आचार्यको दुःखान्तले देखाएको देशको अर्थराजनीतिक तस्बिर- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
सम्पादकीय

आचार्यको दुःखान्तले देखाएको देशको अर्थराजनीतिक तस्बिर

सम्पादकीय

यतिखेर नेपालीहरू एक दुःखद घटनाका कारण जति स्तब्ध छन्, त्यत्ति नै आक्रोशित पनि । संसद् भवनबाहिर मंगलबार आत्मदाह प्रयास गरेका प्रेमप्रसाद आचार्यको कीर्तिपुरस्थित बर्न अस्पतालमा उपचारका क्रममा बुधबार देहान्त भएसँगै राज्यको अर्थराजनीतिक दुश्चक्रप्रतिका प्रश्नहरूले नेपाली समाज फेरि उद्वेलित भएको छ ।

आफैंलाई जलाउनुअघि इलामका ३६ वर्षीय यी व्यवसायीले सामाजिक सञ्जालमा राखेको र सञ्चारमाध्यमहरूलाई पठाएको दुःखान्त जीवन–कथा जोकोहीको मथिंगल रन्थनाउन पर्याप्त छ । व्यावसायिक जीवनका क्रममा हजार हन्डर खाएका उनी निश्चय पनि यसबीचमा ठूलो अवसादबाट गुज्रिएका थिए, जसलाई उनी आफैंले पनि स्विकारेका छन् । र, त्यही अवसादको उत्कर्षस्वरूप आत्मदाहको बाटो रोजेका हुन् ।

भन्नै पर्दैन, जतिसुकै चिन्ता–व्याकुलतामा पनि आत्महत्याको बाटो सही होइन, कसैले पनि यस्तो गर्नु हुँदैन । तर, यसो भनेर मात्र समाजमा आत्महत्या रोकिँदैन । त्यसका निम्ति यसका कारणहरूसम्म पुग्न जरुरी हुन्छ । यहाँ भुल्नु हुँदैन— निज आचार्यलाई जीवन त्याग्न डोर्‍याउने अवसाद उनको उद्विग्नताको लक्षण मात्र हो, कारण होइन । आफैं गरिखान खोज्दा राज्य, व्यावसायिक जगत् र समाजबाट जेजस्ता असहयोग भोगे, तिनैले उनको जीवनलाई विषादको सुरुङभित्र फसाएका हुन् । तर पनि आफ्नो शक्तिहीनतालाई उनले बाँचेरै पराजित गर्नुपर्थ्यो, मरेर होइन । जीवन त्यागिसकेका उनको हकमा यस्तो कामनाको पक्कै अर्थ छैन, परन्तु हाम्रो अर्थराजनीतिक–सामाजिक संरचनाबाट उनी दुरुत्साहित भएको तथ्य बिर्सनु हुँदैन । राज्य, समाज र व्यावसायिक क्षेत्रभित्र मौलाइरहेको असहयोगी र दोहनकारी चरित्रका कारण भविष्यमा फेरि कसैले यसरी हरेस खानु नपरोस् भनेर पर्याप्त सामूहिक सावधानीका निम्ति यो घटनाबाट पाठ सिक्नैपर्छ ।

आचार्यले औंल्याएका तथ्यहरू सम्पूर्ण रूपमा सत्य होलान्–नहोलान्, थोरै मनोगत र बढाइचढाइ गरिएका पनि छन् कि, तर मूल सवाल त्यो होइन । उनका टिप्पणीहरूबाट हाम्रो राज्य र व्यावसायिक जगत्को जुन समग्र चित्र देखिन्छ, त्यो कदापि झुटो होइन । महत्त्वाकांक्षा, लगानीको मात्रा, व्यवसायको किसिम र दायरा फरक होलान्, तर देशभित्रै केही गरौं भन्दै स्व–व्यवसायमा होमिएका सबैजसोको साझा कथा यही हो । त्यसैले सम्बन्धित सबैले आचार्यका दुखेसोको आयतन र गहिराइलाई मापन र मनन दुवै गर्न सक्नुपर्छ । र, यसबाट शिक्षा लिएर साना तथा मझौला उद्यमी तथा स्व–व्यवसायीहरूको हित संरक्षणका खातिर राज्य र व्यावसायिक क्षेत्रले व्यवस्थित पहल लिनुपर्छ ।

