विनिमय दर, अमेरिकी डलर र नेपाली रुपैयाँ- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

विनिमय दर, अमेरिकी डलर र नेपाली रुपैयाँ

नेपालले आफ्नो मुद्रा अमेरिकी डलरका तुलनामा कमजोर भएका बेला निर्यात गर्न मिल्ने वस्तुहरूलाई व्यापक प्रचारसहित अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा लगिहाल्नुपर्छ ।
सौरेन्द्रबहादुर शाह

अमेरिकी डलरसँग नेपाली रुपैयाँको विनिमय दर अहिले १ डलर बराबर १३० रुपैयाँजति छ भने मलेसियन रिंगिट १ बराबर करिब २९ रुपैयाँ छ । यो दर भोलि फरक हुन सक्छ, अर्को महिना वा अर्को वर्ष झन् भिन्न हुन सक्छ । तर, भारतीय रुपैयाँसँग नेपालको विनिमय दर सन् १९९३ देखि स्थिर छ र फेरि अर्को नेपाल–भारत सम्झौता नभएसम्म यही दर कायम रहिरहनेछ ।

अहिले नेपाली रुपैयाँ इतिहासकै कमजोर अवस्थामा छ, जुन भारुको अमेरिकी डलरसँगको मूल्यह्रासले गर्दा भएको हो । हुन त नेरुको विनिमय दर भारुसँग स्थिर नभएको भए नेरु अमेरिकी डलरसँग अझ कमजोर हुन सक्ने सम्भावना थियो ।

विनिमय दरको इतिहास

विनिमय दर सन् १८७०–१९१४ सम्म विश्वव्यापी रूपमै स्थिर थियो । मुद्राहरू सुनसँग जोडिएका थिए, स्थानीय मुद्राको विनिमय दर सुनसँग निश्चित गरिएको थियो, जसलाई ‘गोल्ड स्टान्डर्ड’ भनिन्थ्यो । यो व्यवस्थाले गर्दा पुँजीलाई गतिशीलता दिन सजिलो भएको थियो अनि यसले विश्वव्यापी रूपमा मुद्रा र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा स्थिरता ल्याएको थियो । तर, यो व्यवस्था अहिले चलनमा छैन । बेलायतले सन् १९३१ मा र अमेरिकाले १९३३ मा यो व्यवस्था परिवर्तन गरे भने १९७३ बाट त ‘गोल्ड स्टान्डर्ड’ बन्द नै भयो ।

दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यतिर, सन् १९४४ मा अमेरिकामा ‘ब्रेटन वुड्स’ सम्मेलन भएको थियो, जसको उद्देश्य विश्वव्यापी रूपमा आर्थिक स्थिरता ल्याउनु, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार बढाउनु र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नियम तथा नियमन बनाउनु थियो । ब्रेटन वुड्स सम्मेलनले मुद्राहरूलाई फेरि एकचोटि स्थिर गर्‍यो, तर यसपालि पहिलाजस्तो सुनसँग होइन अमेरिकी डलरसँग । उता अमेरिकी डलरचाहिँ सुनको भाउसँग स्थिर गरिएको थियो, ३५ डलर बराबर १ औंस (२८.३५ ग्राम) सुन । प्रायः देशका मुद्रा सिधै अमेरिकी डलरसँग जोडिएका थिए । यो व्यवस्था सन् १९७१ सम्म रह्यो जब अमेरिकी डलरले सुनसँगको विनिमय दर आर्थिक रूपले धान्न सकेन । त्यसपछि आर्थिक रूपले बलिया राष्ट्रहरूले अस्थिर विनिमय दर अपनाए । विश्वव्यापी रूपमा स्थिर विनिमय दर बनाउने प्रयास सन् १९८५ बाट पूर्णतः छोडियो ।

अमेरिकी डलर किन बलियो छ ?

अमेरिकी डलरको मूल्य अहिले २० वर्षमै सबैभन्दा उच्च छ । डलरले संसारकै अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन टेवा पुर्‍याउँछ । संसारभर ९० प्रतिशत एकतर्फी कारोबार डलरमै हुन्छ । कोभिड महामारीअघि दैनिक ६ खर्ब डलरको कारोबार हुन्थ्यो, जुन मुख्य गरी अन्तर्राष्ट्रिय लगानी र पर्यटकहरूले ‘क्रेडिट कार्ड’ बाट गरिने खर्च हो । संसारकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र धेरै कारोबार हुने डलरको भाउ आर्थिक शिथिलता वा युद्धका कारण संसारमा अस्थिरता भएपछि बढ्छ नै । किनकि लगानीकर्ताहरूले डलरलाई तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित र स्थिर मान्ने गरेका छन् । साथै संसारभर मुद्रास्फीति बढ्दा, राष्ट्र/केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर बढाउँदा पनि डलरको भाउ बढ्ने गरेको छ ।

