खान (खाँड) नै शाह

कान्तिपुर संवाददाता

शनिबार कोसेलीमा प्रकाशित यादव देवकोटाको ‘बाह्र मगरातमा शाही कटक’ इतिहास सम्बन्धी लेखमा केही थप गर्न चाहन्छु  ।

१. आत्रेय वंश अनुसन्धान प्रतिष्ठान, पौडेल वंश राष्ट्रिय समिति भरतपुर–१, देवघाटबाट २०६० सालमा प्रकाशित पौडेल वंशावली पाना १९ अनुसार आत्रेय ब्राह्मण शक्तिदेव भट्टलाई महाराष्ट्रका राजा प्रतापसिंह राणाले महाराष्ट्रबाटै शासित अजमेर र चित्तौडगढ राज्य र आफ्नी छोरी राजकुमारी शक्तिलाई समेत दान गरी दिए । यी राजकुमारीका तर्फबाट वि.सं. ९११ मा शंकर भट्टारक जन्मे । बाबु राजा शक्तिदेव भट्टले शंकरलाई चितौडगढको युवराज बनाए ।
२. यिनै शंकर भट्टारकका सन्तान राजा वि.सं. १०२६ को मुस्लिमको आक्रमणमा मारिएपछि त्यहाँका युवराजलाई जोगाउन राजगुरु आत्रेय उदयदेव भट्टले युवराजको थर परिवर्तन गरी खान (खाँड) गराएका थिए ।


३. महर्षि अत्रिका सन्तानमात्र चन्द्रवंशी हुन् र महर्षि अत्रिका सन्तान वृद्धि भएर धेरै भएकाले महर्षि अत्रिका सन्तानहरूले चन्द्रवंशभित्रै अन्य गोत्र पनि चलाए अत्रि, आत्रेय बाहेक । महर्षि अत्रिका सन्तानले चलाएका गोत्र करिब १५ भन्दा बढी र हाल नेपालमा बस्ने ५ सयजति थर छन् । हाल प्रचलित गोत्रहरू भरद्वाज, विश्वामित्र, मौदगल्य, शौनक वा शुनक, काश्य, गर्ग, गार्ग्य आदि महर्षि अत्रिका सन्तानले चलाएका हुन् (हेर्नुस्, श्रीमद्भागवत) । कुनै कारणवश अत्रि, आत्रेयको गोत्र बदल्नुपरे यिनै चन्द्रवंशी भित्रैका आफ्ना सन्तानले चलाएका गोत्रमा बदल्ने र यी गोत्रहरूबीच विवाह पनि चलेको छ । यसैले खान (खाँड) को गोत्र भरद्वाज बनाइयो । तिनै खानहरू हाल शाह भएका हुन् । चित्तौडगढको राजवंशले चित्तौड छोडेको १६ औं पुस्तामा स्याङ्जाको भिरकोट आएर जैनखानले ठकुराई राज्य स्थापना गरेका हुन् ।
४. राज्य विस्तारको क्रममा मारकाट गर्दा थर र गोत्रहत्या लाग्छ भनी यिनै चन्द्रवंशी भित्रको अन्य गोत्र लिई लडाइँ गर्ने चलन थियो, जुन पृथ्वीनारायण शाहले पुनः भरद्वाजबाट काश्य (लेखकहरूले लेख्ने गरेको काश्यप होइन) गोत्र लिएर लडेका थिए । यस क्रममा कर्णाली र सुदूर पश्चिमका बाइसे तथा सेनहरू पनि अत्रि, आत्रेय गोत्री हुनाले आपसमा लड्दा यसरी नै थर र गोत्र बदल्ने गरेका हुन् । थर भने ठाउँ र पेसाबाट धेरै चलेका छन् ।
५. राजा इच्छवाकुका सन्तानले मात्र सूर्यवंश लेख्न मिल्ने हो र यो वंशमा सायद नगण्य होलान् तथा हाल सूर्यवंशी लेख्ने पनि सबै झुट हुन् ।
६. अत्रि आत्रेयका कुलदेवता विष्णुको दस अवतार मध्येको भगवान बराह हुन् र साथमा शिव र माता भवानी जगदम्बाको पनि पूजा हुन्छ । स्थानीय सबभन्दा मानिने देवदेवीका समेतको पूजा हुन्छ । जस्तो– मस्टो । जहाँसम्म शाह खलकका कुलदेवी भनिएको छ, ती कुलदेवी नभई शक्तिदेवी हुन् । अत्रि, आत्रेयहरूले कुलदेवतालाई पशुपन्क्षीको बलि दिँदैनन् । पुजारीको सम्बन्धमा शक्तिमातालाई पशुपन्क्षीको बलि दिने चलन चलाएकाले बलि दिने सबै पशुपन्क्षीलाई छुने जात भनेको मगर हुनाले यही जातलाई पुजारी राखेको हुनुपर्छ, न कि देवकोटाको तर्कको होस् ।
७. देवकोटाले लेखेका अन्य विषय सम्बन्धमा सम्बन्धित वंशका मानिसले नै प्रतिक्रिया जनाउनु हुनेछ ।
८. देवकोटाले उल्लेख गरेका गोपीनाथ शर्माको पुस्तकलाई म भरपर्दो मान्न सक्दिन । किनकि कुनै न कुनै रूपमा हामी पनि प. ४ नं. पयुँकोट राज्यसँग जोडिन्छौं । तर उहाँले दिएका राजाहरूका नाममा हामीलाई जानकारी भएका नाम भेटिँदैनन् । यो कुरा स्याङ्जाका अन्य चौबिसे राज्यका सन्दर्भमा पनि लागू हुनसक्छ ।
– मुक्तिनारायण पौडेल, सतौँदरौँ–१, स्याङ्जा

