निरर्थक निर्वाचनको अपरिहार्यता- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

निरर्थक निर्वाचनको अपरिहार्यता

एक जना पुराना राजनीतिकर्मीका अनुसार, यस्तो नीरस र निरर्थक निर्वाचन त पञ्चायतकालमा पनि हुन्थेन ।
सीके लाल

सुगा भवानीपट्टीका बासिन्दाहरू, सन् २०१६ तिर, सुत्न जाने बेलासम्म गाउँले थिए, भोलिपल्ट उठ्दा त सहरिया भइसकेका रहेछन् ! नेपाल सरकारको एउटा निर्णयले एक दिनअघिसम्मको गाउँ विकास समितिको शासकीय हैसियत जलेश्वर नगरपालिकाको फगत एउटा वडामा सीमित भयो ।

त्यस्तो निर्णय गरिनुभन्दा अगाडि कुनै क्षेत्रमा लगानी बढाइएको थिएन । बिजुली, टेलिफोन र टेलिभिजन सन् १९८० कै दशकमा पुगेको गाउँमा अरू कुनै सुविधा थपिएको थिएन । व्यवस्थित आवास विस्तारको योजना अद्यापि बन्न सकेको छैन । प्रभावित जनतासँग सरसल्लाह गरिएको थिएन । त्यस अपर्झट राजकीय घोषणापछिका विगत सात वर्षमा पनि गाउँमा खासै केही बदलिएको छैन । सन् १९५० को दशकमा सामुदायिक अग्रसरतामा स्थापित प्राथमिक विद्यालयले उच्च माध्यमिकस्तरको भौतिक संरचना प्राप्त गर्न आधा शताब्दीभन्दा बढी कुर्नुपरेको थियो । भारतीय सहयोगमा निर्मित भवनले पुरानो स्कुललाई आधुनिक कलेवर प्रदान गरेको छ । गाउँभित्रका सडकहरूमा कंक्रिट ओछ्याइएको छ । स्वास्थ्य सेवाको नाउँमा अहिले पनि जलेश्वरको सन् १९५० ताकाको अस्पताल नै छ । पानीको नल छैन र निकासका लागि ढल पनि छैन । कर भने नगरसरह नै लागू हुने हो ।

सिँचाइ सुविधाको अभावले गर्दा गाउँको अर्थतन्त्र सन् १९६० देखि नै विप्रेषण–आधारित हुँदै गएको हो । काम गर्ने गन्तव्य भने फेरिँदै गएका छन् । निरक्षर एवं अदक्ष युवा सन् १९७० सम्म रिक्सा तान्न र कुल्ली काम गर्न गोहाटी–कलकत्ता जान्थे । सन् १९८० पछि हरियाणा–पन्जाबतिर कृषि मजदुर बन्न जाने चलन सुरु भयो । त्यसपछि महाराष्ट्र–गुजरात नयाँ श्रमिक गन्तव्यका रूपमा विकसित भए । सन् १९९० को दशकको मध्यदेखि कुवेत–कतारतिर सोझिएको रोजगार प्रवासन अद्यापि चालु छ । केही अर्धदक्ष कामदार मलेसिया ताक्ने पनि भएका छन् । जनमतसंग्रहपछिको राजनीतिले राजधानीलाई केही खुला नतुल्याएसम्म थोरै मात्र मधेशी काठमाडौं जाने आँट जुटाउँथे । शिक्षकबाहेकको पेसामा पहाड उक्लने त झन् थोरै हुन्थे । अब भने नेपालभित्रै पनि कामको सिलसिलामा भौंतारिने जमात बढ्दै गएको छ । बाह्य विप्रेषणका तुलनामा गाउँमै आन्तरिक आर्जनको प्रवाह अहिले पनि उल्लेख्य हुन सकेको छैन । कार्यस्थलमा घरबारी जोडेकाहरूलाई सामान्यतया गाउँतिर पैसा पठाइराख्नु पर्दैन । शरद् ऋतुको ‘छैठ महापर्व’ एवं वसन्तको ‘फगुवा रंगोत्सव’ ले भने आर्थिक आप्रवासीहरूलाई पनि आफ्नो थातथलोमा तान्दो रहेछ ।

सन् १९९० को दशकको मध्यसम्म मिथिला क्षेत्रमा जनकपुर चुरोट कारखाना (जचुका) को भित्तेपात्रोको आकर्षण अत्यधिक रहनुको मुख्य कारण त्यसको स्थानिकता थियो । अरू नेपाली पात्रोमा ‘छैठ’ महापर्वको छुट्टी देखाइएको हुन्थेन । फागु पूर्णेको बिदा अंकित हुन्थ्यो, तर भोलिपल्टको ‘फगुवा’ गायब रहन्थ्यो । जचुकाको रंगीन क्यालेन्डरमा भने ‘राष्ट्रिय पर्व’ सँगसँगै ‘स्थानिक पवनी’ पनि देखिन्थ्यो । छैठमा तीर्थाटनका लागि गाउँ आइपुगेका आन्तरिक आप्रवासीहरू महापर्व सकिनासाथ आ–आफ्नो कर्मथलो फर्किने हतारोमा हुन्छन् । कतिपय महिला भने दाजुभाइको मंगल कामना गर्दै साँझपख मनाइने बहिनपा (सिस्टरहुड) उत्सव ‘सामाचकेवा’ समाप्त भएपछि मात्र नियमित दिनचर्यामा फर्किन्छन् । यस पटक नहाय खाय दिनको बजार, खरना साँझको सामूहिक प्रसाद, अस्ताचल सूर्य उपासनाको घाटदेखि उदयाचल उषा आराधनापछिको खुसीयाली गफगाफमा समेत घुमीफिरी चर्चा भने आसन्न निर्वाचनतिरै मोडियो । कर्मकाण्डहरूको शक्ति नै तिनको सहज अनिवार्यतामा अन्तर्निहित हुने रहेछ । प्रजातान्त्रिक प्रक्रियामा विश्वास राख्नेले निरर्थक देखिने आवधिक निर्वाचनबाट समेत जोगिएर, तिनको बेवास्ता गरेर वा तिनको महत्त्वलाई इन्कार गरेर आफ्नो सान्दर्भिकता कायम राख्न सक्दैनन् । आसन्न चुनावले सुगा भवानीपट्टीका सामान्यजनको जीवनमा खासै परिवर्तन आउने सम्भावना कतै देखिँदैन । तर, त्यस्तो अनुपयोगी चुनावको समेत कुरा नगरी धरै छैन । कर्मथलो जनकपुरलाई बनाएका भए पनि जन्मस्थल गाउँमै भएका वृशेषचन्द्र लाल संघीय संसद्का उम्मेदवार भएकाले चुनावचर्चाबाट जोगिनै नसकिने अवस्था झनै गहिरिएको हो । बहस भने अपरिहार्य कर्मकाण्डको अनुपादेयतामै गएर टुंगिने रहेछ ।