संसारभरका राष्ट्र/केन्द्रीय बैंकहरूले बढ्दो मुद्रास्फीतिलाई नियन्त्रण गर्न अहिले ब्याजदर बढाएका छन् । अमेरिकाको फेडरल रिजर्भले अरू विकसित देशका केन्द्रीय बैंकहरूका तुलनामा अझ आक्रामक रूपमा ब्याजदर बढाएको छ । अहिले अमेरिकामा अरू ठूला अर्थतन्त्रमा भन्दा उच्च ब्याजदर छ । फलस्वरूप संसारभरका ठूला लगानीकर्ता उच्च प्रतिफलको आशामा अमेरिका र सोको सरकारी ‘ट्रेजरी बन्ड’ मा लगानी बढेको छ । अमेरिकामा लगानी बढेपछि डलरको भाउ पनि स्वतः बढेको छ ।

संसारमा आर्थिक संकट आएका बेला अमेरिकामा लगानी तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित मानिन्छ । थप, डलरको मूल्य बढ्नुमा तेल/ग्यासको उच्च मूल्यवृद्धि, जसका कारण संसारभर र विशेष गरी त्यस्ता ऊर्जा आयात गर्ने अर्थतन्त्रहरूमा ठूलो संकट आएको छ । तेल र ग्यास आयातमा अमेरिका युरोप र अरू विकसित देशहरूभन्दा तुलनात्मक रूपमा धेरै कम आश्रित छ ।

जानेर मुद्रा अवमूल्यन

कुनैकुनै देशले आफ्नो मुद्रा जानीजानी पनि अवमूल्यन गर्छन् । त्यस्तो गर्नेमा प्रायः एसियाका देशहरू छन् । देशहरूले जानीजानी मुद्रा अवमूल्यन गर्नुको कारण भनेको व्यापार असन्तुलन हो । आफ्नो देशको व्यापार घाटा र अरू ऋण घटाउन केही राष्ट्रले आफ्नो मुद्रा जानीजानी अवमूल्यन गर्ने गर्छन् । सो गर्नेमा चीन अग्रपंक्तिमै छ भने, केही समययता आफ्नो मुद्रा अवमूल्यन गर्नेमा ब्राजिल र इजिप्ट पनि पर्छन् । जानीजानी मुद्रा अवमूल्यन गर्नुका बेफाइदा पनि छन् । त्यसबाट हुने बढ्दो मुद्रास्फीति र वैदेशिक ऋणको बढ्दो चापले त्यस्ता देशहरूलाई सताउँछ ।

नेपाल–भारतको मुद्रा विनिमय दर

नेपालको मुद्रा भारतीय रुपैयाँसँग स्थिर राखिएको छ । स्थिर विनिमय दर सरकारले निर्धारण गर्छ भने अस्थिर विनिमय दरमा विदेशी मुद्रा बजारको माग र आपूर्तिले सम्बन्धित देशको मुद्रा निर्धारण गर्छ ।

नेरु भारुसँग सन् १९९३ मा भारु १ बराबर नेरु १.६० कायम गरियो । विभिन्न आर्थिक विज्ञका अनुसार, नेरु–भारु स्थिर विनिमय दर नभएको भए अहिले भारु १ बराबर नेरु ३.९–४.१ सम्म पुग्न सक्थ्यो । नेपालमा कुल आयातको लगभग ७० प्रतिशत भारतबाट हुन्छ, यदि भारुसँग स्थिर विनिमय दर नभएको भए भारतीय सामग्रीको मूल्य नेपाली बजारमा उच्च हुन्थ्यो र नेपालको मुद्रास्फीति पनि धेरै हुन्थ्यो । समग्र अर्थतन्त्रमा ठूलो नकारात्मक असर पर्थ्यो । सन् १९६० अघि नेपालमा ९० प्रतिशत मुद्रा भारु नै चल्थ्यो, जुन चलन पछि राजा महेन्द्रले हटाए । नेपालको आर्थिक दुरवस्थाले गर्दा भारुसँगको स्थिर विनिमय दर हटायो भने पुँजी पलायन बढ्ने सम्भावना हुन सक्छ जसबाट अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार–व्यवसाय र समग्र अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पर्छ ।

जबसम्म भारुसँग हाम्रो मुद्राको स्थिर विनिमय दर कायम हुन्छ तबसम्म हाम्रो वित्तीय नीति, मौद्रिक नीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा भारतको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव भइरहन्छ । तर, भारतसँगको यस्तो निर्भरता हटाउन हाम्रो कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) र समग्र अर्थतन्त्रले गति लिनु अपरिहार्य छ । राष्ट्रको मुद्रा कमजोर भयो भने आयात महँगो हुन जान्छ, विदेशमा पढ्न र घुम्न जाने नेपालीहरूलाई पनि बढ्दो डलरले महँगो हुन जान्छ । देशको मुद्रा अवमूल्यनका फाइदाहरू पनि हुन्छन् । कमजोर विनिमय दरबाट यसरी फाइदा लिन सकिन्छ—

