आसन्न चुनावमा गान्धीगिरी !- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

आसन्न चुनावमा गान्धीगिरी !

जहाँजहाँ संगठित घृणाविरुद्ध सामञ्जस्य र सद्भावको खोजी गरिन्छ, जबजब आत्मकेन्द्रित सत्ताविरुद्ध सविनय अवज्ञा गरिन्छ, राज्य आंतक वा अपराधसँग जुझ्न सत्य र अहिंसाको बाटो लिइन्छ, जहाँजहाँ क्षमा गरेर अर्को पक्षसँग हातेमालो गर्दै अग्रगमनको बाटो पहिल्याइन्छ, त्यहाँत्यहाँ गान्धी छन् ।
चन्द्रकिशोर

दक्षिण अफ्रिकी मुक्ति संग्रामका अगुवा नेल्सन मण्डेलालाई जब रोबेन आइल्यान्डमा कैद गरिएको थियो, त्यतिखेर उनीमाथि हिंसक अपराधहरूको मुद्दा थियो । त्यो कारागार असाध्यै कठोर सजाय भोग्नेहरूका लागि थियो । तत्कालीन शासकहरू त्यस्ता कैदीहरूलाई जिउँदै गुमनाम होऊन् भनेर निर्जन द्वीपमा राख्थे । मन्डेला शासकको यस्तो कुत्सित मनसायलाई बुझ्थे । उनले आफ्ना साथीहरूलाई भने— हामी रंगभेदी शासनको शिष्टाचार र जेल नियमावलीको पालन गर्दै प्रतिरोध गर्नेछौं । त्यहाँ मन्डेला लगभग २८ वर्ष कैदमा बसे । तर त्यो प्रयोगले गर्दा उनी व्यक्ति मात्र रहेनन्, विचारमा बदलिए ।

विश्वइतिहासमा यो एउटा प्रेरक उदाहरण हो । जेलमा रहेर पनि एउटा व्यक्तिले त्यत्रो लामो समयसम्म मुक्तिको आन्दोलन चलाउन सक्यो, जब बाहिर निस्कियो तब ‘बिर्स र माफी देऊ’ को नीति अपनाएर आफ्नो देशलाई विघटन हुनबाट जोगायो । मन्डेलाले यो कुरा महात्मा गान्धीबाट सिकेका थिए ।

बीसौं शताब्दीका चार अन्य नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेताहरू मार्टिन लुथर किङ जुनियर, दलाई लामा, आङ सान सु की र अदोल्फो पेरेज एस्किवेलले आफूहरू महात्मा गान्धीको दर्शनबाट प्रभावित रहेको स्वीकार गरेका छन् । यीमध्ये म्यान्मारकी आङले मात्र आफ्नो व्यक्तित्वको उचाइ स्थिर राख्न सकिनन् भनेर आलोचना बेहोर्नुपर्‍यो । पछिल्लो शताब्दीमा यी विभूतिहरूलाई हटाएर हेर्नुस् त, हाम्रो हिस्सामा दुई विश्वयुद्ध, शीतयुद्धको गोलचक्कर, अनेकौं युद्ध, शरणार्थीहरू र बृहत्तर पलायन पाउँछौं । यस परिप्रेक्ष्यमा यो कुरा जोडदार ढंगले भन्न सकिन्छ— यस धरतीलाई मानवग्रह बनाइराख्नमा गान्धी र उनका मानस शिष्यहरूको ठूलो योगदान छ । यिनै प्रकाशस्तम्भको दिव्य आलोकमा आआफ्नो परिवेशको अँध्यारो हटाउन दुनियाँभरि छोटे–छोटे गान्धीहरू सक्रिय छन् । सत्य, अहिंसा र सद्भावको अभावमा तपाईं मानवताको कल्पना कसरी गर्न सक्नुहुन्छ ?