कुटिल कोकोहोलो

यस पटकको निर्वाचनमा कुनै पनि प्रतिस्पर्धी राजनीतिक दलसँग स्पष्ट अर्थ–राजनीतिक अवधारणा छैन । नेपाली कांग्रेस संविधान र समृद्धिको सिद्धान्तहीन सिंहनादका साथ चुनावी अखडामा उत्रिएको छ । एमाले आफ्नो सदाबहार नृजातीय राष्ट्रवाद (एथ्नोसेन्ट्रिक न्यासनलिज्म) नाराबाट उम्किने प्रयत्नसम्म गर्दैन । एक त नृजातीय राष्ट्रवादको रन्को, त्यसमा झन् दलीय सर्वेसर्वाको रनाहा थपिएपछि जनोत्तेजक प्रियतावादको अत्यघिक ज्वलनशील झोल तयार हुन्छ । त्यसपछि सर्वोच्च नेताको तस्बिर बिक्न थाल्छ र नीति तथा कार्यक्रमबारे बहस गरिराख्नुपर्दैन । आकर्षक नारासम्म दिन असमर्थ माओवादी केन्द्रले पनि अब एमालेकै सिको गर्दै व्यक्तिप्रधान राजनीतिको सजिलो बाटो समातेको छ । पूर्वपञ्चहरूको साझा मञ्चका रूपमा परिकल्पना गरिएको राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) ले आफ्नो स्थापनाकालका तीन दशकपछिसम्म पनि राष्ट्रिय स्वरूप, प्रजातान्त्रिक चरित्र एवं दलीय सामञ्जस्य हासिल गर्न सकेको छैन । सन् २००१ को नारायणहिटी हत्याकाण्डपछि महत्त्व, सन् २००२ को चरणबद्ध प्रतिगमनपछि सम्मान, सन् २००५ को शाही सैनिक ‘कू’ पछि सान्दर्भिकता, सन् २००६ को आन्दोलनपछि उपयोगिता एवं सन् २००८ को गणतन्त्र घोषणापछि औपचारिक अस्तित्वसमेत गुमाएको राजतन्त्रलाई राजनीतिक मुद्दा बनाएर निर्वाचनको दौडमा धेरै अगाडिसम्म जान सकिने सम्भावना देखिँदैन । सबैजसो राष्ट्रिय भनिने पार्टीहरूसँग विगतको गह्रुँगो बोझ छ, तर भविष्यको उकालीतिर डोर्‍याउन सक्ने भरपर्दो लौरो भने छैन ।

नेपाली कांग्रेस सन् १९५० देखिका आफ्ना उपलब्धिहरूको लेखाजोखा पेस गर्दा सन् १९९० देखिको भ्रष्टाचार, भाइभतिजावाद एवं चाकर पुँजीवादका आक्षेपहरूबाट उम्कन सक्दैन । आगत त्यसभन्दा फरक हुने कुरा निर्वाचनको टिकट वितरणले कतै पनि देखाउँदैन । एमालेको इतिहासमा जिम्मेवार राजनीतिक दलको चरित्र भेट्टाउन कठिन छ । सन् १९९० पछि नेपाली कांग्रेसजत्तिकै अवधिसम्म सत्ता सञ्चालनमा सहभागी रहेको दल एमाले पनि हो । गणतन्त्रको विरोध, संघीयताको आलोचक, समावेशितालाई होच्याउने एवं बहुराष्ट्रियतालाई अस्वीकार गर्ने एमालेले राप्रपासँग गठजोड गर्नु अत्यन्त स्वाभाविक थियो । तर माले–मण्डले गठजोड प्रतिगमनको कार्यसूची पछ्याउनका लागि नै हो भन्ने कुरा तिनका प्रचारकहरूले सार्वजनिक रूपमा स्वीकार गर्ने आँट गर्न सक्दैनन् । प्रतिगमनकारी विचार, यथास्थितिवादी नेतृत्व एवं अवसरवादी नारा अंगीकार गरेको एमालेले आफ्नो दलभित्रका अन्तरविरोधहरूलाई न लुकाउन खोज्छ न त देखाउने हिम्मत नै गर्न सक्छ । माओवादी केन्द्रको मन माले–मण्डले गठजोडतिर छ, शरीर भने नेपाली कांग्रेससँग जोडिएको छ । आस्था एमालेसँग मिल्छ, कार्यसूची नेपाली कांग्रेसको पछ्याउनुपरेको छ । माओवादीहरूले निकट अतीतमा नेपालको गतिहीन राज्य र समाजलाई हल्लाएर ब्युँझाएको कुरा स्वीकार गर्ने हो भने पनि तिनको वर्तमान सान्दर्भिकतामा प्रश्नचिह्न लगाउन मिल्छ । कुनै कारणवश भोलि माओवादी केन्द्रको अस्तित्व रहेन भने नेपालको राजनीतिमा केकस्तो फरक पर्ला भन्ने प्रश्नको उत्तर नभेट्टिएसम्म त्यस क्षयोन्मुख दलको औचित्य स्थापित हुन सक्नेछैन । नेपाली कांग्रेसले यथास्थितिवादी शक्तिहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछ । एमाले वामपन्थी आवरणमा नृजातीयता प्रवर्द्धन गर्ने दक्षिणपन्थी दल हो । राप्रपाले घोषित तवरले नै प्रतिगमनलाई आफ्नो एक मात्र उद्देश्य बनाएको छ । सन् २०१५ पछिको माओवादी केन्द्र कस्तो दल हो ? कसैलाई थाहा छैन । प्रगतिशील त कतैबाट पनि देखिँदैन ।

