नेपालीको ‘ह्याप्पिनेस मिटर’- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

नेपालीको ‘ह्याप्पिनेस मिटर’

सुशासनका अन्य सूचक र प्रतिवेदनमा नराम्रो स्थिति हुँदा पनि र आर्थिक विकासका सूचकहरू सन्तोषजनक नहुँदा पनि हामी सार्क क्षेत्रमै खुसी किन छौं ? कि नेपालीहरू भाग्यवादी भएर हो ?
उमेशप्रसाद मैनाली

सबै मानिस कुनै न कुनै रूपको सुखको खोजीमा देखिन्छन् । त्यो सुख भौतिक वा ऐन्द्रिक, बौद्धिक, सांस्कृतिक, मानसिक र व्यष्टिनिष्ठ वा वस्तुनिष्ठ हुन सक्छ । व्यक्तिको स्वभाव, चरित्र र चेतनास्तर अनुरूप सुखको प्राप्तिका माध्यमहरू फरकफरक हुन सक्छन् । सन्तोष, सुख, राम्रो सम्बन्ध, फुर्सद, स्वस्थ मानसिक अवस्थाहरूले मानिसलाई खुसी दिन्छन् । भौतिक समृद्धिले मात्र सुख र खुसी दिँदैन किनकि धनीहरूमा पैसाको अर्थ कम हुन्छ । धेरैजसो धनाढ्य दुःखी देखिन्छन् र मानसिक शान्तिमा तडपिरहेका देखिन्छन् । खुसी (ह्याप्पिनेस) यस्तो मानसिक अवस्था हो जहाँ मानिसले परम आनन्दको अनुभूति गर्छ ।

गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले ‘अन्तर सुखमा योगस्थ हुनेले नै सुख र शान्ति पाउँछ’ भनेका छन् । स्वामी विवेकानन्द भन्छन्, ‘मानिस जति निम्नस्तरको हुन्छ उति नै इन्द्रियजनित सुखमा रमाउँछ, तर जो सुसंस्कृत र शिक्षित छ, उसले चिन्तन, दर्शन, कला र विज्ञानमा आनन्द पाउँछ । आध्यात्मिकता त त्योभन्दा पनि उच्चस्तरको हो ।’ उनले थप व्याख्या गर्दै भनेका छन्, ‘उपयोगितावादले मानिसको नैतिक सम्बन्धको व्याख्या गर्न सक्दैन ।’ धार्मिक शिक्षामा यही आध्यात्मिक सुखको कुरा बढी गरिन्छ ।

भौतिक सुख क्षणिक हुन्छ र उच्चस्तरको आत्मिक सुखले आनन्द र खुसीलाई बढाउँछ । यही खुसीको वितरण गर्न सक्नुमै राज्यको औचित्य साबित हुन्छ । ग्रीक दार्शनिक अरिस्टोटलले त्यसैले भनेका छन्, ‘राज्य जीवनका आधारभूत आवश्यकताका लागि अस्तित्वमा आयो र असल जीवनका लागि निरन्तरता पाइरहेको छ ।’ मानिसको जीवन सुखी र खुसी बनाउनै राज्यको अस्तित्वलाई स्विकारिएको हो ।

खुसीको खोजी राज्यजत्तिकै पुरानो मानिन्छ । जंगली युगको अशान्तिबाट मुक्त हुन आफ्ना जीउधनको सुरक्षाका लागि मानिसहरूले राज्यको आविष्कार गरेको मानिन्छ । वैदिककालदेखि नै मानिसहरूको सुख र शान्ति राज्य र सरकारको अन्तिम उद्देश्य हुने गर्थ्यो । रामराज्य जनताको खुसी र सुखको पराकाष्ठा थियो भन्ने गरिन्छ । अठारौं शताब्दीको उपयोगितावादका प्रवर्तक जेएस मिल र जर्मी बेन्थमले ‘अधिकतम व्यक्तिका लागि अधिकतम सुख’ को नारासाथ सुखवाद (हेडोनिज्म) को विचार अगाडि ल्याएका थिए । तर, यस वादले परोपकार, उदारता र नैतिकताजस्ता पक्षको उपेक्षा गरेको भनेर आलोचना हुने गरेको छ ।

संयुक्त राज्य अमेरिकाको संविधान निर्माण गर्नेमध्येका एक बेन्जामिन फ्रर्यांकलिनले भनेका थिए, ‘संविधानले खुसीको प्रत्याभूति गर्दैन, यसको खोजी मात्र गर्छ । तिमी आफैंले त्यसलाई समात्न सक्नुपर्छ ।’ दुबईमा विश्व सरकारहरूको सम्मेलन–२०१७ मा भाग लिने सरकारप्रमुख, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूका प्रतिनिधि, वैज्ञानिक, विज्ञ र अन्य विद्वद्वर्गले ‘खुसी’ लाई बढाउने तत्त्वहरूको विशद चर्चा गरेका थिए । यस क्रममा क्यालिफोर्निया युनिभर्सिटीका प्राध्यापक डा. रिक ह्यान्सनले ‘कुल राष्ट्रिय उत्पादन (जीडीपी) भावनाका लागि पर्याप्त आधार होइन’ भन्ने तर्क दिएका थिए ।