गान्धी ३० जनवरी १९४८ मा मारिए । उनको जन्मदिन २ अक्टोबरलाई अन्तर्राष्ट्रिय अहिंसा दिवसका रूपमा मनाइन्छ । गान्धी आज पनि अनेकौं मान्छेका मनमस्तिष्कमा ज्युँदा छन् । जहाँजहाँ संगठित घृणाविरुद्ध सामञ्जस्य र सद्भावको खोजी गरिन्छ, जबजब आत्मकेन्द्रित सत्ताविरुद्ध सविनय अवज्ञा गरिन्छ, राज्य आंतक वा अपराधसँग जुझ्न सत्य र अहिंसाको बाटो लिइन्छ, जहाँजहाँ क्षमा गरेर अर्को पक्षसँग हातेमालो गर्दै अग्रगमनको बाटो पहिल्याइन्छ, त्यहाँत्यहाँ गान्धी छन् । बीसौं शताब्दीभन्दा एक्काइसौं शताब्दीमा गान्धी बढी अपरिहार्य छन् ।

गान्धीको जीवन स्वयं एक प्रयोगशाला थियो । उनी निरन्तर सिक्न खोज्थे । उनी अति जिज्ञासु थिए । उनी अहर्निश आफूलाई सुधार्न र सक्षम हुन प्रयत्नरत रहे । बाल्यकालमा उनी यति संकोची थिए, घर र स्कुलबीचको दूरी दौडेरै पार गर्थे । कसैले आफूसँग कुरा गर्ला कि भनी डर लाग्थ्यो उनलाई । तिनै मोहनदास, तिनै गान्धी दक्षिण अफ्रिकामा औपनिवेशिक शासकको अत्याचार देखेपछि मौन बस्न सकेनन् । औपनिवेशिक माहोलमा हुर्किएका उनले जीवन समाजबाट सिक्न र बदलामा समाजलाई भयमुक्त बनाउनमा लगाइदिए । गान्धीमाथि उनकै देश भारतमा हिलो छ्याप्ने काम बढी गरिन्छ । हुँदाहुँदा उनलाई गोली हान्ने नाथुराम गोड्सेको पूजा गर्ने जमातसमेत मुखर हुँदै गएको छ । यसका बावजुद भारतले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा देखाउने पात्र उनै महात्मा गान्धी बनिरहेकै छन् ।

आज राजनीतिबाट नैतिकता हराउँदै गएको छ । यस्तोमा गान्धीवादी मूल्य एउटा प्रभावी विकल्पका रूपमा देखा पर्छ । आज दुनियाँले हिंसक तरिकाले विवाद सुल्झाउन सकिँदैन भनी मान्न थालेको छ । समाधानको हिंसक शैली अपनाउँदा समस्या केही कालका लागि मत्थर देखिए पनि त्यसको जरो रही नै रहन्छ । गान्धी जतिखेर जीवित थिए, त्यतिखेर युद्धलाई ‘विवाद–समस्या’ तिरोहित गर्ने एउटा साधनका रूपमा लिने गरिन्थ्यो । त्यतिखेरका बहुसंख्यक वैश्विक नेताहरू प्रथम वा द्वितीय विश्वयुद्ध तथा युरोपका कैयौं युद्धमा सहभागी थिए । तर त्यही समयावधिमा जब सिंगो विश्व हिंसात्मक युद्धमा अल्झिएको थियो र त्यसो गर्नुलाई जायज र विकल्पहीन ठान्थ्यो, त्यस्तो विपरीत परिस्थितिमा गान्धी एक्ला यस्ता व्यक्ति थिए जो सधैं युद्ध र हिंसाको रचनात्मक विकल्प हुनुपर्छ भनी सोच्थे । फ्रान्सेली दार्शनिक रोम्याँ रोलाले भनेका छन्, ‘कुनैकुनै अर्थमा त गान्धी विज्ञानभन्दा पनि अगाडि बढिसकेका थिए । उनले भविष्यका समस्याहरूको आकलन गरिसकेका थिए । यस अर्थमा उनी अत्याधुनिक व्यक्ति थिए ।’

गान्धीको विचार कहिल्यै पुरानो हुँदैन, न त उनी कुनै देश वा महादेशको सीमामा बाँधिइन सक्छन् । उनी सदैव भविष्यको बाटो समाउनमा सहायक सिद्ध हुँदै आएका छन् । गान्धी कुनै कालखण्डमा सीमित छैनन् । उनी मूलतः भविष्यका मसिहा हुन् । उनी पटकपटक स्मरणमा मात्र आउँदैनन्, अनिवार्य प्रतीत हुन्छन् । गान्धीलाई उनकै देशमा तेजोवध गर्ने शकुनि सत्ता तल्लीन रहे पनि विश्व–मानवतालाई उनकै दर्शनमा शान्ति र उन्नतिको अंकुर दृष्टिगोचर हुने गरेको छ ।