सैद्धान्तिक शून्यताको अत्यासलाई राजनीतिक स्थिरताको कोलाहलले झनै भयावह बनाएको छ । राणाशाहीले कायम गरेको १०४ वर्षको राजनीतिक स्थायित्व बेलायतको परोक्ष दासताको कालखण्ड थियो । शाहहरूको ३० वर्षे शासकीय स्थिरता अमेरिकी वर्चस्वको बलमा टिकेको थियो । सरल तुलना उपयुक्त त हुँदैन, तर शाह–राणा परिवारको १३४ वर्षे स्थिर सत्ताभन्दा आफ्ना सबै कमीकमजोरीका बावजुद सन् १९९० पछिका तीन दशकका निरन्तर अस्थिर सरकारहरू देशका सामान्यजनको जीवनमा अग्रगामी परिवर्तन ल्याउन सफल भएका छन् । औसत आयु, आधारभूत शिक्षा, सामान्य स्वास्थ्य सेवा, भौतिक पूर्वाधार, प्रतिव्यक्ति आय एवं दैनिक उपभोगजस्ता सबै मापदण्डमा उल्लेख्य प्रगति देखिन्छ । शासकीय गतिविधिको हरेक क्षेत्रमा गन्जागोल कायम रहेको पनि सत्य हो । तर सामान्यजनका लागि यो अस्तव्यस्तता शाह–राणाकालको निश्चितताभन्दा पक्कै पनि कम खराब छ । त्यसैले सत्तासीनहरूमा देखिने स्थायित्वको छटपटीले डर उत्पन्न गराउने रहेछ । अस्थिरताको सन्त्रास र स्थिरताबाट समृद्धि आउँछ भन्ने भ्रमबाट कुनै पनि राजनीतिक दल मुक्त छैन । शासकीय स्थायित्वले यथास्थिति सुदृढ हुन्छ । अस्थिरताले सृजना गर्ने गतिशीलताले मात्र सीमान्तकृत समूह, बहिष्कृत समुदाय एवं वञ्चित वर्ग लाभान्वित हुन सक्दछन् ।

आसन्न निर्वाचनको एक मात्र मुक्तिदायक पक्ष (रिडिमिङ फिचर) के हो भने, यसपछि ‘दुईतिहाइ’ वा ‘तीनचौथाइ’ जस्तो प्रचण्ड बहुमतको सरकार बन्ने सम्भावना असाध्यै कम छ । हुन त सन् २०१५ को गोरखा भुइँचालोपछि रातारात कायम भएको १६–बुँदे षड्यन्त्रजस्तो ‘राष्ट्रिय सहमति’ कायम हुने सम्भावनालाई खारेज गर्न सकिँदैन, तर निर्वाचनअघि बनेका प्रतिस्पर्धी दलहरूबीचको गठजोडले मनपरी गर्ने कार्यकारी प्रमुखको पुनरुदयलाई भने रोक्नेछ ।

आफ्नो दलका लागि बहुमत वा उम्मेदवारका लागि मत माग्न घरदैलो गर्ने राजनीतिकर्मीहरूमा पटक्कै उत्साह नदेखिने कारण परिणाम घोषणापछिको अनिश्चितता पनि हो । राजनीतिकर्मीहरूको अन्यमनस्कता सामान्यजनमा पनि प्रतिविम्बित हुने रहेछ । नेपाली कांग्रेसका नेताहरूले जेसुकै भने पनि माओवादी वा लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी (लोसपा) का लागि मत माग्न तिनका कार्यकर्तालाई सहज छैन । समर्थकहरू अन्योलमा छन् । प्रत्यक्षतर्फ एक थरी उम्मेदवार एवं समानुपातिकमा अर्को दललाई मत दिनुपर्ने कुरा सामान्य मतदातालाई बुझाउन कठिन छ । एमालेको जनाधार अपेक्षाकृत समरूपीकृत (होमाजनाइज्ड) हुने भएकाले तिनलाई त्यति गाह्रो छैन । एमालेको समानुपातिक भोट एमालेमा जान्छ, प्रत्यक्ष मत नृजातीय उम्मेदवारले पाउँछ । जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) ले एमालेको मताधारबाट खासै आस नराखे हुन्छ । सत्तासीन एवं सत्ताबाट निष्कासित मुख्य दलहरूप्रति सामान्य मतदातामा व्याप्त वितृष्णाको लाभ स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूले पाउन सक्दछन् । राप्रपा आफ्नै बलबुतामा चुनाव लड्ने हो । सुगा भवानीपट्टीको गफगाफले सम्पूर्ण मधेशको अवस्था त बुझाउँदैन, तर बाहिरबाट आएका ‘छैठ तीर्थालुहरू’ का कुरा सुन्दा सबभन्दा कन्तबिजोक एकताकाका मधेशवादी भनिने दलहरूको हुने देखिँदै छ ।