यूएनडीपीकी हेलेन क्लार्कले ‘पैसा मानवहितका लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि यो सब थोक भने हुन सकेको छैन’ भन्ने धारणा राखेकी थिइन् । प्रो. मिकी बार्टेल्सले ‘यदि मानिसलाई खुसी बनाउन चाहन्छौ भने हरेक व्यक्ति फरक हुन्छ भन्ने बुझ्न आवश्यक हुन्छ’ भन्ने विचार राखेकी थिइन् । प्रो. ड्यारिन म्याकमोहनले ‘प्रगति र खुसी सँगसँगै जाँदैनन्’ भनेका थिए । भुटानका प्रधानमन्त्री छिरिङ तोब्गेले ‘खुसी व्यक्तिको खोजीभन्दा सार्वजनिक वस्तु हुनुपर्छ’ भनेका थिए ।

किन खुसी र सुखलाई विश्वभरका सरकारहरूले यति बढी महत्त्व दिँदै छन् ? किन यो ‘ग्लोबल एजेन्डा’ बन्दै छ ? यसमा मुख्य तीन कुराले प्रभाव पारेको देखिन्छ । पहिलो त, आर्थिक विकासले मात्र खुसीको अनुभूति हुँदो रहेनछ । संयुक्त राज्य अमेरिका विकासमा एक नम्बरमा छ, तर खुसीको परिसूचकमा निकै पछाडि देखिन्छ । ह्यान्स रोस्लिङले आफ्नो किताब ‘फ्याक्टफुलनेस’ मा संयुक्त राज्य अमेरिकालाई ‘धनीको सिकिस्त बिरामी’ (सिकेस्ट अफ द रिच) र क्युबालाई ‘गरिबको सबभन्दा स्वस्थ’ (हेल्दिएस्ट अफ द पुअर) भनेका छन् । त्यसैले धनी देशका कैयन् मानिस खुसी देखिँदैनन् ।

रोटीको प्राप्ति मात्र खुसी हुन सक्दैन । आन्तरिक सुख र खुसी व्यक्तिको अनुभूतिमा खोज्नुपर्छ जसमा बजारका वस्तुहरूले भन्दा बजारमूल्य नहुने सुरक्षा, स्वच्छ वातावरण, फुर्सद र सम्बन्धहरूले सकारात्मक प्रभाव पार्छन् । दोस्रो, मनोवैज्ञानिक अनुसन्धानले यसलाई मापन गर्न सम्भव भनेर देखाएको छ । तेस्रो, खुसी र खुसी प्रत्याभूति गर्न नीतिगत औजारहरू उपलब्ध छन् । त्यसैले जीडीपीभन्दा कुल राष्ट्रिय खुसी (जीएनएच) बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ भनेर विश्वव्यापी रूपमा स्विकार्न थालिएको छ ।

संयुक्त राष्ट्र संघले भुटानको प्रस्तावमा सन् २०११ को महासभाबाट खुसीको प्रवर्धन गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेपछि विभिन्न देशले यस अभियानमा अगुवा बन्न विविध नीतिगत, संस्थागत र रणनीतिक कदमहरू अवलम्बन गर्न थालेका हुन् । खुसीको मापन गर्न छवटा चल (भेरिएबल्स) जीडीपी, सामाजिक समर्थन, स्वस्थ औसत आयु, जीवन चयनको स्वतन्त्रता, उदारता र विश्वास निर्धारण गरिएका छन् । यी चलहरूमा शून्यदेखि दशसम्मको प्राप्तांकका आधारमा कुन देशका जनता कति खुसी छन् ? तुलनात्मक रूपमा वार्षिक प्रतिवेदनमा देखाउने गरिन्छ । केही मुलुकले जनताको खुसी प्रवर्धनका लागि अनुकरणीय व्यवस्था गर्न थालेका छन् । भुटानले यसका चार खम्बाका रूपमा समन्यायिक विकास, सांस्कृतिक संरक्षण, वातावरण संरक्षण र सुशासन रहने घोषणा अनि यसको समग्र व्यवस्थापनको जिम्मेवार निकायका रूपमा ‘जीएनच कमिसन’ गठन गरेको छ ।

बेलायतले खुसीको प्रवर्धन गर्न दस क्षेत्र र एकचालीस क्रियाकलाप निर्धारण गरेको छ । यी दस क्षेत्रमा वातावरण, व्यक्तिगत हित, सम्बन्धहरू, स्वास्थ्य, हामी के गर्छौं, हामी कहाँ बस्छौं, व्यक्तिगत रमाइलो, अर्थतन्त्र, शैक्षिक सीप र सुशासनलाई लिइएको छ । यूएईले ‘मिनिस्ट्री अफ ह्याप्पिनेस’, ‘मिनिस्ट्री अफ फ्युचर’ र ‘मिनिस्ट्री अफ टोलरेन्स’ गठन गरेको छ । सरकारी सेवाहरूबाट सेवाग्राहीहरू कति खुसी छन् भन्ने मापन गर्न ‘ह्याप्पिनेस मिटर’ को प्रयोग गरिएको छ । बालबालिकाका लागि ‘ह्याप्पी स्कुल’ को उदाहरणीय अवधारणा लागू गरिएको छ । ओईसीडीले आफ्ना सदस्य राष्ट्रहरूका लागि ‘हाउ इज लाइफ’ भन्ने कार्यक्रम लागू गरेको छ । उसले बजेटको संरचना लागू गर्दै जसमा खुसीलाई बढाउने वस्तुगत र विषयगत सूचकहरूमा ध्यान दिनुपर्ने उल्लेख गरेको छ । वेल्सले ‘फ्युचर जेनेरेसन कमिसन’ गठन गरेको छ भने, इक्वेडरले छुट्टै विभाग स्थापना गरेको छ । बेलायतले छुट्टै एजेन्सी ‘ह्वाट वर्क सेन्टर’ गठन गरेको छ ।