आचार्यले फोइदिएको पन्तुराभित्र केवल एक व्यक्तिको होइन, हर व्यवसायीका दुःखका कथाहरू छन् । व्यावसायिक जगत्भित्रै पनि ठूलाबाट साना कसरी लुटिन्छन्, व्यापारीहरूबाट उत्पादकहरू कसरी ठगिन्छन् भन्ने एक–एक दृष्टान्त छन् । हाताहाती नगदमा बेच्ने व्यापारीले ती सामग्रीका उत्पादकहरूलाई भने कसरी उधारोमा फसाइरहेका छन् भन्ने नालीबेली उधिनिएका छन् । अनि, सरकारी अनुदान कसरी घुमाईफिराई उही पहुँचवालाहरूकामा मात्र थुप्रिन्छ र वास्तविक रूपमा सहयोगको खाँचो भएकाहरूलाई जति प्रयास गर्दा पनि रित्तो हात पारिन्छ भन्ने यथार्थ पस्किएर उनले राज्य–चरित्र उदांगो पारिदिएका छन् । यी सबै बेथितिहरूमाथि हस्तक्षेप गर्नुपर्ने टड्कारो खाँचो उनले औंल्याएका छन् ।

खासमा साना व्यवसायीहरू खासै संगठित छैनन्, भए पनि तिनको आवाज सानै हुन्छ । राम्ररी संगठित र राज्यसित ठाडो पहुँच भएका ठूलाहरूको आवाज पनि ठूलै हुन्छ, उस्तै पर्दा तिनले राज्यलाई चुनौती नै दिन्छन् । सरकारी करदेखि बैंकको साँवा–ब्याज नतिर्दा पनि उन्मुक्ति पाएकै हुन्छन् । अरू प्रयोजनमा लिएको ऋण जग्गामा खन्याएर समयमा साँवा–ब्याज नतिरी उल्टो आन्दोलन गर्न पनि तिनीहरू ‘स्वतन्त्र’ नै छन् । तर यस्तो सुविधा साना तथा मझौला व्यवसायीलाई छैन; राजनीतिज्ञ र प्रशासकहरूसित व्यक्तिगत पहुँच छैन भने उनीहरूको आवाज कतै सुनिन्न । तसर्थ, आज आवश्यक छ— साना तथा मझौला व्यवसायीहरूको संरक्षण र ठूला व्यवसायीहरूको एकाधिकारको अन्त्य ।

खास गरी ठूला व्यवसायीहरूले ‘सिन्डिकेट’ खडा गरी जसरी मनोमानी गरिरहेका छन्, त्यसले बजार प्रतिस्पर्धाको स्वाभाविक लय बिगारेको छ, उपभोक्ताहरूलाई अस्वाभाविक महँगीको मार थोपरेको छ, राज्यशक्तिलाई चुनौती दिएको छ, र अरू साना–मझौला व्यवसायी–उद्यमीहरूलाई माथि उठ्नै नसक्ने गरी थिचेको छ । खासमा ‘खुला बजार अर्थतन्त्र’ नाम मात्रकै छ, यो केवल केही शक्तिशालीहरूको मुठीभित्र छ । त्यसको स्वाभाविक परिणति, केही गर्न खोज्नेहरू पहिलो–दोस्रो पाइलामै हतोत्साही बन्नुपर्ने अवस्था छ । र, सबैभन्दा दुःखको कुरा त जे भइरहेको छ, त्यसप्रति कसैको चिन्ता छैन ।

आफ्नो ‘भारत जोड्ने यात्रा’ का दौरान भारतीय कांग्रेसका नेता राहुल गान्धीले एक महिनाअघि अर्थशास्त्री रघुराम राजनसित एक भिडियो संवादमा यस्तै ठूला उद्यमीको मनोमानी सम्बन्धी चिन्ता जनाउँछन्, जहाँ राजनले बेरोजगारी, कर्जा र ब्याजदर वृद्धिले न्यून–मध्यम वर्गलाई नराम्ररी गाँजेको भन्दै तिनका निम्ति नीति बनाउनुपर्ने खाँचो औंल्याउँछन्, र भन्छन्, ‘देशका लागि साना–ठूला सबै उद्यम चाहिन्छन्, तर एकाधिपत्य चाहिँ हुनु हुन्न ।’ आज हाम्रा नीतिनिर्मातादेखि व्यवसायीहरूसम्मले गर्नुपर्ने चिन्तन पनि यस्तै हो । नत्र नागरिकहरू, खास गरी युवाहरूमा पछिल्लो समय जुन रूपमा नैराश्य बढिरहेको छ, त्यसले एक दिन अस्वाभाविक विस्फोटको रूपसमेत लिन सक्छ । सन् २०१० को अन्त्यतिर ट्युनिसियामा एक २६ वर्षीय सडक व्यापारीले आत्मदाह गरेको घटनाले अरब आन्दोलनकै निम्ति उत्प्रेरकको काम गरेको तथ्य विश्व–स्मृतिबाट विलीन भैसकेको छैन ।