गान्धीको दूरदृष्टि बडो सूक्ष्म एवं प्रबल थियो । उनले सामाजिक, नैतिक र आर्थिक स्वतन्त्रता प्राप्त गर्नका लागि रचनात्मक कार्यक्रम प्रस्तुत गरेका थिए । आफैंले स्थापना गरेको भारतीय कांग्रेसले गान्धीलाई राजनीतिक नेता नभई आध्यात्मिक नायकका रूपमा ग्रहण गर्‍यो, उनको पूजा र प्रशस्तिमै केन्द्रित भयो । महात्मा गान्धीको प्रस्ट मत थियो— भारतजस्तो मुलुकमा, जसको जनसंख्या बढी छ, जहाँ ग्राम्य जीवनको परम्परा छ, पश्चिमी नमुनाको अन्ध नक्कल गर्नु जरुरी छैन । पश्चिमी सभ्यता सहरी सभ्यता हो । बेलायत र इटालीजस्ता साना मुलुकले आफ्नो व्यवस्थाको सहरीकरण गर्न सक्छन्; अमेरिकाको आफ्नै ढंगको विकासक्रम छ । यस्तोमा भारतले आफ्नो परम्परा र पृष्ठभूमिलाई चटक्क छाड्न मिल्दैन ।समयसमयमा परस्पर विरोधी विचारधाराका संस्था–संगठन वा नेताहरूले गान्धीको नाम भजाउँदै आए ।

गान्धीद्वारा लिखित ‘हिन्द स्वराज’ (सन् १९०९) को भारत भन्छ, ‘अरू मुलुकले सास थुन्ने कार्बनबाट बच्न के कटौती गर्छन्, हामीलाई मतलब छैन । हामी आफ्नो आवश्यकतालाई सीमित गर्छौं र संसारलाई जीवनको पाठ दिन्छौं । खाँचो पर्‍यो भने मृत्युगामी तिनीहरूकै अर्थव्यवस्थालाई पूर्ण असहयोग गर्छौं । यदि यसबाट संघर्ष निस्किन्छ भने सत्याग्रह र प्रेमको शक्तिको प्रयोग गर्छौं ।’ बाटो त यही हो, तर गान्धीको ‘हिन्द’ कत्तिको तयार छ ? स्वराज कत्तिको टाढा छ ? वर्तमान औद्योगिक व्यवस्थाले जीवनलाई यस्तो गलपासोमा अल्झाइदिएको छ, जहाँ मानिसहरू फस्दै गएका छन् । जति छटपटिएर पासो हटाउन खोजे पनि झन्झन् फस्दै गइन्छ, घाँटी झन् कसिँदै जान्छ । नीति–अनीतिको निर्धारण आखिर यान्त्रिकीको आवश्यकताबाट हुँदो रहेछ । जीवनको सम्भावनामाथि आसन्न संकटको अनुभूति भैराखेको हुँदैन ।

चिन्तक प्रदीप गिरि भन्नुहुन्थ्यो, ‘सामान्यतः हामी सुन्छौं, गान्धी हृदय परिवर्तनको सिद्धान्तका पक्षपाती थिए । यो सत्य हो । तर प्रश्न छ, गान्धी कस्तो प्रकारको हृदय परिवर्तन चाहन्थे ? शासक वर्गको हृदय परिवर्तन अथवा शासित वर्गको हृदय परिवर्तन ? गान्धीको जीवन र क्रियाकलापमा हामी यस प्रश्नको उत्तर पाउँछौं !’ गिरिले गान्धी–विमर्श गर्दा जहिल्यै गान्धीलाई फराकिलो क्यानभासमा हेर्न उत्प्रेरित गर्नुहुन्थ्यो । गान्धीका लागि राजनीति फगत साधन भएको, साध्य त जीवनको अर्थको खोजी रहेको उहाँ बताउनुहुन्थ्यो । गिरि स्वयं जीवनको उतरार्द्धमा गान्धीप्रति पहिलेभन्दा बढी आकर्षित हुनुभएको थियो र प्रस्ट विचार राख्न थाल्नुभएको थियो ।

