पैसा र सुन स्वीकार्य, छोरी अस्वीकार्य !- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पैसा र सुन स्वीकार्य, छोरी अस्वीकार्य !

ढोंगी समाज र त्यसभित्र हुर्केको हाम्रो पारिवारिक संरचना, श्रम बजारमा संस्थागत भएको लैंगिक विभेदलाई हामीले सांस्कृतिक पुँजी भनेर जगेर्ना गर्दै आएका धर्म, सामाजिक मूल्यमान्यता, इज्जत, मानसम्मानजस्ता अमुक अस्त्रको खोलले ढाकेका छन् ।
मीना पौडेल

नमुना (नाम परिवर्तन) मध्यपहाडका, उपल्लो जात भनिएका र स्थानीय राजनीतिमा राम्रै दखल राख्ने अनि शिक्षण पेसाद्वारा परिवारको जीविका चलाएका एक शिक्षककी छोरी हुन् । माध्यमिक तहको पढाइ सकी उनी २०६४ सालतिर काठमाडौं झरिन्, सानोतिनो काम गर्दै पढाइलाई निरन्तरता दिने सपना बुनेर । पढाइमा अब्बल नमुना बाबुकै पेसा पछ्याउने चाहनाले शिक्षाशास्त्र अध्ययन गर्न सम्भावित कलेजबारे बुझ्दै रोजगारीका सम्भावना पनि खोतल्न थालिन् । भर्खर शान्ति प्रक्रियाले अलिक आशा पलाएको तर राजनीतिक प्रक्रियाले बाटो लिइनसकेको मुलुकमा बेरोजगारी समस्या उकालोलाग्दो थियो, अनि राज्यका संरचना अस्तव्यस्त र समाज माओवादी युद्धको धङधङीले विभाजित ।

नमुनाजस्ता युवालाई शैक्षिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपले समयसापेक्ष दृष्टिकोण र जीवन जिउन सकारात्मक ऊर्जा त्यो शिथिल माहोलमा प्राप्त हुन सक्ने कुरा थिएन । युवा पुस्ता कुन हदसम्मको अन्योलग्रस्त स्थितिमा रह्यो होला भन्ने सन्दर्भ त अनुमान मात्र गर्न सकिने विषय भयो । स्वाभाविकै रूपमा, युवा पुस्ताका लागि त्यो समय राजनीतिक रूपले नैराश्यको चरमकै थियो ।

बेरोजगारी योजना आयोग लगायतका राज्यका जिम्मेवार निकायहरूको तथ्यांकभन्दा कैयौं गुणा बढी रहेको पुष्टि त वैदेशिक रोजगारीका लागि बिदेसिने युवाहरूको लामो लस्कर, श्रम मन्त्रालयका विभिन्न निकाय र रोजगार व्यवसायीहरूका कार्यालयहरूमा तेह्र–तेह्र घण्टासम्म लाइन बसेर फर्केका युवायुवतीलाई सोध्दा स्पष्ट हुन्थ्यो । नमुना पनि तिनैमध्येकी एक थिइन्, जसले स्वदेशमा रोजगारीको सम्भावना नदेखेर होला सायद, अध्ययनलाई केही समय स्थगन गरी वैदेशिक रोजगारीमा जाने र केही कमाएर फर्केपछि आफ्नो पढाइमा पुनः जोडिने योजना बुनिन् । त्यसमा घरको पनि सहमति थियो ।

उनको योजनामा थप बल दिन एक जना आफ्नै भेगतिरका, उनकै शब्दमा, ‘एनआरएन दाइ’ रहेछन् जो आफू अस्ट्रेलियामा बस्थे र एक एसियाली मूलका अस्ट्रेलियनले चलाएको खाद्यान्न पसलमा काम गर्थे । उनको थप काम नेपालबाट अस्ट्रेलिया पढ्न जान चाहनेलाई सूचना र सल्लाह दिनु अनि यात्रा समन्वय गर्नु पनि रहेछ । नमुनाले घरसल्लाह गरी आफू वैदेशिक रोजगारीमा जाने चाँजोपाँजो मिलाउन थालेको वास्तविकता ती ‘एनआरएन दाइ’ ले नेपालमा रहेका आफन्तबाट थाहा पाएछन् र आफ्नो सहयोग रहने कुरा सामाजिक सञ्जालमार्फत नमुनालाई सुनाएछन् । अब नमुनाको मथिंगल खलबलियो । किनकि उनी त दुबई वा इजरायल जाने र केही कमाएर फर्किई आफ्नो अध्ययन पूरा गरेर बाबुकै शिक्षण पेसालाई पछ्याउने योजना बुनेर आफ्नो

अल्पकालीन वैदेशिक रोजगारीको तयारीमा थिइन् । घरसल्लाहमै यो तयारी भएका कारण राहदानी पनि बनिसकेको थियो । त्यसमाथि माओवादी जनयुद्धका बेला विभिन्न बहानामा स्थायी रूपमै मुलुक छाड्नेको ताँती त थियो नै, कोही राजनीतिक शरणार्थी बनेर त कोही युद्धले मुलुक सकियो, अब अन्य मुलुकमा दीर्घकालीन आप्रवासी भई सम्पन्न र सभ्य बन्ने भन्दै । ती ‘एनआरएन दाइ’ को कुरा सुनेपछि नमुनाको योजना एकाएक फेरियो र अब उनी दुबई वा इजरायल हैन, अस्ट्रेलिया जाने सपना देख्न थालिन् । तिनै ‘एनआरएन दाइ’ को सल्लाहमा आफ्ना योजना र सपना सबै जोडिदिइन् । केही महिनाको तयारीपछि उनी अस्ट्रेलियाका लागि भनेर उडिन् तर ओर्लिइन् कुवेतमा ।

