बहुउपयोगी औट्याङ्गा जोगाऔं- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बहुउपयोगी औट्याङ्गा जोगाऔं

दुर्लभ औट्याङ्गाको बीउलाई चुरे र त्यस आसपासका तराई क्षेत्रमा रोप्न उपयुक्त हुन्छ ।
कमल मादेन

केहीअघि सुनसरीको रामधुनी नगरपालिका–६ स्थित आफन्त टोल तथा कुमरखत सामुदायिक वनमा औट्याङ्गाको बिरुवा रोपिएको थियो । गत वर्ष इटहरीका मित्र माधव कोइरालाले जंगली फल भन्दै यसको बोट देखाएका थिए, जुन १२/१५ फिट अग्लो थियो । ६–७ वर्षअघि कतैबाट ल्याएर रोपिएको रहेछ ।

यसको फलबाट बनाइने परिकार ज्यादै स्वादिष्ट हुन्छ भन्दा उनी तीनछक परेका थिए । तराई र पहाडतिर उल्लेख्य मात्रामा हुने टाँटरी भनिने वनस्पतिको सहगोत्री हो यो । पात र काठ काटीकुटी टाँटरीसँग मिल्छ । तर, पात अलि सानो र फल भने हत्केलाभरिको हुन्छ । हात्तीले औट्याङ्गाको फल खुबै खोजीखोजी खाने रहेछ र आकार पनि स्याउजत्रो हुने गरेकाले यसलाई ‘एलिफेन्ट एप्पल’ पनि भनिँदो रहेछ ।

उपयोगी वनस्पति : तीन वर्षअघि झापास्थित जलथल जंगलमा औट्याङ्गाको १/२ रूख रहेको मित्र लीलानाथ शर्माले बताएका थिए । त्यसको एक वर्षपछि उनैसँग हल्दीबारी गाउँपालिका पुगियो । जलथल जंगलको अधिकांश भाग यो गाउँपालिका पर्छ, सोही नजिक रहेको अर्पण राईको बगैंचामा औट्याङ्गाको बोट भेटियो । स्थानीयले यसलाई ‘ठाइडिठ’ भन्दा रहेछन् । राईले झन्डै २० फिट अग्लो बोटबाट केही फल टिपेर दिए । खुकुरीले फोरेर फलको भित्री भाग हेरियो । फल भनिए पनि वास्तवमा यसको करिब दुईतिहाइ हिस्सा फूलमा हुने ‘सेपल’ अर्थात् पुष्पदल हुने रहेछ । यस्तो फल टाँटरीमा पनि हुन्छ । यस्तै, पातलो पुष्पदलबाट गोलभेंडे झार (फाइजालिज प्रजाति) को फल पनि ढाकिएको हुन्छ । बेलचन्डाको फल पनि रातो पुष्पदलले ढाकेको हुन्छ । अन्य वनस्पतिमा भने प्रायः परागसेचनपछि पुष्पदल र पुष्पपत्र ओइलाएर झर्छ । तर औट्याङ्गामा परागसेचनपछि पुष्पदल हौसिएर बढ्छ र फलको आकृतिमा परिणत हुन्छ । पाँचवटा पुष्पदल जोडिएर फलको आकृति बनेका कारण यसलाई पाँचफल पनि भनिन्छ ।

राई आफन्त भेटन आसाम जाँदा रहेछन् । त्यहाँ औट्याङ्गाको तरकारी तथा अचारको स्वाद मन परेर बिरुवा ल्याएछन् । उनको भान्सामा यसको अचार आँपको अचारझैं बट्टामा राखिएका थिए । स्वाद साह्रै मीठो, सबै चपाएर खान सकिने । यसको पुष्पदल माछाको तरकारी बनाउँदा हालिँदो रहेछ । मासु वा अन्य तरकारीमा हाल्दा पनि यो निकै मीठो बन्दो रहेछ । राईका अनुसार आसाम र आसपासका गाउँमा हिजोआज प्रायः घरमा यसको बोट भेटिन्छ ।