प्रकाशित : भाद्र ३१, २०७६ १२:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भट्टराईको परीक्षा

कान्तिपुर संवाददाता

ठूला नेताहरूबाट जनअपेक्षित काम नभइरहेका बेला योगेश भट्टराईप्रति सबैको आशा थियो  । अवसर पाए पक्कै केही गर्छन्  ।

उनले अवसर पनि पाए । संघीय सरकारको संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हाल्ने अवसर पाएका छन् । मन्त्री भट्टराईको आलोचना त्यसबेलादेखि हुनथाल्यो, जब पशुपतिमा आरती सुरु गर्नु अघि राष्ट्रियगान बजाउन अनिवार्य गरियो । गत शनिबार नेपालगन्जबाट काठमाडौं आउने क्रममा उनकै कारणले गर्दा जहाज ‘होल्ड’ गर्नुपरेको भनी सर्वसाधारणले उनीप्रति आक्रोश पोखे । आक्रोश पोख्ने क्रममा निकै आक्रामक अभिव्यक्ति प्रकट भएको सुनियो । केही जनताले पूर्व युवराज पारससँग जोडिएको घटनासमेत सुनाए ।
कार्यकारी पदमा पुगेको छोटै समयमा आलोचित भएका भट्टराई पहिलो व्यक्ति हुन सक्छन् । यो आक्रोश योगेशप्रति मात्रै होइन, अन्य नेता र शासकहरूप्रतिको आक्रोश पनि हो । पदासिन भएको २ महिना नबित्दै आलोचित हुनपुगेका मन्त्री भट्टराईले आफूले जनताको हितमा काम गर्न नसके पदबाट राजीनामा दिने जुन कुरा पदभार ग्रहण गरेकै दिन बोलेका थिए । अब उनी सच्चिएर बढ्छन् कि यस्तै गतिविधि दोहोर्‍याउँदै जान्छन्, त्यसैमा उनको राजनीतिक भविष्य निर्भर गर्छ ।
– सुजन देवकोटा, पालुङटार–४, गोरखा

प्रकाशित : भाद्र ३१, २०७६ १२:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्