बुटवलको दुःख चुरे- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बुटवलको दुःख चुरे

अमृता अनमोल

बुटवलको शिरमा छ चुरे पहाड । केही वर्षअघिसम्म यहाँबाट उत्तरतिर देखिने हरिया पहाडहरूलाई अहिले पहिरोले छियाछिया पारेर सेतै बनाएको छ । चुरेका पत्रे चट्टानहरू हेर्दै अत्यास लाग्ने गरी भासिएर तल खसेका छन् । तिनाउ नदीवारि र पारिका चुरेबाट बस्तीतिर सोझिएर पहिरो खसेको छ ।

बर्खामा पहिरो खसेर बीचमा अडिएको भाग हिउँद लागेपछि पनि झर्छ । कति बेला कहाँबाट कत्रो पहिरो खस्छ, टुंगो छैन । पहिरोले अघिल्ला दुई वर्षमा बुटवल–३ का ज्योतिनगर र लक्ष्मीनगरमा क्षति पुर्‍यायो । ज्योतिनगर क्षेत्रमा मात्रै करिब ७० हेक्टरमा पहिरो गएको छ । त्यसको ठ्याक्कै तल २ हजारजति घर छन् । त्यहाँका कतिपय घरपरिवार बर्खामा सुरक्षित ठाउँमा डेरा सर्छन् र हिउँदमा फर्कन्छन् । यस्तै अवस्था रहे भीमकाय पहिराको तलको बुटवल सहरको भविष्य पनि के हुन्छ भन्न सकिँदैन ।

विज्ञहरूले चुरेछेउका बस्तीहरू स्थानान्तरण गरेर मात्रै पहिरोको दीर्घकालीन संरक्षण गर्न सुझाव दिएका छन् । कति ठाउँमा पहाड पहिरोले चिराचिरा परेर अडिएको छ । अडिएको भाग ढिलोचाँडो खस्छ नै, दीर्घकालीन रूपमा रोक्न सकिँदैन, त्यसैले साटो तल खसेको पहिरो काटेर दीर्घकालीन समाधान गरे ठूलो क्षति जोगाउन सकिने विज्ञहरूको राय छ ।

बर्खामा निरन्तर पहिरो खसेपछि दुई वर्षअघि पहिरोमुनिको बस्ती हटाउने कि भन्नेबारे स्थानीय बासिन्दाबीच बहस पनि चल्यो । तर, बजारछेउका बस्तीहरू जोखिम भए पनि सर्न तयार छैनन् । विकल्प दिएर सरकारले सार्ने प्रस्ताव पनि ल्याएको छैन, बरु टालटुले काममा लागेको छ । स्थानीय बासिन्दा बस्ती जोगाउन आफैं अल्पकालीन संरक्षण र व्यवस्थापनमा जुटेका छन् । स्थानीय बासिन्दाले गठन गरेको तिनाउ चुरे संरक्षण समितिले बस्ती जोगाउने गरी पहिरो व्यवस्थापन गर्न तीन तहकै सरकारसँग हारगुहार गरिरहेको छ ।

पहिरोबारे राष्ट्रपति चुरे तराई संरक्षण विकास समितिले गत वर्ष प्रारम्भिक अध्ययन गरेको थियो । अध्ययनले चुरे क्षेत्रमा भएको पानीको मूलको सही व्यवस्थापन नभएकाले, चुरेको दोहन र कमजोर क्षेत्रमा पूर्वाधार निर्माणले खलबलिएर पहिरो झर्ने र भासिएर पहाड तल खस्ने गरेको बताएको छ । बुटवलमाथिको चुरे क्षेत्रमा पानीका मूल धेरै छन् । ती मूलको अव्यवस्थित सतही बहाव र चुरे अतिक्रमण अर्थात् पूर्वाधार निर्माणले यस क्षेत्रमा पहिरो खसेको अध्ययनले औंल्याएको छ । चुरे जोगाउन र पहिरो नियन्त्रण गर्न मूलहरूबाट बगेको पानीलाई पोखरी बनाएर एकै ठाउँमा जम्मा गर्नुपर्छ वा बगाउनुपर्छ ।

चुरेको भूबनोट नै कमजोर भएकाले दीर्घकालीन रूपमा बुटवलको भिरालो क्षेत्र यत्तिकै बसोबासका लागि उपयुक्त छैन । यद्यपि चुरेमाथि रहेका पानीका मुहानहरू व्यवस्थापन गर्ने र खहरे–खोल्साहरूलाई बस्तीबाहिर कटाएर बायो इन्जिनियरिङ प्रविधिको उपाय लगाउने हो भने पहिरो व्यवस्थापन र बस्ती संरक्षण गर्न सकिने अध्ययनले देखाएको छ । त्यसले विपद् रोक्न विस्तृत अध्ययनसँगै एकीकृत र दीर्घकालीन योजना ल्याउनसमेत मार्गनिर्देश गरेको छ ।