मैले आफ्नो अनुसन्धानका लागि भेट्दा उनी भन्दै थिइन्, ‘मलाई एनआरएन दाइले झुक्याएर एक जना धनाढ्यको घरमा घरेलु कामदारको रूपमा बेचिदिएको रहेछ, दुबई हुँदै अस्ट्रेलिया जाने भनेर झुक्याएको रहेछ ।’ नमुना एउटा यस्तो प्रतिनिधि पात्र हुन् जसले यस्ता थुप्रै युवतीको प्रतिनिधित्व गर्छिन् जो वैदेशिक रोजगारीका लागि प्रमुख गन्तव्य भनेर बुझिएका खाडी, मलेसिया, इजरायल, जापान र दक्षिण कोरिया लगायतका श्रम बजारभन्दा बाहिर जनजीविकाको सम्भावना खोज्दा ठगिएका छन्, बेचिएका छन् । हामी केमा पनि सचेत हुन जरुरी छ भने, वैदेशिक रोजगारीमा ठगी गर्ने र रोजगारीका नाममा बेरोजगारीको समस्याले हैरान युवायुवतीलाई सुनौलो गन्तव्यको सपना बाँडेर अध्यारो सुरुङमा होम्ने काम वैदेशिक रोजगार व्यवसायीले मात्र हैन, विभिन्न बहानामा पलायन भएका कतिपय गैरआवासीय नेपालीले पनि गर्छन् । नमुना त्यस्तै एउटा प्रतिनिधि पात्र हुन् जसलाई उनकै ‘एनआरएन दाइ’ भन्नेले अस्ट्रेलियाको सपना देखाई कुवेतमा लगेर बेचिदिएका थिए ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको जागिरे जीवनमा मैले आफैंले यस्ता ठगिएका, बेचिएका नेपाली श्रमिक र विद्यार्थीहरूलाई युरोप, मध्यएसिया, पश्चिम युरोप र अफ्रिका लगायतका कतिपय राजधानीहरूबाट स्वदेश फर्कन सघाएकी छु । उदाहरणका लागि, पोल्यान्ड लगिदिने भनेर अफगानिस्तानमा अलपत्र पारिएका र इटाली पुर्‍याइदिने भनेर लिबियामा छाडिएका दर्जनौं युवा श्रम आप्रवासीलाई स्वदेश फर्काएको धेरै भएको छैन । म अजरबैजानमा कार्यरत रहँदा एक एनआरएनले मस्कोमा जागिर लगाइदिने भनेर अजरबैजानमा बिचल्लीमा पारेका युवकलाई स्वदेश फर्काउने क्रममा डेढ दशकअगाडि खेपेको सास्ती सम्झिँदा अहिले पनि हैरानी महसुस हुन्छ । यस्ता उदाहरणको छुट्टै फेहरिस्त बन्न सक्छ यहाँ उठाउन खोजिएको पक्षचाहिँ हो— वैदेशिक रोजगारीमा जाने सोच पलाएसँगै सुरु भएको मनोवैज्ञानिक छलछाम, यात्राका क्रममा भएका ठगी र आर्थिक दोहन, कार्यक्षेत्रमा गरिने यौन र गैरयौन शोषण अनि फर्केपछि परिवारले गर्ने व्यवहार । उसो त सबै परिवार उस्तै हुँदैनन्, कतिले आफ्नो सदस्यको भावना र उसले भोगेको सास्तीमा मल्हमपट्टी लगाउने मात्र होइन, न्यायका लागि वर्षौं लडी पनि दिन्छन् तर हजारौं नमुनाका सन्दर्भमा भने त्यस्तो हुँदैन ।

दुई वर्ष कुवेतमा यौन र गैरयौन श्रम बेचेर नेपाल फर्कंदा नमुनाले केही हजार रुपैयाँ, एउटा सुनको सिक्री र एउटा औंठी ल्याएकी रहिछन् । तर राजनीतिक पहुँच भएका शिक्षक बाबुले दुई वर्ष बेपत्ता छोरीको खोजी गरेनन् । नमुनाका दिदी–भिनाजुले मध्यपूर्वमा कार्यरत आप्रवासी श्रमिकहरूको अनौपचारिक सञ्जालको सहयोगमा स्वदेश फर्काउन पहल गरेछन् । नमुनाका लागि उनैको परिवारको करबाट सञ्चालित दूतावासको औचित्य त थिएन नै, उनका प्रतिष्ठित भनिएका बाबु सदस्य रहेको राजनीतिक पार्टीसम्बद्ध प्रवासी संगठन र श्रमिक अधिकारको दुहाई दिने मजदुर संगठनको पनि दैलो खुलेन । जेनतेन नेपाल फर्केर नमुना दिदी–भिनाजुका साथ आफ्नो घर गइन् । उनी दुई वर्ष कहाँ हराएको भनी खोजीनिती भयो र नमुनाले सबै कुरा विस्तृत रूपमा आफ्ना आमाबाबुलाई सुनाइन्, ‘एनआरएन दाइ’ विरुद्ध उजुरी हाल्ने मनसाय पनि व्यक्त गरिन् ।

