइन सिरहा, सप्तरीमा समेत समस्या भएको हो । उदयपुर तर्फको त्रियुगा नदीसँगै चुरेबाट झर्ने दजनौं खोलामा भदौ पहिलो सातामै पानी सुकेको छ । कतिपय खोलामा मुहनामा समेत पानी छैन । खहरेमा वर्षातको समयमा समेत पानी आउन छोडेको सर्वसाधरणले बताए ।

चुरेबाट बग्ने द्वार, घेर, मुसहरनिया, कंग, लगायतका खोलामा वर्षातको समयमा पानीभन्दा बढी बलुवा र माटोको लेदो बग्ने गरेको छ । जमिन मुनिको पानीको स्रोत भासिँदै गएको र बालुवा थुप्रिँदा त्रियुगा नदी तटीय क्षेत्रमा हजारौं हेक्टर खेती योग्य जमिनमा खेती हुन छोडेको किसान बताउँछन् ।

चुरेबाट उदयपुरतर्फ मात्रै झन्डै १९ खोला खहरे बग्ने गरेका छन् । त्यसैगरी सिराहा र सप्तरीमा पनि दर्जनभन्दा बढी खोलाको मुहान चुरेमै पर्छ । पानीका स्रोत सुक्दै जाँदा उदयपुरको कटारी, त्रियुगा, चौदण्डीगढी र वेलका नररपालिकाका चुरे तलका बस्ती रित्तिँदै गएका छन् ।

पशुपालन र मानवका लागि पानी नहुँदा सर्वसाधरणलाई गुजारामै समस्या हुँदै गएको चौदण्डीगढी नगरपालिका ५ सुन्दरपुरका राधेश्याम प्रसाईले बताए । तत्कालीन सुन्दरपुर गाविसका उपाध्यक्ष प्रसाईंले भने, ‘भदौमै पानी खोज्दै हिंडनु पर्ने अवस्था आयो ।’ झन्डै तीन वर्षयता चुरेबाट बग्ने खोलामा पानी बग्न छोडेको, भदौमा खोला सुकेपछि हिउँदमा खानेपानी कै अभाव हुने निश्चित रहेको उनले बताए ।

कटारीदेखि सप्तकोसीसम्मको तल्लो क्षेत्रका अधिकांश स्थानमा अपेक्षित मूल नै नफुटेको स्थानीय बताउँछन् । वर्षातम पानीको मुहान फुट्ने र हिउँदमा फागुन अन्तिमदेखि सुख्खा हुने यस क्षेत्रमा भदौमा नै सुख्खा लागेको उनीहरूले बताए ।

‘पहिलेको जस्तो जताजतै पानीको स्रोत पाउन छोडिसक्यो,’ कटारी नगरपालिका १ त्रिवेणकी रञ्जना कार्कीले भनिन, ‘४/५ वर्ष पहिले जस्तो सिंचाइ गर्ने अवस्था अहिले छैन, सिंचाइ गर्ने पानी अहिले पिउनमात्रै प्रयोग गर्न पुग्छ ।’ बढ्दो जनसंख्यासँगै वन विनाश र जलवायु परिवर्तनले असर गर्दा खोला खहरेको मुहान सुक्दै गएको उनले बताए ।

‘भदौमै खोला खहरेमा पानी सुकेपछि रिस्कु, मुसहरिनिया, खोरिया, सुन्दपुर, सिर्वानी लगायका ठूलो जनघनत्व भएका बस्तीका सर्वसाधरण अन्यत्रै जानेकी भन्ने सोचमा पुगेका छन्,’ चौदण्डीगढी नगरपालिका ६ सिर्वानीका मानबहादुर राउतले भने, ‘नदीमा पानी सुक्दै जाँदा स्थानीय जनजीवन र कृषिमा असर परेको छ ।’

चुरे विनाशका कारण प्राकृतिक नियममा पनि व्यापक परिवर्तन देखिएको छ । जलाधर सुकेका कारण चुरे तलका खोलामा पानीको सतह भासिँंदै गएको विज्ञहरू बताउँछन् । सिराहा, सप्तरी र उदयपुरका सिमानामा पूर्व–पश्चिम फैलियको चुरे पहाडको कमलादेखि कोसीसम्मको भावर क्षेत्रका गाउँमा भूमिगत पानीको स्रोत सुक्दै गएकोमा सर्वसाधरण चिन्तित छन् ।

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७६ १०:४२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सामग्री अभावमा ९ पुल अलपत्र

कान्तिपुर संवाददाता

संखुवासभा — मकालुमा खोलिएका दुई क्रसर उद्योग बन्द भएपछि त्यस क्षेत्रमा निर्माणका काम ठप्प छन् । क्रसर उद्योग स्थापनाका लागि मापदण्ड नपुगेको भन्दै गत पुसमा मकालु बरुण राष्ट्रिय निकुञ्जले सञ्चालनमा रोक लगायो ।