निरीह अनुसरण

सन् २००१ सम्म पनि ‘मधेश’ भन्दा ‘तराई’ शब्द नै प्रचलनमा थियो । नेपालमा संघीयताको मुद्दा सबभन्दा पहिले उठाउने तराई कांग्रेस होस् वा तराईवासीको नागरिकता तथा समावेशिताका लागि लड्ने सद्भावना पार्टी, ‘मधेशी’ शब्दलाई कसैले पनि अंगीकार गरेको थिएन । खुलस्त भएर स्वीकार गर्नुपर्छ, यस पंक्तिकारमा पनि ‘तराई’ र ‘तराईली’ पदावलीप्रति आसक्ति थियो । मधेश शब्दलाई मूलधारको परिचर्चामा स्थापित गर्ने शक्ति माओवादीहरू हुन् । खास गरेर मातृका यादवले मधेश र मधेशी शब्दहरूसँग भित्तेलेखनमार्फत राजधानीवासीलाई साक्षात्कार गराएका थिए । अराजनीतिक एवं गैरसरकारी मधेशी जनाधिकार फोरम (मजफो) संस्थाका मधेशवादी अभियन्ताहरूको बौद्धिक अग्रसरतामा मधेशवादले विचारधाराका रूपमा व्यापक स्वीकार्यता पाउनुअगाडि नै मजफो चुनाव लड्ने र ‘मधेश–आधारित दल’ भन्न सकिने भूमिकामा खुम्चियो । राष्ट्रिय दल कहलिने महत्त्वाकांक्षाले गर्दा आफ्नो नामसमेत परिवर्तन गरेका लोसपा र जसपा अब ‘मधेश–आश्रित’ राजनीतिकर्मीहरूको प्रतिस्पर्धी मचान बन्न पुगेका छन् । पहाडले तिनलाई पत्याउँदैन, र, मधेशले अब तिनलाई पटकपटक किन काँधमा बोक्ने भन्ने प्रश्न गर्न थालेको छ ।

तत्कालीन मजफोका हिंसक गतिविधिहरूबाट तर्सिएर मधेशसँगै तराई शब्दलाई पनि समेट्ने गरी त्यस बखत तराई–मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी (तमलोपा) को गठन भएको थियो । केन्द्रभन्दा दाहिने तमलोपा एवं केही देब्रे मजफो मधेशका मुख्य दलका रूपमा स्थापित हुन सक्दथे । संघर्षको लामो यात्राको साटो सत्ताको छोटो बाटातिर लहसिएका दुवै दलका राजनीतिकर्मीहरू सन् २०१५ को तेस्रो मधेश विद्रोहको असफलतापछि पालैपालो एमाले र नेपाली कांग्रेसको पिछलग्गु बन्न थाले । त्यसपछि नीतिको साटो व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिले प्राथमिकता पाउँदै गयो । आजको मितिमा जसपाको नग्न अवसरवाद एवं लोसपाको दयनीय निरीहतालाई नियाल्दा एउटाले सन् २००७ को पहिलो मधेश विद्रोह, अर्कोले सन् २००८ को दोस्रो मधेश विद्रोह र दुवै मिलेर सन् २०१५ को तेस्रो मधेश विद्रोहको नेतृत्व गरेको कुरा पत्याउन पनि गाह्रो लाग्छ । तिनको आह्वानमा ज्यान फालेर सडकमा उत्रिने समूह अब तिनलाई आफ्नो मतसम्म दिन उत्साहित छैन । सामान्य अवस्थामा गोरुगाडाको बैलवान र पछुवामध्ये एउटा रोज्नुपर्ने भएपछि स्वाभाविक छनोट को हुन्छ भन्ने कुरा औंल्याइराख्नु पर्दैन । तर, मधेशमा राजनीतिको विरोधाभास पनि अचम्मको छ । जसपा र लोसपा कमजोर भए भने नेपाली कांग्रेस वा एमालेभित्र अटाएका मधेशी राजनीतिकर्मीहरूको भाउ रातारात रसातलमा जान्छ । आफ्नो उम्मेदवारको हारभन्दा प्रतिस्पर्धी मधेश–आश्रित दलको जितमा खुसी मनाउनुपर्ने विडम्बनासँग जुध्नु कठिन काम हो । नेपाली कांग्रेसका प्रतिबद्ध कार्यकर्ताहरूको दोमन सजिलै बुझ्न सकिन्छ । आफ्नो स्वतन्त्र पेसाकर्मीको पहिचान परित्याग गरेर ‘प्रधानमन्त्री–पत्नी’ भूमिकामा रमाएकी डा. आरजु देउवा छैठ तीर्थाटनका लागि जनकपुरदेखि मटिहानीसम्म चक्रवाती दौडाहामा थिइन् । उनले आफ्नो दलका कार्यकर्ताहरूको असमञ्जस पक्कै पनि ठम्याएको हुनुपर्दछ । एमालेभित्र रहेका मधेशी राजनीतिकर्मी आफ्नो महत्त्वाकांक्षाको सीमितता स्वीकार गरेरै बसेका हुन्छन् । नेपाली कांग्रेसका लागि पनि मधेश त्यति सहज देखिँदैन ।

कुनै पनि दलको पक्षमा ‘हावा’ बगेको छैन । मुख्य दुई दलप्रति वितृष्णा छ, तर विकल्प छैन । मधेश–आश्रित राजनीतिकर्मीहरूसँग रिस उठेको छ, तर आस पनि तिनमै टिकेको छ । एक जना पुराना राजनीतिकर्मीका अनुसार, यस्तो नीरस र निरर्थक निर्वाचन त पञ्चायतकालमा पनि हुन्थेन । तर, कर्मकाण्ड हो, सहभागिता त देखाउनैपर्नेछ । खराबहरूमध्ये सबभन्दा कम खराब रोज्ने क्षमता सबैमा हुँदैन । त्यसैले जातीय ऐक्यबद्धता, नगद प्रवाह तथा स्थायी सत्ताको प्रलोभन एवं चेतावनी आसन्न निर्वाचनका निर्णायक तत्त्व हुनेछन् । सम्भाव्य मतदाताहरूले आस नगरे निराश हुनु नपर्ने मनस्थिति बनाउन थालेका छन् ।

प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७९ ०७:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

प्रवाहमा बगेको जीवन

उपलब्धिहरूको थुप्रो, मानसम्मानको चाङ, नामसँग जोडिएका विशेषणहरूको लाम एवं पदवी र पदकहरूको रासले जुनसुकै व्यक्तिलाई दम्भको चुचुरोमा पुर्‍याउन सक्दछ । तर सत्यमोहन जोशी आफूसँग ज्ञानको भण्डार र अनुभवको खात पनि भएकाले बकुमबहाः निवासको धरातल तथा ललितपुरका सांस्कृतिक जराहरूसँग सधैं जोडिएर बसे ।
सीके लाल