घरमा केही महिना त उनलाई ठीकै व्यवहार भयो, सान्त्वनाका अनेक कथाहरू सुनाइए, पढाइमा फर्काउने आश्वासनहरू पनि दिइए, उनले ल्याएको धन घरखर्चमा लगाइयो र सुन पनि भविष्यमा उनैको विवाहमा उपयोग गर्ने भनेर बाबुले राखे । समय बित्दै जाँदा नमुना आफ्ना पूर्वदौंतरीहरूसँग भिज्न थालिन् र पढाइबारे पनि सोच्न थालिन् । मेलापात र हाटबजारमा साथीसंगीको संगतले उनलाई यौन र श्रम शोषणको निवर्तमान अनुभवजन्य पीडाबाट बिस्तारै निस्कन केही सहजजस्तो लागेको के थियो, घरको माहोल एकाएक बदलियो । बाबुले एक दिन नमुनालाई बाहिरै डेरा खोजेर बस्नू र आफ्नो जीविका आफैं चलाउनू भनेर आदेश दिए । नमुनाका आमा, दाजु र भाउजूमा यसको प्रतिवाद गर्ने हिम्मत थिएन, तर दिदी–भिनाजुले बाबुलाई सम्झाउन खोज्दा पनि केही लागेन । आफूलाई अस्ट्रेलिया जान सहयोग गर्ने भनेर कुवेतमा बेचिदिने ‘एनआरएन दाइ’ लाई कारबाही गर्न सहयोगको अपेक्षा गरेकी नमुना अब आफ्नै घरबाट निकालिइन् । केही दिन दिदीकहाँ बसेर काठमाडौं आई उनी एउटा गैससको आश्रयको बन्द कोठामा पसिन् । कहाँ उनलाई बेच्ने ‘एनआरएन दाइ’ भन्ने दलालविरुद्ध कारबाही, कहाँ पढाइमा पुनर्प्रवेश, अनि कहाँ भविष्यमा गरिने भनिएको विवाहका लागि राखिएको गहनाको उपयोग ! उसो त नमुनाले घर छोड्ने बेला आफूले ल्याएको केही हजार रुपैयाँ र सुन नमागेकी होइनन्, तर पैसा घरखर्चमा सकियो, सुन बैंकमा धितो राखेर ऋण लिई भैंसी किन्न खर्च जुटाएको भन्ने जवाफ दिए बाबुले ।

यसरी सुन्दर सपना बुनेकी, सम्भावना भएकी एउटी महिला चिनेजानेकाद्वारा बेचिएर आफ्नै परिवारबाट बहिष्कृत भई आश्रयस्थलमा पुर्‍याइन्छिन् र परिवार, आफन्त, समाजविहीन भएर सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक सजाय भोग्न बाध्य पारिन्छिन् । यही हो हाम्रो समाजको समग्र चरित्र, जहाँ हजारौं नमुना अरू कसैले गरेको अपराधको सजाय भोग्न बाध्य पारिन्छन् । मसँगको कुराकानीमा उनी भन्दै थिइन्, ‘अब पढाइमा फर्कने त आशा छैन, केही गरी प्राणचाहिँ धान्न पाए हुन्थ्यो !’ उनले आश्रय लिएको संस्था र उनका दिदी–भिनाजुले उनलाई दसैंतिहारमा घरपरिवारसँग पुनर्मिलन गराउन खोजेका रहेछन् तर उनका शिक्षक बाबुले कुलको इज्जत जान्छ, नवदुर्गा रिसाउँछिन् भनेर घर नआउनू भन्ने खबर समन्वय गर्ने व्यक्तिमार्फत पठाएछन् । यस्ता कैयौं नमुनासँगको अनुसन्धानमा के पाइएको छ भने, यौन र गैरयौन श्रम बेचेर आर्जन गरेको पैसा र अन्य जिन्सी सामान प्रयोग गरी इज्जत धान्ने हाम्रो पारिवारिक संरचनाले आफ्नो परिवारका सदस्यलाई स्विकार्नचाहिँ आनाकानी गर्छ, सामन्ती पितृसत्ताको खोल ओढी इज्जत र कुलदेवताजस्ता अमुक अस्त्र प्रयोग गरेर सामाजिक बहिष्कारको भीरबाट घचेटिदिन्छ । अनि सामाजिक बहिष्कारको अपमान थेग्न नसकेर कति नमुनाहरूले आत्महत्या गर्छन् भने, कति पुनः यौन शोषणको चक्रमा आफूलाई हेलिदिन्छन् र प्राण धान्छन् ।

महिला सदस्यको यौनिकताको टेकोमा उभिएको हाम्रो पारिवारिक संरचना कति जटिल तर कायर छ भन्ने पुष्टि गर्ने दृष्टान्त नमुनाहरू हुन् । यस्ता थुप्रै नमुनासँगको अनुसन्धान र सहकार्यमा के पनि पुष्टि भएको छ भने, यो कायर पारिवारिक संरचनालाई यदि सत्य कुरा नबताउने हो भने उसको न इज्जत जान्छ न त कुलदेवता रिसाउँछन् । पछिल्लो कुराकानीमा नमुना पश्चात्तापपूर्वक भन्दै थिइन्, ‘कुवेतमा मलाई के काम गर्न बाध्य पारिएको थियो, घरबाट यात्रा सुरु गरेदेखि फर्कंदासम्म केके भोगें भन्ने कुरा बाउलाई जस्ताको तस्तै भन्न हुँदैनथ्यो मैले ।’ उनको विचारमा, आफूले सत्यतथ्य नबताएको भए र ‘एनआरएन दाइ’ विरुद्ध कारबाहीको चाहना व्यक्त नगरेको भए आफू जन्मेको परिवार र हुर्केको समाजले सायद उनको वास्तविकता थाहा पाउने थिएन र उनी बहिष्करणमा पर्ने पनि थिइनन् ।

एकै छिन हामी आफैं नमुना भएर सोच्ने हो भने, ढोंगी समाज, त्यसभित्र हुर्केको हाम्रो पारिवारिक संरचना, श्रम बजारमा संस्थागत भएको लैंगिक विभेदलाई हामीले सांस्कृतिक पुँजी भनेर जगेर्ना गर्दै आएका धर्म, सामाजिक मूल्यमान्यता, इज्जत, मानसम्मानजस्ता अमुक अस्त्रको खोलले कसरी ढाकेका छन् र यौनिकताप्रतिको बुझाइ कति पूर्वाग्रही बनाएको छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ ।