त्यसैले राज्यमा निर्णायक भूमिका खेल्ने सबै तह र तप्काले वर्तमान नेपालबारे सघन सुर्ता गर्नैपर्छ । काठमाडौं विश्वविद्यालय लगायतले गरेको ‘नेपाली जनमत सर्वेक्षण–२०२०’ मा ६५.६ प्रतिशतभन्दा बढी नेपालीले देश सही दिशातर्फ अघि बढिरहेको बताएकामा यसपालिको सोही प्रतिवेदनमा यो संख्या ४१.७ प्रतिशतमा झरेको छ । यसको मतलब १० मध्ये छ जना नेपाली यति बेला देशप्रति आशावादी छैनन्, जुन चरम निराशाको द्योतक हो ।

यसैले पनि भन्नैपर्ने हुन्छ— आचार्य जल्दा जागेका प्रश्नहरूलाई कसैले पनि निभ्न नदेऊ; गरिखान खोज्नेहरूलाई राज्य र सम्बन्धित सबैले सकस होइन, सुविधा देऊ । सबै मिलेर गरिखाने वातावरण बनाऊ ।

प्रकाशित : माघ १२, २०७९ ०७:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जेल रेस्टुरेन्टप्रति प्रशासन अनुदार

नाम फेरेर सञ्चालन गर्न घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयको पत्र, बिहीबारदेखि रेस्टुरेन्ट खुल्ने
सन्जु पौडेल

लुम्बिनी — मंसिर ९ को मध्याह्न २ बजेको कुरा हो । रूपन्देहीको सिद्धार्थनगर–१३, देवकोटा चोकस्थित ‘जेल रेस्टुरेन्ट एन्ड बार’ मा खाजा खाने ग्राहक आइसकेका थिए । सञ्चालक विष्णु पौडेल ग्राहकको अर्डरअनुसारका परिकार टेबलसम्म पुर्‍याउन कर्मचारीलाई अह्राइरहेका बेला रेस्टुरेन्टभित्र एकाएक एक हूल मान्छे छिरे ।

उनीहरू थिए, जिल्ला प्रशासन कार्यालयका कर्मचारी, प्रहरी र केही संघसंस्थाका प्रतिनिधि । सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी रामचन्द्र अर्यालको नेतृत्वमा गएको टोलीले रेस्टुरेन्टको मापदण्ड नमिलेको भन्दै रेस्टुरेन्ट बन्द गर्न लगाए । उनले त्यहाँ राखिएका सामग्रीमा पनि प्रश्न उठाए ।

खाँदाखाँदैका ग्राहक उठेर निस्किए । बाहिर कुरेका ग्राहक भित्र पस्न पाएनन् । सञ्चालक पौडेलसहित त्यहाँ कार्यरत १२ जना कर्मचारी रेस्टुरेन्ट बन्द गरेर बाहिर निस्के । प्रशासनको आदेशपछि बन्द भएको रेस्टुरेन्ट तीन दिनपछि बिहीबारबाट सञ्चालनमा आएको छ । तर बीचका दिनमा प्रशासनबाट जे जस्ता प्रश्न सामना गर्नुपर्‍यो, त्यसले सञ्चालकहरूलाई विस्मय पार्‍यो । उनीजस्तै युवा उद्यमीहरू पनि छक्क परे ।

एक करोडभन्दा धेरै लगानीमा गत मंसिर २८ देखि सञ्चालनमा रहेका जेल रेस्टुरेन्ट भैरहवाका निम्ति मात्रै होइन, आसपासमै नयाँ अवधारणाको रेस्टुरेन्ट थियो । इन्डियन, चाइनिज तथा कन्टिनेन्टल खाजा पाइने भएकाले भन्दा पनि रेस्टुरेन्टको सेटअपका कारण यसको चर्चा बढ्दै गएको थियो । यो रेस्टुरेन्टको भित्तामा नक्कली पेस्तोल, हतकडी, मानिस बसेर खाजा खाने ठाउँ, आत्महत्या गर्दा पासो लगाउने डोरी, अदालतको कठघराजस्ता सामग्री छन् । ग्राहकहरू जेलभित्र कैदी बसेजस्तै फलामे बारभित्र बस्छन् ।

पश्चिम नवलपरासीको पाल्हीनन्दन गाउँपालिकाका दीपु जैसवाल र परासीकै सुनवल स्थायी घर भई सिद्धार्थनगरमा बस्दै आएका विष्णु पौडेलले संयुक्त रूपमा यो रेस्टुरेन्ट खोलेका हुन् । रेस्टुरेन्ट खोल्नुअघि दीपु र विष्णु व्यापारका अनेक क्षेत्रमा हात हालेर हन्डर ठक्कर खाँदै आएका थिए । विष्णु फर्निचर उद्योग, क्रसर व्यवसाय, हार्डवेयर व्यापारको तीतो अनुभवपछि यो रेस्टुरेन्ट खोल्न आइपुगेका थिए । दीपु पनि हार्डवेयरमा सफल नभएर सहकार्यमा जोडिएका थिए ।