यी केही उदाहरण मात्र हुन्, विश्वभर यस्ता संस्था गठन गरेर आफ्ना जनताको खुसी र सुखको प्रवर्धन गर्ने प्रयास भइरहेको छ । विभिन्न सहरले ‘ह्याप्पी सिटी’ का रूपमा घोषणा गर्न थालेका छन् । सहरहरू ‘स्मार्ट’ भएर पुग्दैन, ‘सोसियल्ली स्मार्ट’ हुनुपर्छ भन्ने अवधारणामा यसका आधारभूत कुराहरू र चेकलिस्ट तयार पारेर सफल कार्यान्वयन भइरहेका उदाहरण छन् । दुबईले ‘मेक दुबई ह्यापिएस्ट सिटी अफ द वर्ल्ड’ भन्ने नाराका साथ काम गरिरहेको छ । भ्यान्कुवर, सेभिले, म्यान्चेस्टर, मेलबर्न, टोरन्टोजस्ता सहरहरू यस काममा निकै अगाडि छन् । बोगोटाको ‘साइक्लिङ इभेन्ट’ सहरवासीको खुसी बढाउन निकै सहायक भएको मानिन्छ । यस सहरले हरेक आइतबार सबै सडक साइकल यात्राका लागि बन्द गर्ने गर्छ ।

डेनमार्कको ड्रागोर सहरले सहरवासीको खुसी नाप्न ‘ह्याप्पिनेस रिसर्च इन्स्टिच्युट’ गठन गरेको छ । एकान्तको नैराश्यबाट मुक्त गर्न त्यहाँ ‘इट टुगेदर’ कार्यक्रम लागू गरिएको छ, ज्येष्ठ नागरिकलाई सहयोग गर्न ‘बोनस ग्रान्डमदर’ नामको स्वयंसेवक दल बनाइएको छ । सुन्दा सामान्य लाग्ने यस्ता प्रयोगहरूले आफ्ना नागरिकहरूको खुसीमा असामान्य बढोत्तरी गरेको अनुसन्धानहरूबाट देखिएको छ । स्वास्थ्यमा पनि ‘फ्रम हेल्थ टु ह्याप्पिनेस’ मूल मन्त्र बन्दै छ । मानसिक स्वास्थ्य र दर्दनिवारण (पेनरिलिफ) लाई प्राथमिकता दिएर उनीहरूको खुसी बढाउनुपर्छ भन्ने मान्यतामा काम हुन थालेको छ ।

नेपालले पनि पन्ध्रौं योजनामा ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ लाई दीर्घकालीन सोचका रूपमा उल्लेख गरेको छ । यसका लक्ष्यहरूमा परिष्कृत र मर्यादित जीवन, सुरक्षित, सभ्य र न्यायपूर्ण समाज, स्वस्थ र सन्तुलित पर्यावरण, सुशासन, सबल लोकतन्त्र, राष्ट्रिय एकता, सुरक्षा र सम्मान निर्धारण गरिएका छन् । यसको कार्यान्वयनलाई तीन चरणमा बाँडेर पहिलो चरणमा यसका आधार तयार पार्ने, दोस्रो चरणमा यसका सूचकहरूमा तीव्र प्रगति हासिल गर्ने र तेस्रो चरणमा यसमा दिगोपन हासिल गर्दै समन्यायिक वितरण गर्ने भनिएको छ । दीर्घकालीन रणनीति, विभिन्न सूचक हेर्दा आर्थिक वृद्धि र जीडीपीमा जोड दिइएको देखिन्छ । खुसीलाई निर्धारण गर्ने व्यष्टिनिष्ठ आधारहरूमा ध्यानै नपुगेको बुझ्न सकिन्छ । खुसीलाई बढाउने वा घटाउने कुरा सकारात्मक र नकारात्मक संवेगमा निर्भर हुन्छ ।