प्राणपखेरु उडेपछि पार्थिव शरीरको आ–आफ्नो परम्परा अनुसार अन्तिम संस्कार गर्ने चलन छ । लासलाई माटामा गाड्ने प्रचलन सम्भवतः सबभन्दा व्यापक हो ।

पारसी समुदायको लोपोन्मुख प्रथामा निष्प्राण देहलाई मौनताको स्तम्भ (टावर आफ साइलेन्स) माथि पुर्‍याएर मांसाहारी पक्षीहरूको आहारका लागि समर्पण गर्ने गरिन्छ । संन्यासी सम्प्रदाय एवं त्यस्तै अन्य केही अपवादबाहेक हिन्दु धर्मका शाक्त, शैव वा वैष्णवजस्ता सबैजसो भँगालाहरूमा भने पञ्चतत्त्वबाट बनेको शरीरलाई दाहसंस्कारमार्फत पञ्चतत्त्वमै विलीन गराउने प्रथा छ । रीति रिवाजहरूसँग असहमत हुनु एउटा कुरा हो, तर सबै किसिमका परम्पराहरूको आ–आफ्नै इतिहास छ । तिनलाई समसामयिक तथ्यमा आधारित तर्कहरूको बलमा प्रतिरक्षा वा खारेज गर्न मिल्दैन । धर्म र परम्परा गुम्सिएको पोखरी नभएर कलकल बगेर आफ्नो स्वच्छता कायम राख्न सक्ने नदी हो भने अध्यात्मवादी आस्था राख्नेहरू नवप्रवर्तनबाट हच्किँदैनन् । तिनको प्रयत्नले परम्पराहरू परिष्कृत हुँदै जान्छन् ।

सत्यमोहन जोशी (सन् १९१९–२०२२) संस्कृति एवं परम्पराका अध्येता थिए, त्यसैले उनलाई जीवन्त रीतिथितिको गतिशीलतामा पूरा विश्वास थियो । मृत्युपश्चात् पार्थिव देह उपयोगी ठहरियोस् भन्ने उद्देश्यले गरिएको निर्णय अनुसार उनको शरीर शिक्षण अस्पताललाई बुझाइएको थियो । तर, रूढिका दृश्य एवं अदृश्य बेडीहरू अनेक हुन्छन् । परम्परासँग विद्रोह गरे पनि लोकसम्मतिबाट ऊर्जा प्राप्त गर्ने परिपाटीलाई भने जोशी परिवारले परित्याग गर्न सकेन । ऐतिहासिक चिनो ठहरिन सक्ने शताब्दी पुरुषको चिनाको दाहसंस्कार गरेर उनका उत्तराधिकारीहरू आफ्ना सामाजिक दायित्व निर्वाह गर्न बाध्य भए । दिवंगतको परिवारका बाध्यताहरू बुझ्न सकिन्छ । समाजमा बस्नुपर्नेहरूले सहजै सामाजिक परिपाटी उल्लंघन गर्न सक्दैनन् । तर, शताब्दी पुरुषको महाप्रस्थानमा ‘शोक मनाउन’ एक दिन बिदा दिने नेपाल सरकारको निर्णय भने श्राद्धमा बिरोलो बाँध्ने कथाभन्दा पनि उदेकलाग्दो छ । आफू जिउँदै छँदा आफ्नो देहत्यागपछि नेपाल सरकारले एक दिन बिदा दिने प्रस्ताव सुनेका भए संस्कृतिविद्को पहिचान बनाएका शताब्दी पुरुष फिस्स हाँस्थे होलान् । जन्म, कर्म र देहावसानको चक्रलाई बुझेको व्यक्तिका लागि जीवनको एउटा खास मुकामपछि मृत्यु प्रतीक्षाको घडी हुने गर्दछ किनभने कालले मात्र मुक्तिको द्वार खोल्न सक्दछ ।

सामान्य व्यक्तिको जीवन निरन्तर आ–आफ्नो चाहना पछ्याउँदैमा बित्छ । अन्न, जल, वायु, बास एवं कामेच्छाजस्ता आधारभूत आवश्यकतासँगसँगै सन्तुष्टिको तृष्णाले धेरैजसोलाई सधैं व्याकुल बनाइराख्ने रहेछ । बचपनमा वात्सल्यको छहारी खोजिन्छ । किशोरावस्थामा साथीहरूको साहचर्य प्रमुख आवश्यकता बन्न पुग्दछ । तारुण्यले छोएपछि कामेच्छाले डोर्‍याउन थाल्दछ । वयस्क भएपछि सामाजिक मूल्य र मान्यताले निर्धारित गरेका सफलताका धन, पद, सम्मान एवं नामजस्ता मानकहरूका पछाडि कुद्ने प्रतिस्पर्धा सुरु हुन्छ । विरासतको चिन्ताले पिरोल्न थाल्यो भने उत्पादक वयबाट ज्येष्ठताको चरणमा प्रवेश गरिसकेको बुझे हुन्छ । बुढेसकालले छुन थालेपछि भने आफ्नै स्वास्थ्यको चिन्ताले पिरोल्छ । त्यसपछिको अवस्था अवश्यम्भावी ‘काल कुर्ने’ हो । उमेर समूह भने स्थान र समय अनुसार फरक–फरक हुन सक्दछ । औसत आयु एवं सामान्य स्वास्थ्य सेवाको स्तर बढ्दै गएपछि पश्चिमा समाजमा ‘अहिलेको ७० उहिलेको ५०’ भन्ने ‘वयस्क–युवा’ उद्घोष लोकप्रिय हुँदै गएको छ । आजभोलि नेपालमै पनि ‘भयो साठी, हातमा लाठी’ व्यहोराको लोकोक्ति उत्ति साह्रो सुनिँदैन । काल कुर्ने अवधिको समाप्तिलाई मृत्यु–उत्सवका रूपमा मनाउने प्रचलन भने धेरै संस्कृतिमा छ । अस्पतालको शय्याबाट उठ्न असमर्थ भए पनि सायद शताब्दी पुरुषले आफ्नो मृत्युलाई मनमनै अँगालो हालेर स्वागत गरेका थिए होलान् । सन्त कबीरको प्रसिद्ध पंक्ति छ— ‘आया है सो जायेगा≤ राजा, रंक, फकिर / एक सिंहासन चढी चले, एक बँधे जात जंजीर ।’ सिंहासन नै नभए पनि पुष्पशय्या त शताब्दी पुरुषको महाप्रस्थानका लागि महाकालद्वारा पक्कै पनि पठाइएको थियो होला, तर उनले भने यमदूतसँग पनि हिँडेरै जाने जिद्दी कसे होलान् !