नेपालमा एकथरी छन्, जो गान्धीलाई जहिल्यै केवल भारतीयका रूपमा हेर्ने गर्छन् । भारत सरकारलाई हेर्ने चस्माबाटै गान्धीलाई हेर्न र अलि दूरी राख्न खोज्छन् । गिरिको गान्धी–विमर्शबाट विभिन्न धारका नेपाली जिज्ञासुहरूमा गान्धीलाई जान्न, पढ्न र बुझ्न उत्प्रेरणा पक्कै मिलेको छ ।

विचार मेटियो, नेतृत्व स्खलित भयो भन्नेबारे चिन्ता गरिनुपर्छ । राजनीतिक दल यो नामको होस् वा त्यो संज्ञाको, चाल, चरित्र उस्तै; केवल चेहरा फरक । राजनीतिको अर्जुनदृष्टि केवल ‘सत्ताकब्जा’ भएको छ । राष्ट्रवाद देखाउने दाँत भएपछि स्वभावतः राजनीति भागबन्डामा सञ्चालन हुन्छ । गान्धी बारम्बार भन्ने गर्थे— जनताले सहयोग नगर्दासम्म शासक र शोषकहरूले केही गर्न सक्दैनन् । निर्वाचन आधुनिक लोकतान्त्रिक समाजको केन्द्रीय अंग हो । लोकतन्त्र आत्मनियन्त्रित संस्कार हो । यस पटकको निर्वाचनमा जनताले कसरी हस्तक्षेप गर्ने ? गान्धीगिरी देखाउने गुन्जाइस कहाँ छ ? जनताको समस्या नउठाउने, जनताबाट टाढै रही राजधानीमा नेता परिक्रमा गर्न रुचाउने, छवि उजिल्याउन नसक्ने उम्मेदवार घरदैलामा आइपुग्दा तिनलाई फूल दिएर सच्चिन आग्रह गरौं, हामी तपाईंजस्तालाई मत दिन्नौं भन्ने जनाउ दिऔं । देहातमा ‘हमरे भोटवा से कोटवा सिया के, मौज करेला राजधानी में / हम सुती पलानी में, ऊ मौज करेला राजधानी में’ भन्दै हिँड्ने जनतालाई अब गान्धीगिरी गर्ने उपयुक्त मौका आइलागेको छ ।

प्रकाशित : आश्विन १३, २०७९ ०७:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘नेपाल ठूला शक्तिहरूको बक्सिङ रिङ भयो’

‘पछिल्लो समय भारत र चीन दुवैतर्फबाट सरकार र सरकारबीचमा भन्दा पनि पार्टी र पार्टीबीचमा भइरहेको सम्बन्ध विस्तारले परराष्ट्र मन्त्रालयजस्तो संस्थालाई कमजोर बनाउँछ’
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — नेपाल ठूला शक्ति राष्ट्रहरूको बक्सिङ रिङ भएको भूराजनीतिक जानकारहरूले बताएका छन् । नेपालमा दुई छिमेकी चीन र भारत तथा विश्व शक्ति राष्ट्र अमेरिकाको गतिविधि बढिरहेको उल्लेख गर्दै नेपाललाई लिएर शक्ति राष्ट्रहरूले चासो दिन थालेको उनीहरूले बताएका हुन् ।

सेन्टर फर सोसल इन्क्लुजन एन्ड फेडेरेसन (सीईएसआईएफ) द्वारा आयोजित कार्यक्रममा बोल्दै जानकारहरूले शक्ति राष्ट्रहरूले आ–आफ्नो चासोसहित नेपालमा आइरहेको र नेपालले पनि त्यही रूपमा उनीहरूसामु प्रस्तुत हुनुपर्ने सल्लाह दिएका हुन् ।

‘नेपाल–चीन सम्बन्धको हालसालैका घटनाहरू’ मा केन्द्रित छलफलमा भूराजनीतिक जानकार निश्चलनाथ पाण्डेले भने, ‘हामी शक्ति राष्ट्रहरूको बक्सिङ रिङ भयौं । हाम्रो भूमिमा प्रोक्सीका रूपमा उनीहरूले गतिविधि गरिरहेका छन् । उनीहरू काठमाडौं, ढाका, कोलम्बो, मालेलगायत स्थानमा सक्रिय छन् ।’