यसलाई प्रवर्धन गर्न छुट्टै जिम्मेवारी भएको संगठनात्मक संरचना छैन, न त खुसीका सूचकहरू नै निर्धारण गरिएका छन् । यो विषय ‘अन्तरसम्बन्धित विषय क्षेत्र’ मा पर्छ । त्यसैले वातावरण संरक्षणजस्तै सबै निकायका कार्यक्रमहरूमा यसलाई समेट्नुपर्छ । अहिलेसम्मका नीति–कार्यक्रमहरूमा ‘खुसी’ को विषय प्रतिविम्बित भएको पाइँदैन । शास्त्रीय अर्थशास्त्रीहरूले एडम स्मिथको ‘वेल्थ अफ नेसन’ देखि नै राष्ट्रिय धन वा आयले नै राष्ट्रिय खुसी बढाउँछ भनी वकालत गरे । त्यही सिद्धान्तमा अहिले पनि आर्थिक सुधार गर्ने काम हुँदै छ । तर, विश्व अहिले पहिलेको भन्दा धनी छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको सन् २०१८ को सर्वेक्षणमा प्रतिव्यक्ति औसत आय १७,५०० अमेरिकी डलर पुगेको छ जुन शताब्दीअगाडिको भन्दा निकै बढी हो । तर, यो आयले मानिसहरूलाई सुख दिन सकेन र अहिले मानिसहरू दुःखको अनुभूति गरिरहेका छन् । त्यसैले धन मात्र केही होइन, धेरै धनी राष्ट्रहरू असन्तुष्ट र बेखुसी रहेको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् । त्यसैले अनियन्त्रित आर्थिक वृद्धिले नयाँ खालका असन्तुष्टि र तनाव बढाउन सक्छ भनी नीतिनिर्माताहरूले सोच्न सकेको देखिएन । नेपालको यस्तो नीतिले खुसी बढाउन सक्दैन ।

विश्व खुसीयाली प्रतिवेदनमा सबभन्दा खुसी र दुःखी देश

दिगो विकास सञ्जालले हालै ‘वर्ल्ड ह्याप्पिनेस रिपोर्ट–२०२२’ प्रकाशित गरेको छ । प्रतिवेदन प्रकाशनको दसौं वार्षिकोत्सवलाई ‘अँध्यारो समयमा चम्किलो प्रकाश’ (ब्राइट लाइट इन डार्क टाइम) भन्ने नाराका साथ मनाउँदै कोभिड महामारीलाई बिर्सेर यो निकालिएको हो । यो प्रकाशनका लागि विश्वका विज्ञहरूले व्यक्तिगत प्रयासमा १५० भन्दा बढी देशमा अध्ययन गरेका थिए । यसपालि विगतको भन्दा दुई आधार फरक लिइएका थिए । सामाजिक समर्थन, औसत आयु, जीवन चयन स्वतन्त्रता, उदारता, प्रतिव्यक्ति आय, भ्रष्टाचारप्रतिको धारणा र सकारात्मक तथा नकारात्मक प्रभावजस्ता सात चलमाथि सर्भे गरिएको थियो । फिनल्यान्ड ७.८४२ प्राप्तांकसहित सबभन्दा खुसी देश भएको छ ।

खुसियालीमा दसभित्र पर्ने अरू देशमा डेनमार्क, आइसल्यान्ड, स्विट्जरल्यान्ड, नेदरल्यान्ड, लक्जेमबर्ग, स्विडेन, नर्वे, इजरायल र न्युजिल्यान्ड छन् । १४६ देशको क्रममा अफगानिस्तान २.५२३ प्राप्तांकसहित सबभन्दा दुःखी देश बनेको छ । लेबनान, जिम्बावे, रुवान्डा, बोस्तवाना, लेसोथो, सिरालिओन, तान्जानिया, मलाबी र जाम्बिया दस दुःखी देशमा पर्छन् । फिनल्यान्ड पहिलो स्थानमा रहनुमा त्यहाँको स्वास्थ्य सुविधा, कम अपराध दर, प्रभावकारी सार्वजनिक सेवा, सार्वजनिक संस्थाहरूप्रतिको विश्वास, कम गरिबी, सहकारिता र समन्वयमा जोडजस्ता सकारात्मक तत्त्वहरूले योगदान गरेको भनिएको छ । एसियाबाट एउटा मात्र देश दशभित्र पर्न सकेको छ— इजरायल । निरन्तर आतंकवादसँग लडिरहेको र राजनीति बढी नै अस्थिर रहेको इजरायलका जनताले खुसी महसुस गर्नु आश्चर्यको कुरा भएको छ । विश्वको सबभन्दा शक्तिशाली र एक नम्बरको अर्थतन्त्र मानिएको संयुक्त राज्य अमेरिका खुसियाली प्रतिवेदनमा भने १६ औं क्रममा छ भने संयुक्त अधिराज्य ब्रिटेन १७ औं क्रममा । यसबाट खुसी हुनुको आधार आर्थिक सम्पन्नता मात्र हुन्न भन्ने तथ्य स्पष्ट भएको छ ।

नेपाली कति खुसी छन् ?

