यसरी घट्छ हात्ती आतंक- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

यसरी घट्छ हात्ती आतंक

ददि सापकोटा

गत असार ३१ गते एकाबिहानै चितवन राष्ट्रिय निकुन्जबाट गाउँ पसेको ‘रोनाल्डो’ हात्तीले चितवनको बाघमारा सामुदायिक वननजिकैबाट ६२ वर्षीय कान्छा दराईलाई घिसार्दै लग्यो र राप्ती नदीको किनारमा लगेर उनको ज्यान लियो । त्यसअघि हात्तीहरूले स्थानीय घरहरू भत्काउने, बालीनाली सोत्तर पार्ने गर्दै आएका थिए । 

संरक्षित क्षेत्रनजिकको बस्तीमा हात्तीको आक्रमणबाट डेढ दशकयता झन्डै दुई सय मानिसको मृत्यु भइसकेको राष्ट्रिय निकुन्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागको तथ्यांकले देखाउँछ । हालसम्म झापामा मात्रै तीन दर्जनभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भइसकेको छ । मोरङ, सुनसरी, उदयपुर, सप्तरी, सर्लाही, रौतहट, सिन्धुली, धनुषा, बारा, पर्सा, मकवानपुर, बर्दिया र कञ्चनपुर पनि हात्ती प्रभावित क्षेत्र हुन् ।

तर, यो मानवमाथि हात्तीको आतंक हो या हात्तीमाथि मानव आतंक ? हात्तीको व्यवहारले भन्छ- मानिसहरूले हात्तीमाथि अत्याचार गरे । मानिस भन्छन्- हात्तीले मान्छेमाथि आतंक मच्चायो । वास्तविकता के हो ? कसरी गर्न सकिन्छ यसको न्यूनीकरण ? यसका लागि पहिले हात्ती कस्तो जीव हो भन्ने बुझ्नु जरुरी छ ।

हात्ती मान्छेजस्तै सामाजिक प्राणी हो । हात्तीहरू समूहमा बस्छन् । सामूहिक नीतिनियम, आचरण मान्नुपर्छ । नेतृत्वकर्ता बथानकी पाकी, अनुभवी पोथी हुन्छे र उसको निर्देशन सबैले पालना गर्नुपर्छ । जुन हात्तीले मान्दैन, उसलाई बथानबाट खेदिन्छ । त्यसरि एक्लिनेमा प्रायः भालेहरू हुन्छन् । आफ्नो बथानबाट एक्लिएका भालेहरू रिसाएका हुन्छन् । बथानबाट लखेटिएको पीडा र समूहबाट एक्लिनुको व्यथाले तिनलाई रिसालु, झगडालु बनाउँछ । ती बढी आक्रामक बन्छन् । त्यसो त ती फेरि सुध्रिएर बथानको नियम स्विकार्दै बथानमै फर्किने पनि गर्छन् ।

एक्लै छुट्टिएर जाँदा दानापानी, खानपिन अलि धेरै पाइन्छ । बथान छोड्नुपरेपछि वैंशले मैमत्ता बन्दा पोथी पाएका हुँदैनन् । यस्ता भालेलाई यौनभोकले झन् मैमत्त बनाउँछ । त्यो बेला यौन हर्मोन बढेको हुन्छ । कन्चटको धमनीबाट पीपजस्तो तरल पदार्थ झरेको हुन्छ जसलाई मात लागेको भनिन्छ । मातमा आएका भालेहरू यौनचाहनाले पागलजस्तै बन्छन् । त्यसैको खोजीमा भौंतारिन्छन् । सारा धरतीकै हर्ताकर्ता, बलवान् मै हुँ भनेर जंगलका रूखसुख ढाल्छन् । स्वाँफ्वाँ गर्दै हिँड्छन् ।

रात परेपछि भोक लाग्न थाल्छ । जंगलमा सजिलै खान पाइन्न । गाउँबस्तीमा छिर्‍यो भने त एकैचोटि गर्‍यामगुरुम पार्न पाइयो । त्यही कारण पनि हात्तीहरू बस्ती पस्ने गर्छन् ।

सामाजिक प्राणी हुनाले तिनमा पनि आक्रोश, वेदना, बदलाको भावना, सहयोग, सामूहिकता, दुःख, पीर, एकता, पीडा, माया, विछोडको छटपटी सबै हुन्छ । एकअर्कालाई सहयोग गर्ने, मिलेर बस्ने मानिसहरू कसरी बदला लिने र युद्धमा होमिने गर्छन् ! यो हात्तीका लागि पनि मानव समुदायको ऐना हुन सक्छ । त्यसैले आफूमाथि आइलाग्ने र दुःख दिनेमाथि हात्ती पनि जाइलाग्छ, प्रतिशोध लिन्छ ।