विविध जटिल परिवेशमा यौन बेच्न बाध्य पारिएर उपार्जन गरेको पैसा र सुन लगायत सहर्ष स्वीकार हुने तर त्यो उपार्जन गर्ने व्यक्ति बहिष्कृत हुनेजस्तो सामाजिक–सांस्कृतिक अन्तरविरोध अरू के होला ? यही अन्तरविरोधको एउटा परिणाम हो— नमुनाहरूको बहिष्करणको नियति ।

प्रकाशित : आश्विन १४, २०७९ ०७:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेपालीको ‘ह्याप्पिनेस मिटर’

सुशासनका अन्य सूचक र प्रतिवेदनमा नराम्रो स्थिति हुँदा पनि र आर्थिक विकासका सूचकहरू सन्तोषजनक नहुँदा पनि हामी सार्क क्षेत्रमै खुसी किन छौं ? कि नेपालीहरू भाग्यवादी भएर हो ?
उमेशप्रसाद मैनाली

सबै मानिस कुनै न कुनै रूपको सुखको खोजीमा देखिन्छन् । त्यो सुख भौतिक वा ऐन्द्रिक, बौद्धिक, सांस्कृतिक, मानसिक र व्यष्टिनिष्ठ वा वस्तुनिष्ठ हुन सक्छ । व्यक्तिको स्वभाव, चरित्र र चेतनास्तर अनुरूप सुखको प्राप्तिका माध्यमहरू फरकफरक हुन सक्छन् । सन्तोष, सुख, राम्रो सम्बन्ध, फुर्सद, स्वस्थ मानसिक अवस्थाहरूले मानिसलाई खुसी दिन्छन् । भौतिक समृद्धिले मात्र सुख र खुसी दिँदैन किनकि धनीहरूमा पैसाको अर्थ कम हुन्छ । धेरैजसो धनाढ्य दुःखी देखिन्छन् र मानसिक शान्तिमा तडपिरहेका देखिन्छन् । खुसी (ह्याप्पिनेस) यस्तो मानसिक अवस्था हो जहाँ मानिसले परम आनन्दको अनुभूति गर्छ ।

गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले ‘अन्तर सुखमा योगस्थ हुनेले नै सुख र शान्ति पाउँछ’ भनेका छन् । स्वामी विवेकानन्द भन्छन्, ‘मानिस जति निम्नस्तरको हुन्छ उति नै इन्द्रियजनित सुखमा रमाउँछ, तर जो सुसंस्कृत र शिक्षित छ, उसले चिन्तन, दर्शन, कला र विज्ञानमा आनन्द पाउँछ । आध्यात्मिकता त त्योभन्दा पनि उच्चस्तरको हो ।’ उनले थप व्याख्या गर्दै भनेका छन्, ‘उपयोगितावादले मानिसको नैतिक सम्बन्धको व्याख्या गर्न सक्दैन ।’ धार्मिक शिक्षामा यही आध्यात्मिक सुखको कुरा बढी गरिन्छ ।

भौतिक सुख क्षणिक हुन्छ र उच्चस्तरको आत्मिक सुखले आनन्द र खुसीलाई बढाउँछ । यही खुसीको वितरण गर्न सक्नुमै राज्यको औचित्य साबित हुन्छ । ग्रीक दार्शनिक अरिस्टोटलले त्यसैले भनेका छन्, ‘राज्य जीवनका आधारभूत आवश्यकताका लागि अस्तित्वमा आयो र असल जीवनका लागि निरन्तरता पाइरहेको छ ।’ मानिसको जीवन सुखी र खुसी बनाउनै राज्यको अस्तित्वलाई स्विकारिएको हो ।

खुसीको खोजी राज्यजत्तिकै पुरानो मानिन्छ । जंगली युगको अशान्तिबाट मुक्त हुन आफ्ना जीउधनको सुरक्षाका लागि मानिसहरूले राज्यको आविष्कार गरेको मानिन्छ । वैदिककालदेखि नै मानिसहरूको सुख र शान्ति राज्य र सरकारको अन्तिम उद्देश्य हुने गर्थ्यो । रामराज्य जनताको खुसी र सुखको पराकाष्ठा थियो भन्ने गरिन्छ । अठारौं शताब्दीको उपयोगितावादका प्रवर्तक जेएस मिल र जर्मी बेन्थमले ‘अधिकतम व्यक्तिका लागि अधिकतम सुख’ को नारासाथ सुखवाद (हेडोनिज्म) को विचार अगाडि ल्याएका थिए । तर, यस वादले परोपकार, उदारता र नैतिकताजस्ता पक्षको उपेक्षा गरेको भनेर आलोचना हुने गरेको छ ।

संयुक्त राज्य अमेरिकाको संविधान निर्माण गर्नेमध्येका एक बेन्जामिन फ्रर्यांकलिनले भनेका थिए, ‘संविधानले खुसीको प्रत्याभूति गर्दैन, यसको खोजी मात्र गर्छ । तिमी आफैंले त्यसलाई समात्न सक्नुपर्छ ।’ दुबईमा विश्व सरकारहरूको सम्मेलन–२०१७ मा भाग लिने सरकारप्रमुख, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूका प्रतिनिधि, वैज्ञानिक, विज्ञ र अन्य विद्वद्वर्गले ‘खुसी’ लाई बढाउने तत्त्वहरूको विशद चर्चा गरेका थिए । यस क्रममा क्यालिफोर्निया युनिभर्सिटीका प्राध्यापक डा. रिक ह्यान्सनले ‘कुल राष्ट्रिय उत्पादन (जीडीपी) भावनाका लागि पर्याप्त आधार होइन’ भन्ने तर्क दिएका थिए ।