वर्ल्ड ह्याप्पिनेस रिपोर्ट–२०२२ मा नेपालको स्थिति निराशाजनक भने छैन । नेपाल ५.२६९ प्राप्तांकसहित ८५ औं क्रममा छ । नेपालका लागि सन्तोषको अर्को कुरा के छ भने, सन् २०१३ को प्रतिवेदनमा १३५ औं स्थानमा रहेकामा लगातार सुधार ल्याउन सफल भएको छ । नेपाल गत वर्ष नेपाल ८७ औं क्रममा थियो । सार्क क्षेत्रका अन्य मुलुकभन्दा नेपालको स्थिति राम्रो हुनु अर्को सन्तोषको विषय हो । केही वर्षअघिसम्म नेपालभन्दा अगाडि रहेको भुटानलाई गत वर्षदेखि नै समावेश गरिएको छैन । अल्पसंख्यक नेपालीलाई शरणार्थी बनाएको र उनीहरूको सांस्कृतिक सफाया गरेको भुटानको खुसियालीका आधारहरूमा प्राप्तांक नै शंकास्पद मानिएकाले सूचीमा नराखिएको हुन सक्छ । सार्क क्षेत्रमा बंगलादेश ९९ औं, पाकिस्तान १०३ औं, श्रीलंका १२६ औं, भारत १३६ औं क्रममा छन् ।

नेपालका लागि आश्चर्यलाग्दो त के छ भने, सुशासनका अन्य सूचक र प्रतिवेदनमा नराम्रो स्थिति हुँदा पनि र आर्थिक विकासका सूचकहरू सन्तोषजनक नरहँदा पनि हामी सार्क क्षेत्रमै खुसी किन छौं ? हामी पूर्वीय दर्शनको प्रभावले बढी अध्यात्मवादी भएर हो भनौं भने भारत लगायतका देशहरू किन पछाडि छन् ? यो नेपालको प्रयासले हो वा अन्य सार्क देशको अव्यवस्थाले हो ? कि नेपालीहरू भाग्यवादी सोचका भएर हो ? छुट्टै विश्लेषणको विषय भएको छ । ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलको सन् २०२२ को प्रतिवेदनमा नेपाल भ्रष्टाचारमा १८० देशमध्ये ११७ औं स्थानमा परेको देखिन्छ ।

अघिल्लो वर्ष पनि नेपाल यही क्रममा थियो । सुशासन सम्बन्धी ‘वर्ल्ड गभर्नेन्स इन्डिकेटर’ को सन् २०२२ को प्रतिवेदनमा यसका छवटै सूचकमा नेपालको ‘पर्सेन्टाइल र्‍याङ्क’ निराशाजनक देखिन्छ । एउटा सकारात्मक पक्ष के छ भने, अन्य केही प्रतिवेदनमा पनि नेपाल सार्क राष्ट्रहरूमा अगाडि देखिएको छ । ‘वर्ल्ड जस्टिस प्रोजेक्ट’ को सन् २०२१ को विधिको शासन सम्बन्धी प्रतिवेदनमा नेपालको स्थान १३९ देशमध्ये ७०औंमा छ जुन सर्भेमा समेटिएका सार्क क्षेत्रका ६ देशहरूभन्दा अगाडि हो । हर्को ‘ह्याप्पी प्लानेट इन्डेक्स–२०२२’ मा नेपाल २७ औं स्थानमा छ जुन निकै सन्तोषजनक मान्न सकिन्छ । अन्य सार्क राष्ट्रमा आतंक र अशान्ति नेपालमा भन्दा बढी नै देखिएको छ । नेपालमा बृहत् शान्ति सम्झौतापछि स्थितिमा सुधार आएको मान्न सकिन्छ । सशस्त्र द्वन्द्वको अन्त, समावेशी लोकतन्त्रको अवलम्बनजस्ता राजनीतिक सुधारले पनि नेपालमा केही सकारात्मक वातावरण बन्न गएको छ । यी सबै कारणले नेपालको स्थिति सार्क क्षेत्रमा माथि पर्न सकेको हो भन्न सकिन्छ ।

खुसियाली प्रतिवेदनमा को पछि वा अगाडि छ भन्नुभन्दा पहिले यसले अवलम्बन गर्ने अध्ययन विधिको जानकारी हुन जरुरी हुन्छ । पहिलो त, यसले समृद्धिलाई होइन, मानिसको संवेगलाई आधार मान्छ । यसले भावना र सन्तुष्टिको मापन गर्छ जसले सुख र हर्षको अनुभूति गराउँछ । त्यसैले यसको मूल्यांकन गर्ने विधि पनि बढी जटिल हुने गर्छ । हिजो राति राम्रोसँग निदाइयो ? हिजो कति पटक हाँस्नुभयो ? यस्ता मनोवैज्ञानिक विधिहरू प्रयोग गरेर खुसीको मापन गरिएको हुन्छ ।

सन् २०१५ को सर्भेमा यस्तै खालका १०९ प्रश्नावलीमा अध्ययन गरिएको जानकारी दुबईमा आयोजित ‘वर्ल्ड गभर्नमेन्ट समिट’ मा दिइएको थियो । सन् २०१८ मा दुबईमा भएको सम्मेलनमा भुटानका प्रधानमन्त्रीले आफूलाई अति विलासी होटलमा राखिएकाले रातभर सुत्न नसकेको बताएका थिए । यस पंक्तिकारले पनि सहभागी हुने अवसर पाएकाले यी सन्दर्भहरू सुन्न पाएको हो । अहिले शक्तिको आडमा विश्वभर प्रभुत्व जमाउने गलत अभ्यास भइरहेको देखिन्छ । तर, ती देशका नागरिकहरू नै सुखी र खुसी हुन सकेका छैनन् । भौतिक प्रगति, बाह्य तडकभडक, शक्तिको तामसले वास्तविक खुसी दिन सकिँदैन भन्ने बुझ्न जरुरी छ । धनी देशहरूको संगठन ‘ग्रुप अफ सेभेन’ का कुनै पनि देश यस प्रतिवेदनको पाँचौं क्रममा पनि नपर्नु यसको उदाहरण हो । नेपालले पनि अन्य देशको उदाहरणबाट सिकेर नेपालीको खुसी प्रवर्धन गर्न विशेष प्रयास गर्न आवश्यक देखिन्छ ।