जैसवाल र पौडेल कुनै नयाँ खालको रेस्टुरेन्ट खोल्ने सोचमा थिए । दिमाग खियाउने क्रममा जेल रेस्टुरेन्टको अवधारणा फुरेको थियो । जेलभित्रकै जस्तो वातावरण देखाउन उनीहरूले टेबलहरू पनि झ्यालखानाभित्र जस्तै गरी सेटअप गरेका थिए । नक्कली बन्दुक र नक्कली पेस्तोल राख्नुका साथै अँध्यारो रंगको प्रयोग गरेका थिए । मासिक ६० हजार रुपैयाँ भाडा तिर्ने गरी उनीहरूले खोलेको रेस्टुरेन्टमा १२ जनाले रोजगारी पाएका थिए । जिल्ला प्रशासनले यो सबै सेटअपप्रति नै आपत्ति जनाएको थियो ।

सञ्चालक पौडेलका अनुसार मेला स्थलमा बेलुन फुटाउन प्रयोग गरिने नक्कली पेस्तोल किनेर राखिएको थियो । अनलाइनबाटै नक्कली हतकडी किनेर भित्तामा राखिएको थियो । ‘हामीले सक्कली सामग्री राखेको भए अवैध वा आपराधिक हुन्थ्यो होला,’ उनले भने, ‘नक्कली वस्तु राखेका थियौं, त्यसमा हामीलाई व्यवसाय बन्द गराउने गरी एक्सन गरियो ।’

रेस्टुरेन्ट बन्द भएपछि घर फर्किएका सञ्चालकद्वय बुधबार बिहान प्रशासनमा पुगे । उनीहरूका अनुसार प्रमुख जिल्ला अधिकारी भरतमणि पाण्डेले प्रशासनबाट घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयमा पत्र पठाइएका र उक्त कार्यालयबाट सुधार गरी सञ्चालन अनुमति लिएर व्यवसाय चलाउन पाउने उत्तर दिए । प्रजिअ पाण्डेले रेस्टुरेन्टमा राख्न नपाइने सामग्रीका प्रावधानबारे प्रस्ट हुन पनि सुझाएका थिए । सञ्चालकद्वयले भने आफूहरूले भारतमा देखेको अवधारणालाई यहाँ प्रयोग गर्न नक्कली सामग्री राखेको बताएका थिए ।

प्रमुख जिल्ला अधिकारी पाण्डेले रेस्टुरेन्टमा मानिसलाई नकारात्मक क्रियाकलापमा प्रोत्साहन गर्ने पेस्तोल, आत्महत्या गर्न सिकाउने डोरी बाँधिएको, जेलको बनावटसमेत रहेकाले सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी संयोजक रहेको अनुगमन समितिले अनुगमन गरेको बताए । रेस्टुरेन्ट दर्ताका क्रममा यो/यो वस्तु राखेर चलाउने भनेर उल्लेख नगरेको पनि पाण्डेले बताए । ‘सधैंका लागि बन्द गरिदिएको होइन,’ उनले भने, ‘अनुगमनका क्रममा उल्लेख नै नरहेको सामग्री राखेको पाइएपछि सुधार गरेर चलाउन सुझाव दिएको हो । यो समितिको अधिकारमा पर्छ ।’

घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयले सञ्चालकलाई बुधबार पत्र पठाएर नाम परिवर्तन गरी रेस्टुरेन्ट सञ्चालन गर्न भनेको छ । सञ्चालक जैसवालले बिहीबारदेखि रेस्टुरेन्ट सञ्चालन गर्ने बताए । उनले जेल नाम राखेरै आफूहरूले घरेलु तथा साना उद्योगमा दर्ता गरिसकेकाले अहिले बीचैमा नाम फेर्दा रेस्टुरेन्टको ब्रान्डमा असर पर्ने बताए ।

‘यो निर्णयमा पुनर्विचार गर्न अनुरोध गर्छौं,’ उनले भने । सिद्धार्थ उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष भीष्मप्रसाद न्यौपाने लगानी गरेर व्यवसाय गर्न अघि सरेका युवालाई सरकारले सघाउनुपर्ने बताउँछन् । त्रुटि भेटिए बन्द गराउनुको साटो सुधार गरेर सञ्चालन गर्न प्रशासनले सुझाउनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

प्रकाशित : माघ १२, २०७९ ०७:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×