औट्याङ्गा औषधिका रुपमा पनि उपयोगी छ । यसको बोक्रा तथा पातको रस मधुमेय उपचारमा प्रयोग गरिन्छ । पुष्पदलको सेवनले पेट गडबड भएको सन्चो हुन्छ । फलको लेसाइलो पदार्थले स्याम्पु पनि बन्छ, नियमित लगाए कपाल झर्न रोकिन्छ भनिन्छ । लोकरञ्जन भट्टको ‘वाइल्ड इडिबल फ्रट्स अफ नेपाल, सन् २०२१’ पुस्तक अनुसार यसको फलमा भिटामिन सी, प्रोटिन, क्याल्सियम, फाइबर, फसफोरस मनग्यै छ, फ्याट भने शून्य दशमलव शून्य २६ प्रतिशत मात्र छ (पृष्ठ ६९) । तसर्थ मुटुरोगीका लागि यो वनस्पति अत्यन्तै उपयोगी छ ।

डिल्लेनिया इन्डिका : औट्याङ्गा डिल्लेनिया जाति (जिनस) को वनस्पति हो । यसको नाम स्विडेनका कार्ल लिन्नियस राखेका हुन् । युवा छँदा अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय जर्मनीका प्रख्यात वनस्पतिविज्ञ जोहन्न ज्याकोब डिल्लेनियसले उनलाई पढाउँदा रहेछन् । सन् १७३६ मा उनी डिल्लेनियसलाई भेट्न बेलायत गए । त्यसपछि उनीहरूबीच मित्रताको सम्बन्ध स्थापित भएछ । एकआपसमा वनस्पतिका नमुना साटासाट गर्थे । लिन्नियसले भारतबाट संकलन गरेको वनस्पतिका नमुना अध्ययन गर्दा

औट्याङ्गा विवरण अन्य कुनै वनस्पति परिवारसँग मेल खाएन । उनले नयाँ वनस्पतिलाई डिल्लेनियसको सम्मानमा वनस्पतिको नयाँ परिवार र जाति क्रमशः डिल्लेनिएसी र डिल्लेनिया राखे । भारतबाट नमुना संकलन गरेकाले प्रजाति नाम अर्थात् ‘स्पेसिस इपिथेट’ चाहिँ ‘इन्डिका’ राखे । फलत, वनस्पति विज्ञानमा औट्याङ्गाको नाम डिल्लेनिया इन्डिका भयो ।

अचेल डिल्लेनिएसी परिवारमा ११ जाति सूचीकृत छन् । तीमध्ये डिल्लेनिया जातिको वनस्पति दक्षिण तथा दक्षिणपूर्व एसिया लगायत अस्ट्रेलिया र मादागास्करमा ५ दर्जन जति प्रजाति छन् । नेसनल हर्बेरियम एन्ड प्लान्ट ल्याबोटोरी, गोदावरीमा डिल्लेनिया औरिया, डिल्लेनिया इन्डिका, डिल्लेनिया पेन्टागाइना (टाँटरी), डिल्लेनिया स्काब्रेल्ला संगृहीत छ । औट्याङ्गा अर्थात् डिल्लेनिया इन्डिका नेपाल, भारतसहित दक्षिणपूर्व एसियाको सुमात्रा द्वीपसम्म पाइन्छ । यो १५ मिटर अग्लो र पात २०–३० सेमि लामो तथा १० सेमि चौडासम्म हुन्छ । पातको वरिपरि अन्य डिल्लेनिया जातिका वनस्पतिझैं आराका धारजस्ता दाँती हुन्छन् । जुनदेखि अगस्टसम्म सानो हाँगाको टुप्पामा अक्सर एउटा फूल राति फुल्छ, दिउँसोसम्म विरलै अडिन्छ ।

डिल्लेनिया इन्डिकाको पाँच पुष्पपत्र सेतो वा घ्यू रङको हुन्छ । फलजस्तो देखिएको संरचना पुष्पदल भएपछि गर्भाशयबाट बनेको वास्तविक फल भित्रपट्टि हुन्छ । त्यो झन्डै सुन्तलाको बोक्रा छिलेको आकृतिजस्तो तर घ्यू रङको हुन्छ । भिन्दाभिन्दै स्त्रीकेशरको गर्भाशयबाट बनेको २० वटासम्म केस्रा हुन्छ । यसको फूलमा पुङ्केशर (भाले प्रजनन अंग) दजैनौं संख्यामा हल्का पहेंलो, भित्रपट्टिको लामो र बाहिरका कडा हुन्छन् । पुष्पदल निकालिएको फलको मुनिपट्टि सुकेको अवस्थामा पुङ्केशर रहन्छ । फूलमा स्त्रीकेशर (पोथी प्रजनन अंग) सेतो हुन्छ, जुन झलक्क हेर्दा फूलभित्र सानो अर्को फूल फुलेको जस्तो देखिन्छ । पुष्पदल निकालिएको फलको टुप्पोतर्फ स्त्रीकेशर छपक्क टाँसिएर रहन्छ । यसको फूल विशेषतः कीराबाट परागसेचन हुन्छ । फल फेब्रुअरीसम्म रहन्छ । सन् २००५ मा भारत सरकारले ५ रुपैयाँको हुलाक टिकटमा यसको फूल राखेको थियो ।