हात्तीको स्मरणशक्ति असाध्यै तेजिलो हुन्छ । खास गरी वर्षायाममा भारतको असमदेखि हिँडेर नेपालका कोसीटप्पु, चितवन, बर्दिया र शुक्लाफाँटासम्म पुग्ने हात्तीहरू यसको गतिलो उदाहरण हुन् । जब भारतको ब्रह्मपुत्र नदीमा बाढी आएर त्यहाँको जमिन पानीले ढाक्छ तब चरनको अभाव हुन्छ । त्यसपछि ती हात्ती मेची नदी तरेर बिस्तारै नेपाल छिर्छन् । बाहुनडाँगी भारत हुँदै नेपाल पस्ने हात्तीहरूको प्रमुख नाका हो । नेपालमा सबैभन्दा बढी क्षति र द्वन्द्व झापाको बाहुनडाँगीमै हुनुको कारण पनि यही हो ।

असमबाट नेपालसम्म करिब ३० दिनदेखि ४५ दिनसम्म लगाएर आउने हात्तीहरूले बाटो कहिल्यै भुल्दैनन् । एक पटक आफ्नी हजुरआमासित आएको बच्चो हुर्किएपछि एक्लै पनि त्यो बाटो पत्तो लगाउन समर्थ हुन्छ । हात्तीहरू पुर्खाले पानी खाएकै तालमा तिर्खा मेट्छन् । त्यही नदीमा नुहाउँछन् । उही रूखको सियाँलमा बस्छन् । आफ्ना पुर्खाले पुर्खौंपुर्खादेखि हिँडेको बाटो, कुल्चेको जमिन, चरेको वन मासेर बस्ती बसालेकैले हात्तीहरू मानिससँग रिसाउने गरेका हुन् ।

हात्तीहरूले हजारौं वर्षदेखि हिँड्दै आएको बाटो पछिल्ला ४०–५० वर्षयता मासेर बस्ती बसाइएकाले हात्ती–मानव द्वन्द्व बढेको हो । हात्तीहरू हजारौं वर्षदेखि आफ्नै बाटो हिँडिरहेका छन् र त्यसमा भाँजो हाल्ने काम मानिसले गरेकाले खासमा यसलाई हात्तीमाथिको मानवीय आतंक भनेर बुझ्नु उचित हुन्छ ।

मानिसले हात्तीलाई छक्याउने, कतै झाडी वा रूखतिर लुक्ने, छाप्रा हालेर तर्साउने गर्नु अत्यन्त घातक हुन्छ । किनभने जीवन जिउने कला र सञ्चारको पहुँचमा हात्ती मानिसभन्दा धेरै गुणा तीक्ष्ण हुन्छ । हात्तीले मानिसका तुलनामा बीस गुणा कम आवृत्ति (फ्रिक्वेन्सी) को आवाज सुन्न सक्छ । जस्तो- लामखुट्टेको आवाजमा करिब १४ हर्जको आवृत्ति हुन्छ । सबै लामखुट्टेको आवाज मानिसका कानले सुन्दैनन्, तर हात्तीले लामखुट्टेभन्दा पनि साना कीराको अझ मसिनो आवाज परैबाट सुन्छ । साढे चार किलोमिटरभन्दा परैबाट को हिँडिरहेको छ भन्ने कुरा हात्तीले त्यो व्यक्ति वा जनावर हिँड्दाको कम्पनबाटै थाहा पाउँछ ।

हात्तीले १४ देखि १६ हर्जसम्म कम आवृत्ति भएका आवाजहरू पत्ता लगाउन सक्छ । हात्ती यस्तो जीव हो जसले आउँदै गरेको आँधी २४१ किलोमिटर टाढैबाट महसुस गर्न सक्छ भन्ने तथ्य नामिबियामा गरिएको अध्ययनले पत्ता लागेको छ । हात्तीले दैनिक सञ्चारका लागि ७० भन्दा बढी स्वर प्रयोग गर्छ । दृश्य र स्पर्शका १६० संकेतहरू प्रयोग गर्न सक्ने हात्ती मानिसको हरेक क्रियाकलापको एकएक हिसाब राख्न सक्षम हुन्छ ।

सन् २००७ मा स्कटल्यान्डको सेन्ट आन्ड्रियु विश्वविद्यालयका रिचार्ड ब्रायनले अफ्रिकाको आम्बोसेली राष्ट्रिय निकुन्जमा गरेको अध्ययन अनुसार, एउटा हात्तीले आफ्ना ३० साथी हिँडेको बाटो पहिचान गर्न सक्छ । एक दर्जन हात्तीको बथान रहेछ भने प्रत्येक हात्तीले ३० जनाको दरले ३६० व्यक्तिको आवाज र पदचिह्न चिन्न सक्दो रहेछ । मान्छेको सासफेराइ, गन्ध, पदचिह्नसमेत थाहा पाउने हात्तीलाई कसरी ढाँट्न, छक्याउन सकिन्छ !