नेपालका नीतिनिर्माताहरूले यस्तो वातावरण सृजना गर्न सक्नुपर्छ जसबाट शान्त निद्रा र कोलाहलमुक्त दैनिकी सम्भव होस् । अरस्तुले भनेजस्तै, राज्य यसैका लागि आविष्कार भएको हो । खुसीको प्रवर्धन गर्न र यसको अन्तरनिकाय समन्वय गर्न छुट्टै नीतिगत र संरचनागत व्यवस्था गर्न ढिलो भइसकेको छ । खप्तड स्वामीले भनेका छन्, ‘धन ऐश्वर्यादिले मानिसलाई सुखी बनाउन सक्दैन, निर्धन पनि धनीभन्दा सुखी हुन सक्छ । धनादि पदार्थले मानिसलाई सुखी बनाउन नसके पनि भ्रान्तिवश यसलाई सुखको साधन मानिन्छ ।’ अन्तमा, दार्शनिक जे. कृष्णमूर्तिको यो भनाइ सान्दर्भिक छ, ‘सुखको वरिपरि नै समाजको पूरा ढाँचा खडा भएको छ । बाल्यकालदेखि वृद्धावस्था र मृत्युसम्म हामी लुकीछिपी र खुलेआम सुखको सतत पिछा गरिरहेका हुन्छौं किनकि यसैले हाम्रो जीवनको दिशा र रूपरेखा निर्धारित गर्छ ।’

प्रकाशित : आश्विन १४, २०७९ ०७:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दसैं : शक्ति उपासनाको पर्व

मानिसको मस्तिष्कमा रहेको विकारलाई हटाई पराक्रमी पुरुषार्थी भावको विकासका लागि टीका लगाइन्छ ।
डा. वासुदेवकृष्ण शास्त्री

मष्टपूजक, वैदिक सनातन हिन्दु, शैव, शाक्त, बौद्ध, बोन, किरात, शिख आदि धर्मका सम्पूर्ण ॐकार परिवारका साधनामा शक्तिपूजाको पद्धति कुल परम्परादेखि चलिआएको छ । शक्तिबिना कुनै कार्य बन्न सक्दैन । ‘संघे शक्ति कलौ युगे’ अर्थात् कलियुगको शक्ति भनेकै संघ–संगठन हो ।

आसुरी शक्तिको अत्याचारबाट राष्ट्र, समाज र सात्त्विक भावका उपासकहरूको कष्ट निवारणका लागि धरतीमा दैवीय शक्तिको आगमन हुने गर्छ । देवताहरूको पीडा हरण गर्न भगवती नवदुर्गाको प्रादुर्भाव भएको हो । देवताहरूको संगठित शक्ति महाशक्ति दुर्गा हुन् । चान्द्रमास अनुसार आश्विन शुक्लपक्षको प्रतिपदादेखि दशमीसम्म शक्ति उपासना गर्ने पद्धतिलाई दसैं भनिन्छ । ‘नवदुर्गा भवानी’ को शक्ति संगठित शक्तिको प्रतीक हो । आश्विन शुक्ल प्रतिपदाको दिन शुद्ध माटो र गोबरले घर लिपी दियो, कलश, गणेशको विधिसहित पूजा गरी घटस्थापना गर्ने विधान छ । नवदुर्गा भवानीसहित गणेश, लक्ष्मी, कुवेर, नारायण, भगवान् शिव, सूर्यादि नवग्रहको आह्वान, स्थापना र पूजा गर्नुपर्छ ।

वर्षमा चारवटा नवरात्र पर्छन् । तीमध्ये आश्विन शुक्ल, चैत्र एवम् आषाढ शुक्ल, माघ शुक्ल प्रतिपदादेखि आरम्भ हुने दैवी शक्ति उपासनाको पद्धति नै नवदुर्गा भवानीको साधना पद्धति हो । गहुँ, जौ, धान, मकैसहित अन्य अंकुर आउने बीज मिसाएर जमरा राख्नुपर्छ । पहिलो दिन शैलपुत्री, दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणी, तेस्रो दिन चन्द्रघण्टा, चौथो दिन कुष्माण्डा, पाँचौं दिन स्कन्दमाता, छैटौं दिन कात्यायनी, सातौं दिन कालरात्रि, आठौं दिन महागौरी तथा नवौं दिन सिद्धिदात्री गरी नौ रूपको क्रमशः पूजा गरिन्छ । दशमीका दिन विजया भगवतीसहित अपराजिताको पूजा गरी टीका जमरा प्रसाद लगाइन्छ । घरको मूल ढोकामा गोबरले पाँच, सात, नौवटा टीका बनाएर दुबो, सिन्दूर, अक्षता, जमराले भगवतीको पूजा गरी विजया दशमीको टीका आरम्भ गरिन्छ ।