झन्डै एक दशकअगाडिसम्म, फुटपाथ मासिँदै गएको मोटरहरूको सहरमा उनि जताततै हिँडेरै पुग्ने गर्दथे । केही वर्षअगाडि वामपन्थी विश्लेषक श्याम श्रेष्ठ एक बिहान कीर्तिपुरमा पैदल–कर्म (मर्निङ वाक) गर्दै थिए । त्यति बेलासम्म सायद संस्कृतिविद्लाई शताब्दी पुरुष घोषणा गरिसकिएको थिएन । सदाझैं लबेदा–सुरुवाल र टोपीमा सज्जिएका सत्यमोहन जोशीलाई आदरपूर्वक अभिवादन गरेर श्यामले सोधे अरे, ‘एकाबिहानै यता कता ?’ उनको त्यस बखतको जवाफले तुलनात्मक रूपले कनिष्ठ विश्लेषकलाई अहिलेसम्म अचम्मित तुल्याउन छोडेको छैन । उमेरको नवौं दशक पार गरिसकेका संस्कृतिविद् ललितपुरको आफ्नो निवासबाट स्वयं चान्सलर (कुलपति) रहेको कीर्तिपुरस्थित नेपाल भाषा एकेडेमीको कार्यालयसम्म सधैंजसो हिँडेरै पुग्ने रहेछन् ! सन् १९९० को दशकताका शताब्दी पुरुषको हिँडाइ पनि गज्जबको हुने गर्दथ्यो । गन्तव्यतिर लागेका पदयात्रीहरू हतारमा हुन्छन् । हडबड गर्दै एकसुरमा लम्किरहेका हुन्छन् । तिनलाई देख्दा लाग्दछ, पाइला त तिनका हुन्, तर बाटाको मालिक समय हो । उद्देश्यहीन सयर गरिरहेका पैतालाहरू पनि अनाकर्षक देखिन्छन् । तिनमा गति त हुन्छ, तर लय हुँदैन । बाध्यताले चालेका पाइलाहरूमा अदृश्य नेल ठोकिएको जस्तो लाग्दछ । जुन काम गरिरहेको हो, आफ्नो जन्म नै त्यही कर्मका लागि भएको हो भने आत्मानुभूति हुनेहरू हिँडिरहेको देख्दा लाग्दछ, मानौं बाटो, समय र व्यक्तिबीचको तादात्म्य स्वयं प्रकृतिले नै मिलाइदिएको छ । हिँडाइमा देखिने गति, लय एवं संवेगबीचको सन्तुलन शताब्दी पुरुषको जीवनवृत्तिमा पनि देख्न सकिन्छ ।

सामाजिक प्रतिमान

शताब्दी पुरुष समसामयिक नेपाली समाजका सम्भवतः सबभन्दा कम विवादित व्यक्तित्व हुन् । साहित्यकारको रचनात्मकता, मौलिकता एवं पठनीयतामा प्रश्न उठाइन्छ । कलाकारको विलक्षणता निरन्तर परीक्षणमा हुन्छ । गायक, संगीतकार, नाटककार, सिनेकर्मी एवं प्रस्तोताहरूको क्षमताको मूल्यांकन त सामान्य श्रोता, दर्शक एवं अवलोकनकर्ताहरूले पनि गरिरहेकै हुन्छन् । समाजसेवीहरूको उद्देश्य, विधि एवं योगदानबारे आलोचनात्मक दृष्टिकोण राख्नेहरूको कहिल्यै कमी हुँदैन । राजनीतिकर्मीहरू त सबैका सहज रिस पोख्ने मुक्का झोला (पन्चिङ ब्याग) भइहाल्ने नै भए । शताब्दी पुरुषको सबभन्दा ठूलो उपलब्धि अपेक्षाकृत स्वस्थ रहेर लामो जीवन बिताउनु मात्र थिएन । लामो आयु पाउनुमा आनुवंशिक तत्त्व ‘डीएनए’ को ठूलो भूमिका हुन्छ भन्ने कुरा शरीर विज्ञानका ज्ञाताहरूले पनि स्वीकार गर्न थालेका छन् । तीन–तीन पटक मदन पुरस्कार पाउनुमा उनका कृतिहरूसँगसँगै प्रारम्भिक अवस्थामा मदन पुरस्कार गुठीले आफ्नो सान्दर्भिकता स्थापना गर्न खोजेको चाहनाको पनि केही न केही भूमिका रहेको हुन सक्दछ । शताब्दी पुरुषको सबभन्दा ठूलो सफलता भनेको निरन्तर चर्चामा रहेर पनि अरूको कुरा काट्न रुचाउने नेपाली समाजमा सार्वजनिक आलोचनाबाट लगभग मुक्त रहन सक्नुमा थियो । प्रसिद्धिले आलोचना निम्त्याउँछ भन्ने सार्वजनिक जीवनको प्रचलित नियमका असाध्यै थोरै अपवादहरूमध्ये सत्यमोहन जोशी पनि थिए । उनको हिँडाइजस्तै जीवनयात्रालाई नियाल्दा एउटा पुरानो हिन्दी गीतका प्रारम्भिक पंक्तिहरू कानमा गुन्जिन थाल्दछन्— ‘जीवन चलने का नाम, चलते रहो सुबह–ओ–शाम / के रस्ता कट जाएगा, मितरा / के बादल छट जाएगा, मितरा’ । संयुक्त राष्ट्रसंघका दिवंगत महासचिव ड्याग ह्यामरस्क्जोंल्डको प्रख्यात अभिव्यक्तिलाई पदान्तरण गरेर भन्ने हो भने, आफ्नो जीवनयात्राको गोरेटो शताब्दी पुरुषले स्वयं कोर्ने प्रयत्न गरेनन्, बरु प्रारब्धले उपलब्ध गराएका बाटाहरूमा तन्मय भएर हिँड्दै गए र कोसेढुंगा ठड्याउँदै गए ।