यूएनडीपीकी हेलेन क्लार्कले ‘पैसा मानवहितका लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि यो सब थोक भने हुन सकेको छैन’ भन्ने धारणा राखेकी थिइन् । प्रो. मिकी बार्टेल्सले ‘यदि मानिसलाई खुसी बनाउन चाहन्छौ भने हरेक व्यक्ति फरक हुन्छ भन्ने बुझ्न आवश्यक हुन्छ’ भन्ने विचार राखेकी थिइन् । प्रो. ड्यारिन म्याकमोहनले ‘प्रगति र खुसी सँगसँगै जाँदैनन्’ भनेका थिए । भुटानका प्रधानमन्त्री छिरिङ तोब्गेले ‘खुसी व्यक्तिको खोजीभन्दा सार्वजनिक वस्तु हुनुपर्छ’ भनेका थिए ।

किन खुसी र सुखलाई विश्वभरका सरकारहरूले यति बढी महत्त्व दिँदै छन् ? किन यो ‘ग्लोबल एजेन्डा’ बन्दै छ ? यसमा मुख्य तीन कुराले प्रभाव पारेको देखिन्छ । पहिलो त, आर्थिक विकासले मात्र खुसीको अनुभूति हुँदो रहेनछ । संयुक्त राज्य अमेरिका विकासमा एक नम्बरमा छ, तर खुसीको परिसूचकमा निकै पछाडि देखिन्छ । ह्यान्स रोस्लिङले आफ्नो किताब ‘फ्याक्टफुलनेस’ मा संयुक्त राज्य अमेरिकालाई ‘धनीको सिकिस्त बिरामी’ (सिकेस्ट अफ द रिच) र क्युबालाई ‘गरिबको सबभन्दा स्वस्थ’ (हेल्दिएस्ट अफ द पुअर) भनेका छन् । त्यसैले धनी देशका कैयन् मानिस खुसी देखिँदैनन् ।

रोटीको प्राप्ति मात्र खुसी हुन सक्दैन । आन्तरिक सुख र खुसी व्यक्तिको अनुभूतिमा खोज्नुपर्छ जसमा बजारका वस्तुहरूले भन्दा बजारमूल्य नहुने सुरक्षा, स्वच्छ वातावरण, फुर्सद र सम्बन्धहरूले सकारात्मक प्रभाव पार्छन् । दोस्रो, मनोवैज्ञानिक अनुसन्धानले यसलाई मापन गर्न सम्भव भनेर देखाएको छ । तेस्रो, खुसी र खुसी प्रत्याभूति गर्न नीतिगत औजारहरू उपलब्ध छन् । त्यसैले जीडीपीभन्दा कुल राष्ट्रिय खुसी (जीएनएच) बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ भनेर विश्वव्यापी रूपमा स्विकार्न थालिएको छ ।

संयुक्त राष्ट्र संघले भुटानको प्रस्तावमा सन् २०११ को महासभाबाट खुसीको प्रवर्धन गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेपछि विभिन्न देशले यस अभियानमा अगुवा बन्न विविध नीतिगत, संस्थागत र रणनीतिक कदमहरू अवलम्बन गर्न थालेका हुन् । खुसीको मापन गर्न छवटा चल (भेरिएबल्स) जीडीपी, सामाजिक समर्थन, स्वस्थ औसत आयु, जीवन चयनको स्वतन्त्रता, उदारता र विश्वास निर्धारण गरिएका छन् । यी चलहरूमा शून्यदेखि दशसम्मको प्राप्तांकका आधारमा कुन देशका जनता कति खुसी छन् ? तुलनात्मक रूपमा वार्षिक प्रतिवेदनमा देखाउने गरिन्छ । केही मुलुकले जनताको खुसी प्रवर्धनका लागि अनुकरणीय व्यवस्था गर्न थालेका छन् । भुटानले यसका चार खम्बाका रूपमा समन्यायिक विकास, सांस्कृतिक संरक्षण, वातावरण संरक्षण र सुशासन रहने घोषणा अनि यसको समग्र व्यवस्थापनको जिम्मेवार निकायका रूपमा ‘जीएनच कमिसन’ गठन गरेको छ ।

बेलायतले खुसीको प्रवर्धन गर्न दस क्षेत्र र एकचालीस क्रियाकलाप निर्धारण गरेको छ । यी दस क्षेत्रमा वातावरण, व्यक्तिगत हित, सम्बन्धहरू, स्वास्थ्य, हामी के गर्छौं, हामी कहाँ बस्छौं, व्यक्तिगत रमाइलो, अर्थतन्त्र, शैक्षिक सीप र सुशासनलाई लिइएको छ । यूएईले ‘मिनिस्ट्री अफ ह्याप्पिनेस’, ‘मिनिस्ट्री अफ फ्युचर’ र ‘मिनिस्ट्री अफ टोलरेन्स’ गठन गरेको छ । सरकारी सेवाहरूबाट सेवाग्राहीहरू कति खुसी छन् भन्ने मापन गर्न ‘ह्याप्पिनेस मिटर’ को प्रयोग गरिएको छ । बालबालिकाका लागि ‘ह्याप्पी स्कुल’ को उदाहरणीय अवधारणा लागू गरिएको छ । ओईसीडीले आफ्ना सदस्य राष्ट्रहरूका लागि ‘हाउ इज लाइफ’ भन्ने कार्यक्रम लागू गरेको छ । उसले बजेटको संरचना लागू गर्दै जसमा खुसीलाई बढाउने वस्तुगत र विषयगत सूचकहरूमा ध्यान दिनुपर्ने उल्लेख गरेको छ । वेल्सले ‘फ्युचर जेनेरेसन कमिसन’ गठन गरेको छ भने, इक्वेडरले छुट्टै विभाग स्थापना गरेको छ । बेलायतले छुट्टै एजेन्सी ‘ह्वाट वर्क सेन्टर’ गठन गरेको छ ।