षष्ठी तिथिमा बेलको हाँगामा तेल, बेसार लेपन गरी देवीबोधन गरिन्छ । सप्तमीका दिन दसैंघरमा नवपत्रिका प्रवेश गराउने विधि गरी अर्थात् फूलपाती भित्र्याई भद्रकाली, सरस्वतीको पूजा गर्नुपर्छ । अष्टमीमा कालरात्रिको विधिवत् पूजा गरी भगवतीको वाहन बाघको पनि पूजा गरिन्छ । खस मष्टपूजकले बाज उडाएर बाजअंकित झन्डा आफ्नो घरमा राख्नुपर्छ । शस्त्रास्त्र (हातहतियार, वाहन) हरूको पनि पूजा गर्नुपर्छ । महानवमीमा नवदुर्गास्वरूप नौ जना कन्या र भैरवस्वरूप बटुकको पूजा गर्नुपर्छ ।

भगवती दुर्गाले चण्डमुण्ड, प्रचण्ड, शुम्भ–निशुम्भ, रक्तबीज आदि दुष्ट दैत्यहरूको वध गरी सम्पूर्ण लोकको कल्याण गरेको सन्दर्भ तथा भगवान् रामले रावणको वध गरेको प्रसंगका आधारमा असत्यमाथि सत्यको विजयका रूपमा विजयादशमी मनाइन्छ ।

दसैंको आशीर्वाद मन्त्रको सार

दसैंमा द्रोणाचार्यका पुत्र अश्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, दशरथ राजाको जस्तो श्रीसम्पत्ति, भगवान् रामको जस्तो शत्रुनाश गर्ने सामर्थ्य, नहुष राजाको जस्तो ऐश्वर्य, पवनसुत हनुमानको जस्तो गतिशीलता, दुर्योधनको जस्तो मान, सूर्यपुत्र कर्णको जस्तो दानवीरता, हलधर बलरामको जस्तो बल, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको जस्तो सत्यवादिता, विदुरको जस्तो ज्ञान र भगवान् नारायणको जस्तो कीर्ति तपाईंलाई प्राप्त होस् भनी मान्यजनबाट आशीर्वचन लिइन्छ ।

सनातन वैदिक हिन्दुहरूमा ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ (विश्वभरका सम्पूर्ण प्राणी कुटुम्ब हुन्) भन्ने भाव हुन्छ । उनीहरू मनुष्य, वनस्पति, कीटपतंग आदिमा देवताको स्वरूप देख्छन् ।

आरोग्यका लागि शिरमा जमरा लगाइन्छ । नवपत्रिकालाई बाजागाजासहित दसैंघरमा भित्र्याइन्छ । हविष्यान्न (सात्त्विक) भोजन गरी कुभिन्डो, नरिवल आदिको बलि दिइन्छ । नवरात्र (दसैं) वैदिक सनातन धर्मावलम्बीहरूको विशिष्ट पर्व हो ।

जमराको महत्त्व

घटस्थापनाका दिन शुभसाइतमा नयाँ फूलको स्वरूप गहुँ, जौको जमरा राखिन्छ । विजयादशमीको दिन भगवतीलाई अर्पण गरी प्रसादका रूपमा लगाइन्छ । गहुँ तथा जौको नवअंकुर लगाउनाले सुख शान्ति समृद्धि र स्वास्थ्यलाभ हुने शास्त्रीय मान्यता छ । नौ रातसम्म पूजा गरी अंकुरित जमराको रस बनाएर खानाले विभिन्न रोग–व्याधि र कष्टहरू मेटिने मान्यता छ । जमरालाई महौषधि भनिएको छ । निधारमा विजयस्वरूप टीका लगाएर जमरा शिरमा राख्यो भने शिरको पीडा, मानसिक अशान्तिबाट बच्न सकिन्छ । जमराले शीतल गर्छ । अंकुरित अन्नबाट भिटामिन, प्रोटिन, क्याल्सियम आदि प्राप्त हुन्छन् ।

फूलपाती

नवरात्रको सप्तमीका दिन बेलपत्र, धानको गाभा, अनार, अदुवाको बोट, उखु, केरा आदि नौ प्रकारका पल्लवहरू दसैंघरमा भित्र्याउने कार्यलाई फूलपाती भित्र्याउने भनिन्छ । वर्षा ऋतु सिद्धिएर शरद् ऋतुको स्वागतका लागि नयाँ पालुवाहरू घरमा भित्र्याउँदा घरभित्रका रोग वृद्धिकारक जीवांश (भाइरस, ब्याक्टेरिया) र विभिन्न प्रकारका नकारात्मक कीटाणु र जीवाणुहरू औषधीय पालुवाको प्रभावले घरमा बस्न सक्दैनन् । फूलपातीपछि यी औषधीय गुणले युक्त भएका पालुवाहरूको लेप लगाउनाले रोगव्याधि निको हुने मान्यता छ ।