पाण्डेले अबको निर्वाचन नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुने पनि बताए । उनले पछिल्लो समय भारत र चीन दुवैतर्फबाट सरकार र सरकारबीचमा भन्दा पनि पार्टी र पार्टीबीचमा भइरहेको सम्बन्ध विस्तारले परराष्ट्र मन्त्रालयजस्तो संस्थालाई कमजोर बनाउने प्रस्ट पारे । ‘संस्थागत सम्बन्धभन्दा पनि व्यक्ति–व्यक्ति र दलहरूबीचमा सम्बन्ध अघि बढ्यो भने त्यसले हाम्रो स्थापित संस्थाहरूलाई असर गर्छ,’ उनले भने ।

कूटनीतिज्ञ तथा भूराजनीतिक जानकार दिनेश भट्टराईले चीन उदाउन लागेको नभई उदाइसकेको प्रस्ट पारे । उनले अमेरिकाको पहिलो शक्तिलाई घटाउन लागेको र अमेरिका चीनलाई अघि बढ्नबाट रोक्ने बाटोमा रहेको बताए । ‘हाम्रो छिमेकी शक्तिका रूपमा उदाइसकेको छ,’ उनले भने । उनले चीनले लामो समयसम्म सोच्ने गरी गृहकार्य र योजना बनाउने पनि बताए । भट्टराईले नेपाल यो शताब्दीकै सबैभन्दा कठिन भूराजनीतिक अवस्थामा रहेको दाबी गरे । ‘नेपाल अहिले भूराजनीतिको मुख्य केन्द्रबिन्दु बनेको छ,’ उनले भने ।

भूराजनीतिक जानकार आभास्ना पाण्डेले सन् २०१० पछि विदेश नीतिमा चीन सक्रिय रूपमा लागेको बताइन् भने अर्का जानकार अनुराग आचार्यले नेपालसँगको रसुवागढी नाकालाई दक्षिण एसियामा व्यापार गर्ने बिन्दुका रूपमा विकास गर्न चाहेको बताए । ‘नेपालमा भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा’ शीर्षकमा बोल्दै अर्थशास्त्री स्वर्णिम वाग्लेले मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसन (एमसीसी) बाट नेपालले प्राप्त गरेको ५ सय मिलियन डलर अनुदान महत्त्वपूर्ण भएको बताए । उनले भने, ‘यति ठूलो अनुदान न नेपालमा यसअघि पाएको थियो न भविष्यमा पाउँछ । एमसीसीलाई त्यत्तिकै गलत रूपमा दुष्प्रचार गरियो ।’

अर्का अर्थशास्त्री अच्युत वाग्लेले नेपालले आफू बलियो हुन र आफ्नो सार्वभौमिकता बलियो बनाउनका लागि आर्थिक रूपमा पनि एक हिसाबले बलियो हुनुपर्ने बताए । उनले भने, ‘हामीले के उत्पादन गरेका छौं र निर्यात गर्छौं । हाम्रो ध्यान उत्पादन गरेर निर्यात गर्न हुनुपर्छ ।’ उनले भोलि नेपालमा बेइजिङबाट वा दिल्लीबाट रेल आउँदा नेपालले फर्कने बेलामा त्यसमा के राखेर पठाउँछ भन्ने पनि महत्त्वपूर्ण पक्ष रहेको बताए ।

सीईएसआईएफका अध्यक्ष तथा पूर्वराजदूत विजयकान्त कर्णले नेपाल उत्तर, दक्षिण वा पश्चिम फर्कन हुने बताए । उनले नेपाल कुनै पनि पक्षमा फर्कंदा त्यसले नेपाललाई फाइदा नगर्ने बताए । उनले भने, ‘अमेरिका, भारत र चीनको नयाँ–नयाँ कुरा भइरहेका छन् । सबैले आ–आफ्नो पोजिसन खोजिरहेका छन् । नेपालले यसलाई कसरी उपयोग गर्ने भन्ने हो ।’

भूराजनीतिक जानकार अपेक्षा शाहले अहिले जसले जुन–जुन हिसाबमा आफूलाई फाइदा हुन सक्छ, त्यही रूपमा सम्बन्ध विस्तार गरिरहेको बताइन् । उनले अहिले अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा विभिन्न मुलुकहरूले रणनीतिक साझेदारी गरिरहेको प्रस्ट पारिन् । पत्रकार अजयभद्र खनालले नेपालमा भूराजनीतिक क्रियाकलाप बढिरहेको उल्लेख गर्दै नेपालले आफ्नो अनुकूल फाइदा लिनुपर्ने प्रस्ट पारे ।

प्रकाशित : आश्विन १३, २०७९ ०७:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×