यहाँ ९ वटा पुल निर्माणका लागि मकालु गाउँपालिका ३ समाटारमा स्काई–कार्की बन्धु जेभी र रौताह–एसएएसले राखेको क्रसर उद्योग बन्द गरिएको हो । क्रसर उद्योग बन्द भएपछि निर्माण कम्पनीले काम ठप्प पारेका छन् ।

सम्झौतामा स्थानीय स्तरमा उत्पादन गरिएको गिटी बालुवा प्रयोग गर्ने उल्लेख गरिएको छ । बाहिरबाट कच्चा पदार्थ ल्याउँदा आर्थिक भार अत्यधिक हुने भएकाले काम गर्न नसकिएको व्यवसायी सन्तोष राईले बताए । स्टिमेटमा गिटी बालुवाको लागत स्थानीय स्तरको राखिएकाले अन्यत्रबाट ल्याउँदा दोब्बर महँगो पर्ने उनले बताए ।

उत्तर दक्षिण कोसी सडक अन्तर्गत अरुण नदीभन्दा माथि याक्रे खोला, नाङ् खोला, चोङ् खोला र जोर खोलामा पुल निर्माण गर्न सुरु गरिएको थियो । १५ करोडमा स्काई–कार्की बन्धु जेभीले ठेक्का लिएको चारवटा पुल २० महिनाभित्र सम्पन्न गर्ने गरी गत असोज १५ मा सम्झौता गरिएको थियो । सबै पुल क्रमागत अन्तर्गतका योजना हुन् ।

उवा खोला, उहाङ् खोला र एकुवा खोलामा पुल निर्माणका लागि रौताह–एसएएस जेभीले १२ करोड लागतमा निर्माणको जिम्मा लिएको थियो । सोही खण्डको ठाडो खोला र उवा खोलामा पक्की पुल निर्माणको जिम्मेवारी रौताह कन्ट्रक्सन प्रालिले पाएको थियो । दुईवटा पुल १५ करोड ७० लाखमा निर्माणगर्नुपर्ने छ ।

आवश्यक कच्चा पदार्थ उत्पादन नहुँदा नौवटा पक्की पुल अलपत्र परेका छन् । पुलहरूको जग खन्न सुरु गर्दा गर्दै क्रसर उद्योग बन्द भएपछि निर्माण कम्पनीहरूले काम रोकेका हुन् । करिब एक वर्षसम्म काम अडिएपछि निर्धारित समयमा काम सम्पन्न नहुने व्यवसायीले बताए ।

लामो समयका लागि उद्योग नै सञ्चालन गर्ने गरी क्रसर सञ्चालनमा नल्याएको समेत रौताह कन्ट्रक्सन प्रालिका सञ्चालक राईले बताए । वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन, अन्य प्राविधिकव्यवस्थापन लगायतका काम सम्बन्धित कार्यालयले गर्नुपर्ने हुन्छ, उनले भने, त्यसो नगरिएकाले समस्या परेको हो ।

निर्माणको काममा विरोध आएपछि वातावरणीय प्रभाव मूल्याङकन गरिएको र प्रतिवेदन आउन बाँकी रहेको उत्तर दक्षिण कोसी सडक आयोजना कार्यालयका प्रमुख गौतमकुमार श्रेष्ठले जानकारी दिए ।

‘प्रभाव मूल्यांकनका लागि परामर्शदाता खटाएर सम्पूर्ण अध्ययन सम्पन्न भइसकेको छ,’ उनले भने, ‘केही दिनमा प्रतिवेदन आउनेछ । सकारात्मक प्रतिवेदन आए त्यस लगत्तै काम सुचारु हुनेछ, वातावरणलाई प्रभाव पार्ने खालको भए थप छलफल गरेर अघि बढाइनेछ ।’

त्यस क्षेत्रको वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन नगरी आफूखुसी क्रसर उद्योग सञ्चालन गरिएकाले सञ्चालनमा रोक लगाइएको निकुञ्जका सूचना अधिकारी हिमाल पाठकले जानकारी दिए । ‘वातावरणीय हिसाबले संवेदनशील क्षेत्रका रूपमा लिइएको मकालु क्षेत्रमा प्रभाव मूल्यांकन अति जरुरी हुन्छ, उनले भने, त्यो प्रक्रिया पूरा नभएकाले रोक्नु परेको हो ।

अब वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन गराएर सकरात्मक प्रतिवेदन आएपछि काम सुरु गर्न दिन्छौं ।’ हिमाली राष्ट्रिय निकुञ्ज नियमावली २०३६, नियम ३०, बमोजिम निकुञ्ज क्षेत्रमा कुनै पनि निर्माण गर्न नेपाल सरकार, वन तथा वातावरण मन्त्रालयको स्वीकृति लिनु पर्ने व्यवस्था छ ।

मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन नियामावली २०५२, नियम १७ का अनुसार वातावरणमा प्रतिकूल असर पर्न सक्ने गरी ढुङ्गा, माटो, बलुवा वा खानी खन्न वा कुनै खनिज पदार्थ, माटो वा अन्य यस्तै पदार्थ निकाल्न नपाइने उल्लेख छ ।

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७६ १०:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×