आयुध (हातहतियार) पूजा

वैदिककाल साधना, सिद्धि, सामर्थ्य, शक्ति र शौर्यको संगम हो । वेदमा आयुधबारे प्रशस्त चर्चाहरू पाइन्छन् । भगवान् शिवको हातमा रहेका त्रिशूल, वज्र आयुध नै हुन् । अहिंसाका सन्दर्भमा जति व्याख्या भएको छ, त्योभन्दा धेरै आयुधको चर्चा र युद्धले पनि स्थान पाएको छ । शक्तिका उपासक जाति देवताको पूजा गर्दा आयुधको पूजा गर्छन् नै । हिमालका देवता शिवजी, रुद्र सबै आयुधधारी नै छन् । नवदुर्गा भगवतीका अठारवटै हातमा आयुध छँदै छन् । भगवतीको सम्मानस्वरूप आयुध पूजा गर्नु शास्त्रसम्मत नै छ । शक्तिको उपासना गरिने नवरात्रमा आयुधको पनि पूजा गर्ने गरिन्छ ।

बलि

बलिको अर्थ हो— त्याग । बलि दिनु अर्थात् त्यागिदिनु । काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मात्सर्य, ईर्ष्या, द्वेष, छल, कपट यी दस विकार हुन् । विकारबाट ग्रस्त मानिस कामवासनाले युक्त, क्रोधी, लोभी, मोहग्रस्त, मद र मात्सर्यले चूर भएको हुन्छ । नवदुर्गाका प्रसादले यी अवगुणहरू हटून्, सुख शान्ति समृद्धि प्राप्त होस् भन्ने भाव दसैंको हो । कामको प्रतीक बोको, क्रोधको प्रतीक राँगो, लोभको प्रतीक भेडो, मद–मात्सर्यका प्रतीक कुखुरो र हाँसलाई मानिन्छ । यी प्रतिनिधि पात्रहरूको प्रवृत्तिस्वरूप मानवमा कामुकता, क्रोधीपन, लोभीपन, मोह र अहंकारी दुर्भावना उत्पन्न हुन्छ । त्यस्ता दुर्भावनाहरूलाई नवदुर्गाको मन्दिरमा लगेर चढाऔं अर्थात् त्यागौं भन्ने शास्त्रीय मान्यता हो । ती प्रतिनिधि सम्बन्धित गुणका प्रतिनिधि पशुपक्षी हुन् । महाष्टमीका दिन महामाया (अठार हात भएकी महिषासुर मर्दिनी) भगवतीको पूजा गरी शौर्य, पुरुषार्थ सिद्धिका लागि देवीको स्तुति तथा प्रार्थना गर्नुपर्छ ।

पिङ

शरद ऋतुमा प्रकृति रमणीय हुन्छ । धानका बाला लहलह लहराएका बेला खेतीपाती तथा कृषिप्रधान समाजमा त्यो प्राकृतिक सुन्दरता हेर्नलाई वर्षमा एक पटक धरती छोड्नुपर्ने लोकोक्ति अनुसार पिङ खेल्ने गरिन्छ । पिङ खेल्नु भनेको उचाइमा गएर उत्साह–उमंगका साथ रमणीय दृश्यहरू हेर्नु हो । नेपाली परिवेशमा काठको रोटे पिङ, चक्रे पिङ, लिंगे पिङ चलनचल्तीमा छन् ।

टीका–प्रसाद

मानिसको मस्तिष्कमा रहेको विकारलाई हटाई पराक्रमी पुरुषार्थी भावको विकासका लागि टीका लगाइन्छ । मजिठोको रातो रङमा गाईको दूधको दहीले रंगाएको रातो वा दही मात्र हालिएको सेतो अक्षताको टीका लगाउनुपर्छ । रातो र सेतो शान्ति र समृद्धिको प्रतीक हो । टीकाले मन, मस्तिष्क, विचारलाई शुद्ध चेतनायुक्त बनाउँछ । अक्षताको टीका, अबीरको टीका, विभिन्न रङको प्रयोगबाट बन्ने रातो टीका पुरुषार्थकोÙ सेतो शान्तिको, नीलो आरोग्यको र पहेंलो आध्यात्मिक भावको प्रतीक हो । आफ्नो परम्परा अनुसार कोजाग्रत पूर्णिमासम्म टीका–प्रसाद लगाउने शास्त्रीय विधान छ ।

घटस्थापनाका दिन राखेको जमरा आश्विन शुक्ल कोजाग्रत पूर्णिमाका दिन विसर्जन गरी दसैं समापन गरिन्छ । कोजाग्रत पूर्णिमाको साँझ दियो, कलश र गणेशको पूजा गरी ऐरावत हात्तीमा सवार भएका इन्द्र र महालक्ष्मीको पूजन गर्नुपर्छ । यही दिन जागरण बसेर महालक्ष्मीलाई खुसी पार्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ । रावणमाथि रामले विजय पाएको तथा दुर्गा भवानीद्वारा महिषासुर, रक्तबीज, चण्डमुण्ड, प्रचण्डको अत्याचार शमन भई असत्यमाथि सत्यको विजयका रूपमा विजयादशमी पर्व मनाइन्छ ।

प्रकाशित : आश्विन १४, २०७९ ०७:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×