राणाकालमा ‘इन्डस्ट्रियल सर्भे अफिसर’ अर्थात् औद्योगिक सर्वेक्षण अधिकारी भएर खटिएका थिए । सुनिएका लोकगीतहरूलाई संगृहीत गरेर लोकसंस्कृतिका संरक्षक कहलिए । पुरातत्त्व विभागमा के पुगेका थिए, लुम्बिनी र तिलौराकोटतिरको उत्खननले उनको इतिहासप्रतिको लगाव स्थापित भयो । कुनै गाग्रीमा थन्क्याएर राखिएका पुराना मुद्राहरूको अभिलेखीकरण गरेर इतिहासका जानकार भए । हुलाक टिकट संग्रह गर्ने सोखले कलाप्रेमी बनायो । उत्तरतिर बेइजिङ गएका थिए चिनियाँहरूलाई नेपाली भाषा पढाउन, फर्किंदा भृकुटी एवं अरनिको सम्बन्धी ज्ञानका अग्रदूत भएर आए । खसहरूको उत्पत्तिलाई जुम्ली संस्कृतिसँग जोड्ने तत्कालीन सत्ताको उपक्रमसँग प्रज्ञा प्रतिष्ठानको जागिरमार्फत जोडिन पुगेपछि कर्णाली लोकसंस्कृतिका ज्ञाता र प्रस्तोता भए । मनको बह पोख्नका लागि मातृभाषाभन्दा उत्तम अर्को कुनै माध्यम हुँदैन । त्यसले गर्दा उनी नेपाल भाषाका लेखक पनि भए । जीवन संयोगहरूको सँगालो हो अनि लामो र सक्रिय जीवनले धेरै संयोगलाई एक ठाउँमा एकत्रित हुनका लागि पात्र तयार गर्दछ । शताब्दी पुरुषलाई बहुविद् (पालीमैथ) अकारण भनिएको होइन । जुनसुकै भूमिकामा उनी रमेका देखिन्छन् । शेक्सपियरको बहुउद्धृत ‘जीवन एउटा कथा हो / कुनै सिल्लीले सुनाएको / हल्ला र क्रोधले लबालब / अर्थ र संकेतविहीन’ पंक्तिले सकी–नसकी धारसँग बग्न सक्नेले मात्र पार पाउने बाध्यतालाई भने दर्साउँछ ।

साधारण रहने निरन्तर प्रयत्नले सत्यमोहन जोशीलाई असाधारण बनायो । पाटनको प्रतिष्ठित ज्योतिषी परिवारका व्यक्ति थिए । प्रयत्न र प्रारब्धबीचको अन्तरसम्बन्धलाई उनले अन्तर्ज्ञानका रूपमा विरासतमा पाएका थिए कि ? सामाजिक स्वीकार्यताको परिधिबाहिर हतपत निस्किन नचाहने उनको प्रवृत्ति भने सहजै बुझ्न सकिन्थ्यो । विवादबाट शताब्दी पुरुषलाई जोगाएको उनको उल्लेख्य अनुकूलन क्षमताले पनि हो । सामाजिक स्वीकृतिका मापकहरूमा ‘आपरूप भोजन, पररूप शृंगार’ मान्यताको ठूलो भूमिका छ । सार्वजनिक जीवनमा उनी लबेदा–सुरुवाल र टोपी सम्मिलित औपचारिक परिधानबाहेकको पोसाकमा सायदै देखिन्थे । घरमा सुकुल वा राडी र कार्यालयमा मेच रुचाउने कार्यक्रमहरूमा सम्मानका साथ कौचमा बसाइँदा उनको असहजता महसुस गर्न कठिन हुँदैनथ्यो । उपलब्धिहरूको थुप्रो, मान र सम्मानको चाङ, नामसँग जोडिएका विशेषणहरूको लाम एवं पदवी र पदकहरूको रासले जुनसुकै व्यक्तिलाई पनि दम्भको चुचुरामा पुर्‍याउन सक्दछ । तर आफूसँग ज्ञानको भण्डार र अनुभवको खात पनि भएकाले उनी बकुमबहाः निवासको धरातल तथा ललितपुरका सांस्कृतिक जराहरूसँग सधैं जोडिएर बसे । विनम्रताको तेजले उनका सम्मानहरूलाई अझ बढी चम्किलो बनाउँदै गयो । सत्यमोहन जोशीलाई सम्मानित गरेर सम्मान आर्जन गर्न चाहने व्यक्ति र संस्थाहरूलाई समेत उनी नाइँ भन्न सक्दैनथे ।

धारका विरुद्ध पौडी खेल्न जान्नेहरू विद्रोह गरेर नयाँ सामाजिक मूल्य र मान्यता स्थापित गर्दछन् । प्रतिरोधको सत्ता कालान्तरमा मूलधारको प्रवाहलाई आफूअनुकूल मोड्न पनि सफल हुन्छ । धारसँग निष्क्रिय बग्नेहरू जतिसुकै सफल भए पनि सामान्य जीवन बिताउन अभिशप्त हुन्छन । सम्भवतः सबभन्दा कठिन कर्म निरपेक्ष सक्रियताका साथ मूलधारको बहावलाई सौम्य तुल्याउने यत्नमा स्वयं पनि बग्दै जानु हो । त्यस्ता व्यक्तित्वहरूले इतिहास न बनाउँछन् न त लेख्छन् नै, बरु सामाजिक प्रतिमानको पात्र भएर सार्वजनिक स्मृतिमा लामो कालसम्म जीवित रहन्छन् ।