हात्तीले चार किलोमिटर टाढाबाट अन्य हात्तीको पुकाराको पनि प्रतिक्रिया दिन सक्छ । यसको अर्थ एक हात्तीले अर्को हात्तीको वेदना, सूचना सुन्न सक्छ र ५० वर्गकिलोमिटरको दायराभित्र राम्रोसँग सञ्चार गर्न सक्छ । त्यसैले हात्तीहरू बथानमा कुनैलाई आपत्बिपत् परे तत्कालै एकत्रित हुने गर्छन् ।

हात्तीहरू किन पनि बढी सक्रिय देखिन्छन् भने तिनले दिनहुँ १२–१८ घण्टा आहाराको खोजीमै हिँड्नुपर्छ । दैनिक करिब ४५० किलो आहारा खान र १९० लिटर पानी पिउन आवश्यक छ । वन्यजन्तुको बासस्थान घट्दै गएको र खडेरी बढ्दै गएकाले हात्तीले खानेकुरा र पानीको अभावमा मानिसहरूसँग प्रतिस्पर्धा बढाउँदै लैजानुपरेको छ । हात्तीले चर्ने जंगल खुम्चिँदै जानु, हात्तीले खाने घाँस र वनस्पति जंगलमा मासिँदै जानुले पनि यो द्वन्द्व बढ्दै गएको हो ।

हात्ती कसरी नियन्त्रण गर्ने त ?

हात्ती नियन्त्रणका लागि सबैभन्दा उत्तम उपाय मानिसले द्वन्द्वै नगर्नु हो । अर्थात्, हात्ती आवतजावत गर्ने मार्गमा व्यवधान नगर्नु र उसलाई दखल नपुर्‍याउनु । त्यसका लागि हात्ती मार्गमा रहेका बस्तीहरूको स्थानान्तरण उत्तम विकल्प हो ।

त्यसबाहेक हामीलाई हात्ती बसाइँसराइको मार्ग, समय र आहाराका बारेमा पनि ज्ञान हुनुपर्छ । हात्ती हिँड्ने याममा नपाक्ने र हात्तीले नरुचाउने खेती पहिचान गर्नुपर्छ । हात्तीहरूले नरुचाउने चिया, हलेदो, अदुवा, सर्स्युं, बदाम (पिनट्स), खुर्सानी र सुर्ती खेती लगाउन सकिन्छ ।

खुर्सानी र सुर्तीबाट हात्तीहरू टाढै बस्छन् । हात्तीको गोबरको गुइँठा बनाई खुर्सानी मोलेर हात्ती आउने समयमा बालिदिने हो भने त्यो धूवाँ टाढाटाढा फैलिएर ती तर्किन सक्छन् । गुइँठामा सुर्ती मोलेर बाल्ने, आउने बाटामा राखिदिने गरेर हात्तीहरूलाई तर्काउन सकिन्छ ।

भारत र चीनमा हात्तीहरूले राति घर फोरेर रक्सी खाएका घटनाहरूबाट ती हिँड्ने बाटामा रक्सी बनाउने र भण्डार गर्ने गर्नु हुन्न भन्ने पाठ सिक्न सकिन्छ ।

हात्तीहरू सिंह, बाघ, मौरी, भालुसित डराउँछन् । त्यसैले ती जनावरहरूका आवाज रेकर्ड गरेर सेन्सर वा कम्पनको सहायताले हात्ती मार्गमा सुनाइदिने गर्दा पनि फाइदा हुन सक्छ ।