यी केही उदाहरण मात्र हुन्, विश्वभर यस्ता संस्था गठन गरेर आफ्ना जनताको खुसी र सुखको प्रवर्धन गर्ने प्रयास भइरहेको छ । विभिन्न सहरले ‘ह्याप्पी सिटी’ का रूपमा घोषणा गर्न थालेका छन् । सहरहरू ‘स्मार्ट’ भएर पुग्दैन, ‘सोसियल्ली स्मार्ट’ हुनुपर्छ भन्ने अवधारणामा यसका आधारभूत कुराहरू र चेकलिस्ट तयार पारेर सफल कार्यान्वयन भइरहेका उदाहरण छन् । दुबईले ‘मेक दुबई ह्यापिएस्ट सिटी अफ द वर्ल्ड’ भन्ने नाराका साथ काम गरिरहेको छ । भ्यान्कुवर, सेभिले, म्यान्चेस्टर, मेलबर्न, टोरन्टोजस्ता सहरहरू यस काममा निकै अगाडि छन् । बोगोटाको ‘साइक्लिङ इभेन्ट’ सहरवासीको खुसी बढाउन निकै सहायक भएको मानिन्छ । यस सहरले हरेक आइतबार सबै सडक साइकल यात्राका लागि बन्द गर्ने गर्छ ।

डेनमार्कको ड्रागोर सहरले सहरवासीको खुसी नाप्न ‘ह्याप्पिनेस रिसर्च इन्स्टिच्युट’ गठन गरेको छ । एकान्तको नैराश्यबाट मुक्त गर्न त्यहाँ ‘इट टुगेदर’ कार्यक्रम लागू गरिएको छ, ज्येष्ठ नागरिकलाई सहयोग गर्न ‘बोनस ग्रान्डमदर’ नामको स्वयंसेवक दल बनाइएको छ । सुन्दा सामान्य लाग्ने यस्ता प्रयोगहरूले आफ्ना नागरिकहरूको खुसीमा असामान्य बढोत्तरी गरेको अनुसन्धानहरूबाट देखिएको छ । स्वास्थ्यमा पनि ‘फ्रम हेल्थ टु ह्याप्पिनेस’ मूल मन्त्र बन्दै छ । मानसिक स्वास्थ्य र दर्दनिवारण (पेनरिलिफ) लाई प्राथमिकता दिएर उनीहरूको खुसी बढाउनुपर्छ भन्ने मान्यतामा काम हुन थालेको छ ।

नेपालले पनि पन्ध्रौं योजनामा ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ लाई दीर्घकालीन सोचका रूपमा उल्लेख गरेको छ । यसका लक्ष्यहरूमा परिष्कृत र मर्यादित जीवन, सुरक्षित, सभ्य र न्यायपूर्ण समाज, स्वस्थ र सन्तुलित पर्यावरण, सुशासन, सबल लोकतन्त्र, राष्ट्रिय एकता, सुरक्षा र सम्मान निर्धारण गरिएका छन् । यसको कार्यान्वयनलाई तीन चरणमा बाँडेर पहिलो चरणमा यसका आधार तयार पार्ने, दोस्रो चरणमा यसका सूचकहरूमा तीव्र प्रगति हासिल गर्ने र तेस्रो चरणमा यसमा दिगोपन हासिल गर्दै समन्यायिक वितरण गर्ने भनिएको छ । दीर्घकालीन रणनीति, विभिन्न सूचक हेर्दा आर्थिक वृद्धि र जीडीपीमा जोड दिइएको देखिन्छ । खुसीलाई निर्धारण गर्ने व्यष्टिनिष्ठ आधारहरूमा ध्यानै नपुगेको बुझ्न सकिन्छ । खुसीलाई बढाउने वा घटाउने कुरा सकारात्मक र नकारात्मक संवेगमा निर्भर हुन्छ ।

यसलाई प्रवर्धन गर्न छुट्टै जिम्मेवारी भएको संगठनात्मक संरचना छैन, न त खुसीका सूचकहरू नै निर्धारण गरिएका छन् । यो विषय ‘अन्तरसम्बन्धित विषय क्षेत्र’ मा पर्छ । त्यसैले वातावरण संरक्षणजस्तै सबै निकायका कार्यक्रमहरूमा यसलाई समेट्नुपर्छ । अहिलेसम्मका नीति–कार्यक्रमहरूमा ‘खुसी’ को विषय प्रतिविम्बित भएको पाइँदैन । शास्त्रीय अर्थशास्त्रीहरूले एडम स्मिथको ‘वेल्थ अफ नेसन’ देखि नै राष्ट्रिय धन वा आयले नै राष्ट्रिय खुसी बढाउँछ भनी वकालत गरे । त्यही सिद्धान्तमा अहिले पनि आर्थिक सुधार गर्ने काम हुँदै छ । तर, विश्व अहिले पहिलेको भन्दा धनी छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको सन् २०१८ को सर्वेक्षणमा प्रतिव्यक्ति औसत आय १७,५०० अमेरिकी डलर पुगेको छ जुन शताब्दीअगाडिको भन्दा निकै बढी हो । तर, यो आयले मानिसहरूलाई सुख दिन सकेन र अहिले मानिसहरू दुःखको अनुभूति गरिरहेका छन् । त्यसैले धन मात्र केही होइन, धेरै धनी राष्ट्रहरू असन्तुष्ट र बेखुसी रहेको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् । त्यसैले अनियन्त्रित आर्थिक वृद्धिले नयाँ खालका असन्तुष्टि र तनाव बढाउन सक्छ भनी नीतिनिर्माताहरूले सोच्न सकेको देखिएन । नेपालको यस्तो नीतिले खुसी बढाउन सक्दैन ।