दुई वर्षअघि पहिरो व्यवस्थापनमा राष्ट्रपति चुरे–तराई मधेश संरक्षण विकास कार्यक्रमले साढे ५ करोड रुपैयाँ बजेट छुट्याएको थियो । त्यसमध्ये २ करोड ११ लाख रुपैयाँमा केही पर्खाल निर्माणका काम त भए, तर ती पर्खालले पहिरोको वेग थाम्न सकेनन् । अघिल्लो वर्ष २ करोड ४५ लाख रुपैयाँ बजेट ज्योतिनगर, लक्ष्मीनगर र पाखापानीका लागि क्षेत्रगत रूपमा बाँडफाँट गरियो । ज्योतिनगरका लागि १ करोड २५ लाख, लक्ष्मीनगरका लागि १ करोड ५ लाख र पाखापानीका लागि १५ लाख रुपैयाँबाट पहिरो रोकथामका काम भए ।

पहिरो क्षेत्रमा चेक ड्याम तथा सहायक संरचना निर्माण, तारजाली लगाइए । बुटवल उपमहानगरपालिकाले पहिरो प्रभावित क्षेत्रको माटो सफा गरी बस्तीभित्र कल्भर्ट निर्माण र खोल्सी सुधारमा १ करोड रुपैयाँ खर्च गर्‍यो । यसबाट चुरेको माथि रहेका पानीका मुहानहरू व्यवस्थापन गरेर चिडियाखोलामा पठाउने प्रारम्भिक काम भयो । तर, यत्तिले मात्रै पहिरो धानिने अवस्था छैन ।

कमजोर चुरे पहाडको चरित्र अनुसार थप दीर्घकालीन रोकथाम र व्यवस्थापन योजना ल्याउनुपर्छ । स्थानीय बासिन्दा तीन तहकै सरकारलाई यस वर्ष पनि बजेट विनियोजन गरिदिन झकझकाउन थालेका छन् । बुटवल उपमहानगरपालिकाले समपूरक अनुदानमार्फत संघीय सरकारसँग ५ करोड रुपैयाँ माग गरेको छ । प्रदेश र संघीय सरकारले भने एक सुको छुट्याएका छैनन्, बरु यसबारे अनजान बनिरहेका छन् ।

बुटवलमाथिको चुरे पहिल्यैदेखिको जोखिम क्षेत्र हो । पहिरोले छियाछिया बनेपछि आर्थिक वर्ष २०३४–३५ सालमा राजा वीरेन्द्रको निर्देशनमा चिडियाखोला, ज्योतिनगर, भूताहा, चिसापानी, माकर लगायतका बस्तीलाई स्थानान्तरण गरिएको थियो । त्यहाँका बासिन्दाहरूलाई तामनगर र बर्दघाट क्षेत्रमा जग्गा उपलब्ध गराइएको थियो । सरकारले नयाँ ठाउँमा जग्गा उपलब्ध गराए पनि पुरानो ठाउँको जग्गा सरकारीकरण गरेन । यसैको फाइदा उठाउँदै बिस्तारै जग्गा किनबेच हुन थाल्यो र बस्ती बस्दै गयो । २०५५ सालमा पुनः ठूलो पहिरो खसेको थियो । त्यस बेला जाइकाको अध्ययनले ठूला रूख काट्न सुझाव दिएको थियो ।

विज्ञहरूका अनुसार, चुरे करिब ४ करोड वर्षपहिले हिमालयको उत्पत्तिका क्रममा नदीजन्य पदार्थहरू थुप्रिएर बनेको सबैभन्दा कान्छो पहाड हो । खुकुलो पत्रे चट्टान र महाभारत पर्वतबाट निस्केका नदीहरू चुरे क्षेत्र भएरै तराईतर्फ बग्छन् । यसैले प्राकृतिक रूपले चुरे अत्यन्तै संवेदनशील मानिन्छन् । ३७ जिल्लाका चुरे नजिकका बस्तीहरू जोखिममा छन् । तीमध्ये बुटवल बढी जोखिमयुक्त छ । यस्तोमा सरकारले टालटुले काम गर्नभन्दा पहिरो रोकथामको दीर्घकालीन काम गर्न जरुरी छ ।

प्रकाशित : माघ ९, २०७९ ०७:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दाउरा ल्याउन आधा दिन, पानी भर्न २ घण्टा

वर्षौंदेखि अभावै अभावमा छन् भिईका २७७ परिवार
राजबहादुर शाही

मुगु — जानसरा कुमालको घरमा दाउराबाटै खाना पाक्छ । सोरु गाउँपालिका–३ भिई गाउँकी उनको बस्ती नजिक वन छैन । त्यसैले उनी र उनका गाउँलेले एक भारी दाउरा खोज्न नाथर्पु, गैरीपाल्त, पातीहाल्नलगायतका सामुदायिक वनमा पुग्नुपर्छ ।

‘उज्यालो नहुँदै घरबाट हिँडिहाल्नुपर्छ,’ बिहानै गए पनि घर फर्कंदा झमक्क साँझ पर्छ, छिटो आउन सकिँदैन,’ उनी भन्छिन् । दाउरा मात्र होइन गाउँमा पानीको पनि उस्तै दुःख छ । पानी ल्याउन ९ किलोमिटर टाढाको अडिना मुहान पुग्नुपर्छ ।