वैज्ञानिकहरूले मौरीबाट हात्ती लखेट्ने गज्जबको जुक्तिसमेत निकालेका छन् । हात्ती आउने बाटामा खेतीभन्दा करिब १० मिटर परै मसिना डोरीहरूमा मौरीका घारहरू राखिदिने । हात्ती खेतीमा नपुग्दै त्यो तार वा डोरीमा ठोक्किएर डोरी हल्लिन थाल्छ । डोरी मौरीको घारमा ठोक्किन थालेपछि मौरीहरूलाई दखल पर्छ र मौरीहरू रिसले हात्तीमाथि खनिन्छन् । मौरीहरूले कलिलो छालामा टोक्छन् र खील त्यहीँ छोड्छन् । गढेको खीलले हात्तीहरूलाई निकै पछिसम्म पीडा दिइरहन्छ । त्यसको दुखाइले हात्तीलाई ज्वरोसमेत आउन सक्छ । त्यो देख्नासाथ हात्तीहरू डरले थर्कमान हुँदै मसिनो स्वर निकालेर भाग्न थाल्छन् । मौरीको आवाज सुन्दा पनि वैज्ञानिकहरूले हात्ती भागेको पत्ता लगाएका छन् ।

अक्सफोर्ड युनिभर्सिटीको प्राणीशास्त्र विभागका अनुसन्धान सहयोगी र सेभ द एलिफेन्ट्सका लागि मानव–हात्ती सहअस्तित्व कार्यक्रम प्रमुख डा. लुसी किङको नेतृत्वमा श्रीलंकाको उडावलावे राष्ट्रिय निकुन्जमा गरिएको अध्ययनले एसियाली हात्तीहरूले मौरीको भुनभुनाइलाई अलार्मका रूपमा प्रतिक्रिया दिएको देखाएको छ । मौरीको आवाज आएपछि तिनीहरू धेरै टाढा गए र डरले कराए । मौरीको घारले हात्तीलाई पूर्ण रूपमा रोक्न नसके पनि केही कम भने गर्छ । यस प्रयोजनका लागि मौरीपालन गरे मह र मैन उत्पादनबाट दिगो आम्दानीसमेत हुन सक्छ । मौरीबाट हात्ती लखेट्ने र मह बेचेर आम्दानी पनि गर्ने परियोजना हाल भारतका कोडागु र दक्षिण कर्नाटकमा बेलायती केभिक संस्थाले केही वर्षदेखि सञ्चालन गरिरहेको छ ।

भारतमा डल्ले, अकबरे खुर्सानीको बम बनाएर अश्रु ग्यासको सट्टा प्रयोग गर्न थालिएको केही वर्ष भयो । खुर्सानीको धूलोलाई अश्रुग्यासका रूपमा हानेर पनि हात्ती भगाउन सकिन्छ भनी अहिले अनुसन्धान भैरहेको छ । यो हाम्रा लागि पनि उपयोगि हुन सक्छ ।

खुर्सानीको धूलोलाई तेलमा चोबेर डोरीमा घस्ने र खेतवरिपरि टाँग्ने गरे पनि त्यसको गन्धले अफ्रिकामा हात्तीहरू भाग्ने गरेका छन् । त्यस्तै, हात्तीहरू आहारा खोज्न आउने बेला फ्ल्यास लाइटहरूको प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

हात्तीहरूले रूखका बोक्रामा अरू जीवको पिसाब, गन्ध सुँघ्ने गर्छन्, वरिपरि कस्तो जीव छ भनी थाहा पाउन । कुनै हात्तीकै बास्ना आए पनि ती सकभर तर्किन्छन् । त्यसैले चिडियाखानाका हात्ती वा बाघको पिसाब हात्ती मार्गमा छर्कने गरे यो समस्याबाट मुक्ति पाउन सकिन्छ ।

प्रकाशित : माघ १७, २०७९ ०८:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

युरोपमा मानसिक स्वास्थ्य अवस्था भयावह

ददि सापकोटा

पेरिस — युरोपेली मुलुकहरूमा मानसिक स्वास्थ्य संकट बढ्दै गएको छ । आर्थिक सहयोग र विकास संगठन (ओईसीडी) को तथ्यांक अनुसार १८ युरोपेली देशहरूमा सन् २००० देखि २०२० सम्ममा मानसिक रोगविरुद्धको औषधि (एडी) प्रयोग झन्डै साढे दुई गुणाले बढेको छ । ओईसीडीको तथ्यांकले कोभिड–१९ महामारीको समयमा चिन्ता र डिप्रेसनमा नाटकीय वृद्धि भएकाले मानसिक स्वास्थ्य बिग्रिएको देखाएको छ ।