विश्व खुसीयाली प्रतिवेदनमा सबभन्दा खुसी र दुःखी देश

दिगो विकास सञ्जालले हालै ‘वर्ल्ड ह्याप्पिनेस रिपोर्ट–२०२२’ प्रकाशित गरेको छ । प्रतिवेदन प्रकाशनको दसौं वार्षिकोत्सवलाई ‘अँध्यारो समयमा चम्किलो प्रकाश’ (ब्राइट लाइट इन डार्क टाइम) भन्ने नाराका साथ मनाउँदै कोभिड महामारीलाई बिर्सेर यो निकालिएको हो । यो प्रकाशनका लागि विश्वका विज्ञहरूले व्यक्तिगत प्रयासमा १५० भन्दा बढी देशमा अध्ययन गरेका थिए । यसपालि विगतको भन्दा दुई आधार फरक लिइएका थिए । सामाजिक समर्थन, औसत आयु, जीवन चयन स्वतन्त्रता, उदारता, प्रतिव्यक्ति आय, भ्रष्टाचारप्रतिको धारणा र सकारात्मक तथा नकारात्मक प्रभावजस्ता सात चलमाथि सर्भे गरिएको थियो । फिनल्यान्ड ७.८४२ प्राप्तांकसहित सबभन्दा खुसी देश भएको छ ।

खुसियालीमा दसभित्र पर्ने अरू देशमा डेनमार्क, आइसल्यान्ड, स्विट्जरल्यान्ड, नेदरल्यान्ड, लक्जेमबर्ग, स्विडेन, नर्वे, इजरायल र न्युजिल्यान्ड छन् । १४६ देशको क्रममा अफगानिस्तान २.५२३ प्राप्तांकसहित सबभन्दा दुःखी देश बनेको छ । लेबनान, जिम्बावे, रुवान्डा, बोस्तवाना, लेसोथो, सिरालिओन, तान्जानिया, मलाबी र जाम्बिया दस दुःखी देशमा पर्छन् । फिनल्यान्ड पहिलो स्थानमा रहनुमा त्यहाँको स्वास्थ्य सुविधा, कम अपराध दर, प्रभावकारी सार्वजनिक सेवा, सार्वजनिक संस्थाहरूप्रतिको विश्वास, कम गरिबी, सहकारिता र समन्वयमा जोडजस्ता सकारात्मक तत्त्वहरूले योगदान गरेको भनिएको छ । एसियाबाट एउटा मात्र देश दशभित्र पर्न सकेको छ— इजरायल । निरन्तर आतंकवादसँग लडिरहेको र राजनीति बढी नै अस्थिर रहेको इजरायलका जनताले खुसी महसुस गर्नु आश्चर्यको कुरा भएको छ । विश्वको सबभन्दा शक्तिशाली र एक नम्बरको अर्थतन्त्र मानिएको संयुक्त राज्य अमेरिका खुसियाली प्रतिवेदनमा भने १६ औं क्रममा छ भने संयुक्त अधिराज्य ब्रिटेन १७ औं क्रममा । यसबाट खुसी हुनुको आधार आर्थिक सम्पन्नता मात्र हुन्न भन्ने तथ्य स्पष्ट भएको छ ।

नेपाली कति खुसी छन् ?

वर्ल्ड ह्याप्पिनेस रिपोर्ट–२०२२ मा नेपालको स्थिति निराशाजनक भने छैन । नेपाल ५.२६९ प्राप्तांकसहित ८५ औं क्रममा छ । नेपालका लागि सन्तोषको अर्को कुरा के छ भने, सन् २०१३ को प्रतिवेदनमा १३५ औं स्थानमा रहेकामा लगातार सुधार ल्याउन सफल भएको छ । नेपाल गत वर्ष नेपाल ८७ औं क्रममा थियो । सार्क क्षेत्रका अन्य मुलुकभन्दा नेपालको स्थिति राम्रो हुनु अर्को सन्तोषको विषय हो । केही वर्षअघिसम्म नेपालभन्दा अगाडि रहेको भुटानलाई गत वर्षदेखि नै समावेश गरिएको छैन । अल्पसंख्यक नेपालीलाई शरणार्थी बनाएको र उनीहरूको सांस्कृतिक सफाया गरेको भुटानको खुसियालीका आधारहरूमा प्राप्तांक नै शंकास्पद मानिएकाले सूचीमा नराखिएको हुन सक्छ । सार्क क्षेत्रमा बंगलादेश ९९ औं, पाकिस्तान १०३ औं, श्रीलंका १२६ औं, भारत १३६ औं क्रममा छन् ।

नेपालका लागि आश्चर्यलाग्दो त के छ भने, सुशासनका अन्य सूचक र प्रतिवेदनमा नराम्रो स्थिति हुँदा पनि र आर्थिक विकासका सूचकहरू सन्तोषजनक नरहँदा पनि हामी सार्क क्षेत्रमै खुसी किन छौं ? हामी पूर्वीय दर्शनको प्रभावले बढी अध्यात्मवादी भएर हो भनौं भने भारत लगायतका देशहरू किन पछाडि छन् ? यो नेपालको प्रयासले हो वा अन्य सार्क देशको अव्यवस्थाले हो ? कि नेपालीहरू भाग्यवादी सोचका भएर हो ? छुट्टै विश्लेषणको विषय भएको छ । ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलको सन् २०२२ को प्रतिवेदनमा नेपाल भ्रष्टाचारमा १८० देशमध्ये ११७ औं स्थानमा परेको देखिन्छ ।