जंगलमा मासियो : कृष्णकुमार श्रेष्ठ र अरूहरूले लेखेको ‘प्लान्टस अफ नेपाल, सन् २०२२’ पुस्तकमा डिल्लेनिया इन्डिका नुवाकोटमा पनि थियो । यसको नमुना नाथानियल वालिचले सन् १८२१ मा संकलन गरेका थिए । त्यस्तै जापानिज वनस्पति विज्ञको टोलीले यसको नमुना झापाको शनिश्चरेमा सन् १९६३ मा पनि संकलन गरेका थिए । तीर्थबहादुर श्रेष्ठ र टीके भट्टाचार्य तथा टीके भट्टाचार्य र हरिकृष्ण सैंजूले यो वनस्पति क्रमशः सन् १९७२ र १९७५ मा इलामको चुलाचुलीतिरबाट संकलन गरेका थिए । वनस्पति विभागले सन् १९८२ मा प्रकाशन गरेको ‘वाइल्ड इडिबल प्लान्टस अफ नेपाल’ पुस्तकमा यो वनस्पति धरानको दक्षिण पूर्वमा रहेको पञ्चकन्या जंगलमा भेटिएको जानकारी छ । पंक्तिकारले २०५४ सालमा ‘जेनरल सर्भे एन्ड बायोकेमिकल एनालाइसिस अफ दा वाइल्ड इडिबल फ्रुट्स अफ कोसी जोन, इस्टर्न नेपाल’ शीर्षकमा स्नातकोत्तरको शोधकार्य गरेको थियो । उसबेला पञ्चकन्या लगायत चारकोसे झाडीमा यो वनस्पति फेला पार्न सकिएन । त्यसपछि यो वनस्पति पूर्वी नेपालमा प्राकृतिक अवस्थामा मात्र झापाको जलथलमा रहेको जानकारी पाइयो । नेपाल सरकारको वनस्पति विभागको कैलाली र मकवानपुर शाखाले क्रमशः सन् २०१६ र २०१७ मा प्रकाशन गरेको भिन्दाभिन्दै दुई पुस्तक अनुसार यो वनस्पति मध्य तथा पश्चिम नेपालमा अस्तित्वमा छ भन्ने संकेत पाइन्छ ।

विश्वभरिको वनस्पति तथा जन्तुको प्राकृतिक अवस्थाबारे जानकारी दिने संस्था इन्टरनेसनल युनियन फर कनजरभेसन अफ नेचर (आईयूसीएन) ले डिल्लेनिया इन्डिकालाई रातो सूचीमा समावेश गरेको छ । यसको अर्थ यो संकटमा छ । केही सन्दर्भ सामग्रीमा यो वनस्पति हात्तीले खाएर प्राकृतिक रूपमा उम्रन्छ भन्ने छ । यसलाई पत्याउने हो भने हात्तीको चहलपहल घटेका कारण, यसको विस्तार हुन नसकेको हो । तर, योभन्दा भरपर्दो अधार डिल्लेनिया इन्डिका पाउने क्षेत्रमा मानिसको बसोबास बढेको छ । घाँस–दाउराका लागि यसका रूखहरू ढालिए । टाँटरी बन्चराले सजिलै चिरिन्छ । त्यसैले यसको बोट जंगलमा मासिँदै गयो ।

औट्याङ्गाको बीउलाई चुरे र त्यस आसपासका तराई क्षेत्रमा रोप्न उपयुक्त हुन्छ । रोपेको ५/६ वर्षमा फल्छ । तर, नेपालमा यो अत्यन्त दुर्लभ छ । त्यसैले नर्सरी व्यवसायीहरूले यसको बिरुवा उत्पादन गर्न सक्छन् । डिभिजन वन कार्यालयहरूले सामुदायिक वन समूहहरूलाई यो वनस्पति रोप्न गर्न उत्प्रेरणा गर्नुपर्छ । सरोकारवालालाई हेक्का रहोस्— वृक्षरोपण काठ उत्पादन गर्ने बिरुवारोपन मात्र होइन, दुर्लभ वनस्पति जोगाउनु पनि हो । अतः यस्ता वनस्पति संरक्षणप्रति सबैले ध्यान दिनु जरुरी छ ।