बाल्यकालदेखि नै दाउरा र पानीको संकट खेप्दै आएको छिमेकी हरिमाया कुमालले बताइन् । ‘हाम्रो गाउँमा त कहिले सुख आउला,’ उनले भनिन्, ‘बारीको उब्जनीले जसोतसो खान त पुग्छ तर हामीले दाउरा र पानीकै लागि पुस्तौंदेखि सास्ती भोगिरहेका छौं ।’ यो समस्याबारे जनप्रतिनिधि बेखबर होइनन् । हरेक निर्वाचनका बेला भोट माग्न आउने नेताहरूले खानेपानीको दुःख टार्छौं र घरघरमा ग्यास चुलो ल्याएर दाउराको सास्ती हटाइदिन्छौं भने पनि अझै पूरा नभएको उनले गुनासो गरिन् ।

हिमाली जिल्ला मुगुको भिईसहित भाम, भीत, काटी, बैना, कासेडीलगायत ८ गाउँका बासिन्दा वर्षौंदेखि अभाव भोग्दै आइरहेका छन् । जसमध्ये भिईका २ सय ७७ परिवार बढी समस्यामा रहेको नागरिक अगुवा रूपबहादुर विकले बताए । ‘जंगलमा दाउरा समयमै पाइए मात्रै, नत्र यहाँका महिला र बालबालिका दाउराकै लागि जंगलमै बास बस्न बाध्य छन्,’ उनले भने, ‘सामुदायिक वनले काँचा दाउरा काट्न दिँदैन । झिँझा र सुकेका रूख खोज्दाखोज्दै दिन बित्छ ।’

अन्नबालीभन्दा आफूहरूलाई दाउराको दुःख भएको भिईकी ईश्वरा धामीले बताइन् । ‘ग्यास चुलो बालौं भने त्यो किन्न सदरमुकाम गमगढी नै जानुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘दाउरा ल्याउन पनि नजिकै जंगल छैन । दुःखैदुःख सहेर बस्नुपरेको छ ।’ चिसो ठाउँ भएकाले दाउरा सधैं चाहिने उनले बताए । वैशाखदेखि भदौसम्मका ५ महिनाबाहेक अरूबेला गाउँमा दाउरा बाल्नैपर्ने बाध्यता छ । दुई दशकअघिसम्म नजिकै वन थियो, घाँसदाउरा सहज थियो । तर, लगातार फडानी गरेर बोटबिरुवा हुर्काउन ध्यान दिने अग्रसरता नहुँदा जंगल पातलियो । अब बस्तीबाट वन निकै टाढा पर्छ । वन घटेसँगै खानेपानीका लागि पनि दुःखका दिन सुरु भएका हुन् ।

स्थानीयका लागि खानेपानी सहज बनाउन १५ वर्षअघि आइएनएफ संस्थाले भीइबाट ९ किलोमिटर टाढा अडिना मुहाननजिकै योजना ल्याएको थियो । तर, त्यो योजना ५ वर्ष पनि नटिकेपछि स्थानीयबासीलाई खानेपानीका लागि सास्ती भएको हो । स्थानीय दलवीर कार्कीले गाउँको सास्ती सहन नसकेर एक वर्षको अवधिका झन्डै २ दर्जन परिवार बसाइ गएको बताए । ‘विकासको कुरा छाडौं, यहाँ त परिवारलाई पुग्ने पानीकै समस्या छ,’ उनले भने, ‘दाउराको पनि उस्तै सास्ती छ । एक दिन टाढाबाट ल्याएको एक भारी दाउराले एक हप्ता पनि पुग्दैन । त्यसैले सबै परिवार २/३ दिनमा दाउरा खोज्न जंगलतिर गएकै हुन्छन् ।’ उनका अनुसार गाउँमा सञ्चार समस्या पनि उस्तै छ । नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले गाउँभन्दा माथिको भिईडाँडामा मोबाइल टावर जडान गरेको छ । तर, विद्युत् समस्याका कारण टावर बिग्रिएपछि बनेको छैन । फोन गर्नका लागि गाउँले एक घण्टामाथिको डाँडामा पुग्छन् । ‘फोन गर्न पनि डाँडामा जानुपर्छ, त्यही पनि सितिमिति टावरै टिप्दैन,’ उनले भने, ‘सानो कामका लागि ठूलो सास्ती भोग्न बाध्य छौं ।’

सोरु–३ का वडाध्यक्ष सिंहबहादुर धामीले पानी ल्याउने योजनाका लागि छलफल भइरहेको बताए । सोलार प्रविधिमार्फत कर्णाली नदीबाट पानी गाउँमा ल्याउन सकिने भए पनि पालिकाबाट विनियोजित हुने बजेटले नपुग्ने उनको जिकिर छ । ‘वनजंगल त नजिक ल्याउन सक्ने कुरा भएन, गाउँको खानेपानी समस्या समाधान गर्न जतिसक्दो प्रयास गरिरहेका छौं,’ उनले भने ।

प्रकाशित : माघ ९, २०७९ ०७:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×