अघिल्लो वर्ष पनि नेपाल यही क्रममा थियो । सुशासन सम्बन्धी ‘वर्ल्ड गभर्नेन्स इन्डिकेटर’ को सन् २०२२ को प्रतिवेदनमा यसका छवटै सूचकमा नेपालको ‘पर्सेन्टाइल र्‍याङ्क’ निराशाजनक देखिन्छ । एउटा सकारात्मक पक्ष के छ भने, अन्य केही प्रतिवेदनमा पनि नेपाल सार्क राष्ट्रहरूमा अगाडि देखिएको छ । ‘वर्ल्ड जस्टिस प्रोजेक्ट’ को सन् २०२१ को विधिको शासन सम्बन्धी प्रतिवेदनमा नेपालको स्थान १३९ देशमध्ये ७०औंमा छ जुन सर्भेमा समेटिएका सार्क क्षेत्रका ६ देशहरूभन्दा अगाडि हो । हर्को ‘ह्याप्पी प्लानेट इन्डेक्स–२०२२’ मा नेपाल २७ औं स्थानमा छ जुन निकै सन्तोषजनक मान्न सकिन्छ । अन्य सार्क राष्ट्रमा आतंक र अशान्ति नेपालमा भन्दा बढी नै देखिएको छ । नेपालमा बृहत् शान्ति सम्झौतापछि स्थितिमा सुधार आएको मान्न सकिन्छ । सशस्त्र द्वन्द्वको अन्त, समावेशी लोकतन्त्रको अवलम्बनजस्ता राजनीतिक सुधारले पनि नेपालमा केही सकारात्मक वातावरण बन्न गएको छ । यी सबै कारणले नेपालको स्थिति सार्क क्षेत्रमा माथि पर्न सकेको हो भन्न सकिन्छ ।

खुसियाली प्रतिवेदनमा को पछि वा अगाडि छ भन्नुभन्दा पहिले यसले अवलम्बन गर्ने अध्ययन विधिको जानकारी हुन जरुरी हुन्छ । पहिलो त, यसले समृद्धिलाई होइन, मानिसको संवेगलाई आधार मान्छ । यसले भावना र सन्तुष्टिको मापन गर्छ जसले सुख र हर्षको अनुभूति गराउँछ । त्यसैले यसको मूल्यांकन गर्ने विधि पनि बढी जटिल हुने गर्छ । हिजो राति राम्रोसँग निदाइयो ? हिजो कति पटक हाँस्नुभयो ? यस्ता मनोवैज्ञानिक विधिहरू प्रयोग गरेर खुसीको मापन गरिएको हुन्छ ।

सन् २०१५ को सर्भेमा यस्तै खालका १०९ प्रश्नावलीमा अध्ययन गरिएको जानकारी दुबईमा आयोजित ‘वर्ल्ड गभर्नमेन्ट समिट’ मा दिइएको थियो । सन् २०१८ मा दुबईमा भएको सम्मेलनमा भुटानका प्रधानमन्त्रीले आफूलाई अति विलासी होटलमा राखिएकाले रातभर सुत्न नसकेको बताएका थिए । यस पंक्तिकारले पनि सहभागी हुने अवसर पाएकाले यी सन्दर्भहरू सुन्न पाएको हो । अहिले शक्तिको आडमा विश्वभर प्रभुत्व जमाउने गलत अभ्यास भइरहेको देखिन्छ । तर, ती देशका नागरिकहरू नै सुखी र खुसी हुन सकेका छैनन् । भौतिक प्रगति, बाह्य तडकभडक, शक्तिको तामसले वास्तविक खुसी दिन सकिँदैन भन्ने बुझ्न जरुरी छ । धनी देशहरूको संगठन ‘ग्रुप अफ सेभेन’ का कुनै पनि देश यस प्रतिवेदनको पाँचौं क्रममा पनि नपर्नु यसको उदाहरण हो । नेपालले पनि अन्य देशको उदाहरणबाट सिकेर नेपालीको खुसी प्रवर्धन गर्न विशेष प्रयास गर्न आवश्यक देखिन्छ ।

नेपालका नीतिनिर्माताहरूले यस्तो वातावरण सृजना गर्न सक्नुपर्छ जसबाट शान्त निद्रा र कोलाहलमुक्त दैनिकी सम्भव होस् । अरस्तुले भनेजस्तै, राज्य यसैका लागि आविष्कार भएको हो । खुसीको प्रवर्धन गर्न र यसको अन्तरनिकाय समन्वय गर्न छुट्टै नीतिगत र संरचनागत व्यवस्था गर्न ढिलो भइसकेको छ । खप्तड स्वामीले भनेका छन्, ‘धन ऐश्वर्यादिले मानिसलाई सुखी बनाउन सक्दैन, निर्धन पनि धनीभन्दा सुखी हुन सक्छ । धनादि पदार्थले मानिसलाई सुखी बनाउन नसके पनि भ्रान्तिवश यसलाई सुखको साधन मानिन्छ ।’ अन्तमा, दार्शनिक जे. कृष्णमूर्तिको यो भनाइ सान्दर्भिक छ, ‘सुखको वरिपरि नै समाजको पूरा ढाँचा खडा भएको छ । बाल्यकालदेखि वृद्धावस्था र मृत्युसम्म हामी लुकीछिपी र खुलेआम सुखको सतत पिछा गरिरहेका हुन्छौं किनकि यसैले हाम्रो जीवनको दिशा र रूपरेखा निर्धारित गर्छ ।’

प्रकाशित : आश्विन १४, २०७९ ०७:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×