१८ युरोपेली देशहरूमा सन् २००० मा प्रतिदिन प्रतिएक हजार व्यक्तिमा डिफाइन्ड डेली डोज ९डीडीडी० अर्थात् दैनिक मात्रा ३०।५ मात्र थियो । सन् २०२० मा त्यो बढेर ७५।३ पुगेको छ । यसको अर्थ युरोपेली मुलुकमा मानसिक स्वास्थ्यका बिरामीको संख्या १४७ प्रतिशतले वृद्धि भएको हो । तर एन्टी डिप्रेसन ९एडी० औषधि लिने प्रवृत्ति सबै देशमा समान छैन । सन् २००० मा इस्टोनियामा डीडीडी ६।४ थियो भने आइसल्यान्डमा ७०।५ थियो । चेक गणतन्त्रमा भने सन् २०२० सम्म आइपुग्दा ५७७ प्रतिशत र सोही समयमा फ्रान्समा यो ३८ प्रतिशतले बढेको छ । यो २००० र २०२० को बीचमा यी देशहरूमा सबैभन्दा कम परिवर्तन भएको देखिएको छ ।

सोही अवधिमा पोर्चुगलमा ३०४ प्रतिशत, बेलायतमा २५६ प्रतिशत, स्पेनमा २०८ र जर्मनीमा २०० प्रतिशतले वृद्धि भएको जनाइएको छ । तथ्यांकले युरोपेली देशहरूमा कसरी एडी खपत एकपछि अर्को वर्ष बढेको छ भन्ने देखाउँछ । १८ मध्ये १४ देशमा एडीको प्रयोग दोब्बरभन्दा बढी छ । २०२० मा प्रतिदिन प्रतिहजार मानिसमा मानसिक स्वास्थ्यविरुद्धका औषधिहरूको खपत लात्भियामा २०, आइसल्यान्डमा १५३, पोर्चुगलमा १३१, बेलायतमा १०८, स्विडेनमा १०५ र स्पेनमा ८७ पुगेको छ ।

खुसी रहेका नागरिकमा मानसिक स्वास्थ्य कम हुन्छ भन्ने विश्वासलाई पनि तथ्यांकले गलत सावित गरिदिएको छ । वर्ल्ड ह्यापिनेस रिपोर्टका अनुसार सन् २०२० मा विश्वको दोस्रो सबैभन्दा खुसी देश आइसल्यान्डमा युरोपमै सबैभन्दा बढी एन्टिडिप्रेसेन्ट खपत भएको छ । रिपोर्टमा छैटौं स्थानमा रहेको स्विडेनमा १०५ डीडीडी प्रयोग गरी एन्टिडिप्रेसेन्ट धेरै लिने युरोपमै चौथो देश भएको छ । रिपोर्टअनुसार सबैभन्दा खुसी राष्ट्र मानिएको फिनल्यान्डका मानिसहरूले ८२ डीडीडी एन्टिडिप्रेसन प्रयोग गरे जसले फिनल्यान्डलाई २४ देशहरूमध्ये सातौं स्थानमा राख्यो । लातभियामा दैनिक २० मात्राका दरले एडी प्रयोग गरिन्छ । तर विश्व खुसी प्रतिवेदनमा ३४ औं स्थानमा छ । ३० डीडीडी लिने लात्भियालाई पछ्याउने हंगेरी खुसीको सूचीमा ४३ औं स्थानमा थियो ।

ईयूमा डेनमार्क मात्रै यस्तो मुलुक हो जहाँ गत १० वर्षमा एडी खपत घटेको छ । सन् २०२० मा जर्मनीले एडीमा ७८ करोड ३० लाख युरो, स्पेनले करिब ६४ करोड ९० लाख युरो, इटालीले ४ करोड ४० लाखदेखि ४ करोड ५६ लाख युरो खर्च गर्ने प्रमुख राष्ट्र हुन् । ईयूको तथ्यांक अभिलेखमा आधिकारिक मानिएको युरोस्टाटका अनुसार सन् २०१९ मा, ईयू देशहरूमध्ये पोर्चुगल १२।२ मा गम्भीर डिप्रेसनको सबैभन्दा बढी हिस्सा थियो । त्यसपछि स्विडेन ११।७ प्रतिशत, जर्मनी र क्रोएसिया ११।६ प्रतिशत, माल्टा ३।५, बुल्गेरिया २।७ र रोमानिया १ प्रतिशत सबैभन्दा कम थियो । युरोपेली आर्थिक सहयोग र विकास संगठन ९ओईसीडी० द्वारा जारी गरिएको पछिल्ला सर्वेक्षणहरूले कोभिड–१९ महामारी सुरु भएदेखि नै मानसिक स्वास्थ्यमा उल्लेखनीय गिरावट आएको देखाएको छ ।

प्रकाशित : मंसिर १३, २०७९ १०:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×