राजनीतिक अनुरूपता

अंग्रेजी भाषामा ‘कन्फार्मिज्म’ शब्दले परिवर्तनविरोधी मानसिकतालाई जनाउँछ । अनुकूलनीयता (अडाप्टबिलिटी) को क्षमताले प्राणीको बाँच्न सक्ने सम्भावनालाई बढाउँछ भने स्थापित सामाजिक व्यवस्था, राजनीतिक प्रणाली, आर्थिक सम्बन्ध तथा सांस्कृतिक प्रचलनहरूलाई अद्यावधिक एवं न्यायसंगत तुल्याउन संघर्ष गर्नुको साटो यथावत् स्वीकार गर्ने अनुरूपता (कन्फार्मिटी) प्रवृत्तिले परम्परागत समाजलाई अझ बढी जड बनाउछ । ज्ञानीहरू भने समाज परिवर्तनलाई कालो र सेतोमा नछुट्याई खैरो रंगको सूक्ष्मान्तरमा खेल्न रुचाउँछन् । परिस्थितिजन्य बाध्यता एवं सांस्कृतिक परिवेशले गर्दा सत्यमोहन जोशीले राणाहरूको जागिर खाए, प्रजातान्त्रिक सरकारका प्रियपात्र भए, शाहहरूका सांस्कृतिक नवरत्नमा दरिए, गणतान्त्रिक राष्ट्रिय गानका छनोट समितिमा सामेल भए र नकारात्मक छाप नलागेको राष्ट्रवादी छवि कहिल्यै भत्किन दिएनन् । सत्तासँग अनुरूपताको उनको निरन्तरता स्वतः स्पष्ट छ । तर उनी त्यति सहजै बुझ्न सकिने सपाट व्यक्ति होइनन् । समाजमा प्रचलित आम राय, स्वीकृत विचार, लोकप्रिय भावना एवं स्थापित कार्यसूचीसँग सहमत हुँदाहुँदै पनि उनी आफ्ना विपरीत सम्पर्कहरूलाई निर्जीव हुन दिँदैनथे ।

नागरिक अधिकारकर्मी एवं नेवाः आन्दोलनका अभियन्ताले शताब्दी पुरुषलाई समुदायको अभिभावक ठहर्‍याएका छन् । उनका कर्महरूमा वर्गीयताको चासो खासै प्रतिविम्बित हुँदैन, तर श्याम श्रेष्ठको मूल्याङ्कनमा उनलाई ‘वामपन्थी सोच’ भएको व्यक्ति भन्न मिल्छ । वर्चस्ववादी खस–आर्य अभियन्ताहरूका लागि त उनी भित्ते प्रचारपत्रमा छाप्न मिल्ने नेवाः पोस्टर व्यक्तित्व हुने भइहाले, तीन–तीन पटक मदन पुरस्कार ग्रहण गर्नलायकका एक मात्र व्यक्ति जो थिए ! उनी त्यति मात्र भने कदापि थिएनन् । मधेशीहरूसँग समभाव देखाउन खोज्दथे । दलित उत्पीडनप्रति संवेदनशीलता दर्साउँथे । युवाका लागि अवसर, नारीका लागि अधिकार तथा ज्येष्ठ नागरिकको सम्मानबारे चासो देखाउँथे । आध्यात्मिक थिए, तर धार्मिक कट्टरता देखिँदैनथ्यो ।

उनी स्वशासनका अभिलाषी (अस्पाइरिङ) नेवाः समुदायको सामूहिक ‘नेवाः दे दबुः’ संस्थाका संस्थापकहरूमध्ये एक थिए । त्यसभन्दा पनि पुरानो तर सार्वजनिक चर्चाबाट हराउँदै गएको ‘च्वसा पासाः’ सँग सम्बद्ध थिए । नेपाल भाषा परिषद्का अगुवाहरूमध्येका प्रतिष्ठित व्यक्तित्व थिए । नेवाः राज्य आन्दोलनको सल्लाहकार हुन स्वीकार गरेका थिए । नेपाल भाषामा दर्जनौं पुस्तक र पुस्तिका प्रकाशित गरेका थिए । जनजाति आन्दोलनकर्मीहरू उनको सम्मान गर्थे तर सँगसँगै आफ्नो अभियानमा उनको सहभागिता न्यून रहने गरेको गुनासो पनि गर्ने गर्दथे । वञ्चित र वर्चस्ववादी समुदायहरूबीच पुल बन्न सक्दथे, दक्षिणी तटमा बाँधिने गरेको डुंगाको भूमिकामा रमाए । तर, प्रत्येक व्यक्तिले अन्ततः आफ्नो

नियतिलाई स्वीकार गर्नुपर्छ । अम्बाको बोटमा आँप फलेन वा पुसको ठिहीमा सयपत्री फुलेन भने गुनासो गर्नुको अर्थ छैन । अम्बाको सुगन्ध र स्वाद एवं पाखामा टल्किएको तुषारको सौन्दर्यले प्रकृतिलाई समृद्ध तुल्याएको छ । म हिँडिरहेको बाटो मेरै हो जस्तो गरी लम्किरहेको जोकोही व्यक्ति पाटनतिर देखिए भने तिनले सत्यमोहन जोशीलाई सम्झाउनेछन् । उनको ‘जुरेली दर्शन’ खासमा पुरातन ‘चरैवेति–चरैवेति’ कै स्थानीयकरण गरिएको संस्करण हो, तर त्यसको महत्त्व भने कालजयी छ । श्रद्धाञ्जली शताब्दी पुरुष !

प्रकाशित : कार्तिक २, २०७९ ०७:५०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×