प्रकाशित : मंसिर ११, २०७९ ०७:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एक वर्षदेखि अलपत्र सडक कालोपत्र योजना

घनश्याम खड्का

म्याग्दी — राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले भूकम्प प्रभावित सडकअन्तर्गत निर्माण गर्नुपर्ने अन्नपूर्ण गाउँपालिका–६ घारको पोखरे–चित्रे १८.५ किमि सडक कालोपत्र कार्यक्रम अलपत्र परेको छ । सडक निर्माण नसकिँदै प्राधिकरणले जिल्लामा रहेको आयोजना कार्यान्वयन इकाइ हटाएपछि सडक स्तरोन्नतिको काम अलपत्र परेको हो । 


सम्झौताअनुसार ०७७ जेठ २२ सम्म कालोपत्र भइसक्नुपर्ने थियो । तर ४५ प्रतिशत मात्रै काम सकेर प्राधिकरणले आयोजना कार्यान्वयन इकाइ ०७८ भदौ मसान्तदेखि फिर्ता गरेपछि कामले निरन्तरता नपाएको हो । प्राधिकरणले योजनाको बाँकी काम प्रादेशिक पूर्वाधार कार्यालय म्याग्दीलाई हस्तान्तरण गर्न खोजेको थियो । तर कार्यालयले सकार्न नमानेपछि ०७८ असोज १ देखि योजना अलपत्र छ ।

पोखरे–चित्रे १८.५ किमि सडक कालोपत्र स्तरवृद्धि कार्यक्रम कसले हेर्ने भन्ने विषयमा विवाद रहिरहेकैले गत वर्ष बजेटविहीन भएको प्रतिनिधिसभाका निवर्तमान सदस्य भूपेन्द्रबहादुर थापाले बताए । चालु आर्थिक वर्षमा भने उक्त सडक संघीय मन्त्रालयअन्तर्गत पोखरास्थित पूर्वाधार विकास कार्यालयमा हस्तान्तरण भएको छ । ‘चालु आर्थिक वर्षमा उक्त योजना हेर्ने निकाय टुंगो गरी ८ करोडभन्दा बढी बजेट निकासा भइसकेको छ,’ थापाले भने, ‘अब ठेकेदारसमेत काममा फर्कन्छन् । सोही सडकअन्तर्गत पाउद्वार गाउँ जोड्ने घारखोला पुल पनि अलपत्र परेको थियो, चालु वर्षमा पूर्वाधार कार्यालय पोखरालाई बजेट निकासा भइसकेको छ । काम छिटो हुने विश्वास लिएको छु ।’

पोखरे–चित्रे सडकको भौतिक प्रगति ५४ र वित्तीय प्रगति ५२.२५ प्रतिशत मात्र छ । सम्झौतामा १८.५ किमि सडक कालोपत्र गर्ने उल्लेख भए पनि आयोजनाले समय–समयमा डिजाइन परिवर्तन गरी ४.३ किमि ढुंगाको स्वेलिङ, २.३ किमि आरसीसी ढलान र बाँकी कालोपत्र गर्ने रहेको जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाइले त्यति बेला बताएको थियो ।

सडकका विभिन्न खोल्सामा भलबाढी तर्काउन ९० एमएमका ११ मध्ये ४ वटा र ६० एमएमका ३३ वटा ह्युमपाइप राख्न बाँकी छ । आयोजना कार्यान्वयन इकाइको पछिल्लो रिभाइज डिजाइनअनुसार पहिरो जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पिच गर्दा बेस, सबबेस मिलाउन १० टनभन्दा बढीको रोलिङ मेसिनले लोड दिँदा वरपरको पूरै जमिन भाइब्रेट भई थप पहिरो जान सक्ने भएकाले कतै ढुंगाको सोलिङ मात्र, कतै ढलान र धेरै कालोपत्र गर्न लागिएको आयोजनाका प्राविधिकले बताए । ढुंगा सोलिङ र ढलान ४.४ मिटर चौडा र कालोपत्र भने डबलकोट ३.७५ मिटर र सिंगलकोट ४.५ मिटरको रहने बताइएको छ ।

प्रकाशित : मंसिर ११, २०७९ ०७:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×