(क) व्यापार घाटा : राष्ट्रको मुद्रा कमजोर भएका बेला आयातित वस्तु/सामग्रीहरूको मूल्य बढ्छ । अत्यावश्यकबाहेकका आयातमा उपभोक्ताले कटौती गर्ने नै भए । अर्कोतिर, मुद्रा कमजोर हुँदा देशका निर्यातजन्य वस्तुहरूको मूल्यमा गिरावट आउँछ, जसका कारण देशले निर्यात गर्ने वस्तुहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बढी ठाउँ पाउन सक्छन् । आयातित वस्तु महँगो भएर मागमा कमी आउँछ भने निर्यातमुखी वस्तुको मूल्यमा गिरावट आएर माग बढ्ने सम्भावना हुन्छ । आयात घट्नु र निर्यात बढ्नुले राष्ट्रको व्यापार घाटा घट्छ । नेपालले पनि आफ्नो मुद्रा डलरको तुलनामा कमजोर भएका बेला निर्यात गर्न मिल्ने वस्तुहरूलाई व्यापक प्रचारसहित अन्तर्रास्ट्रिय बजारमा लगिहाल्नुपर्छ ।

(ख) पर्यटन : आफ्नो मुद्रा कमजोर भएको फाइदा पर्यटन क्षेत्रले पनि उठाउन सक्छ । त्यस्तो बेला आन्तरिक पर्यटकहरू देशबाहिर जान महँगो पर्ने भएकाले त्यसमा निरुत्साहित हुने हुन्छन् । फलस्वरूप आन्तरिक पर्यटकहरूको चाप बढ्न थाल्छ । विदेशी पर्यटकहरू पनि घुम्न आउने सम्भावना बढ्छ । मुद्राको अवमूल्यन भएका बेला देशभित्रको घुमाइ सस्तिएको हुन्छ । त्यसैले देशको मुद्रा कमजोर भएका बेला पर्यटन क्षेत्रले विदेशी तथा आन्तरिक पर्यटकहरूबाट राम्रो कमाइ गर्न सक्छ । यसबाट देशको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा वृद्धि हुनुका साथै समग्र अर्थतन्त्रलाई नै टेवा पुग्छ । देशको मुद्रा अवमूल्यन भएका बेला निर्यात बढ्ने भएकाले व्यापार घाटा घट्छ र साथै देशको कुल घाटा पनि कम हुँदै जान्छ ।

(ग) वैदेशिक लगानी : देशको मुद्रा कमजोर भएका बेला विदेशी लगानी बढी भित्रिन सक्छ । त्यस्तो समयमा देशभित्र वैदेशिक लगानीमैत्री नीति ल्याउने मात्र होइन, कार्यान्वयन पनि गरियो भने उल्लेख्य मात्रामा वैदेशिक लगानी आउने सम्भावना हुन्छ । यस कार्यमा एनआरएनहरूको भूमिका प्रमुख हुन सक्छ ।

एनआरएनहरूलाई नेपालभित्र लगानीमा प्राथमिकता राखियो भने विदेशमा बसोबास गर्ने नेपालीहरूबाट ठूलो मात्रामा लगानी आउन सक्छ । त्यसैले, देशको मुद्रा कमजोर भएका बेला देशभित्र ठूलो वैदेशिक तथा घरेलु लगानीको सम्भावना हुन्छ । निर्यात र पर्यटनमा वृद्धिले गर्दा समग्र अर्थतन्त्र र जीडीपी बढ्ने गर्छ ।

प्रकाशित : आश्विन १०, २०७९ ०८:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

राजनीतिक अभिनेताहरूको मौसमी नाटक

'पटकपटक आफ्नो आस्थासँग खेलबाड गर्नेलाई चिन्न नसक्नु भने हाम्रै कमजोरी हो । त्यसैले विजयोत्सवमा पहिराइएका माला ओइलाउन नपाउँदै भोट माग्दा जनतासँग गरेका वाचा बिर्सने हाम्रो राजनीतिका धर्मछाडा नायकहरूलाई अब हामीले निषेध गर्नैपर्छ । '
साधना प्रतीक्षा

वर्षौं भयो यो देशको डबलीमा अनेकथरि राजनीतिक नाटक मञ्चन भइरहेको । यस्ता नाटक सदावहार नभएर मौसमी हुने गर्छन् । हो, अहिले पनि त्यस्तै नाटक मञ्चनको मौसम छ । हाम्रो राजनीतिका असंख्य कुशल अभिनेताहरू जनताको घरदैलो र चोकगल्लीमा आकर्षक नाटक मञ्चन गरिरहेका छन् ।

उनीहरू सहरका भव्य महलबाट निस्केर, आफ्ना महँगा सवारीसाधन ग्यारेजमा थन्क्याएर पैदल हिँडिरहेका छन् । जातभात, उचनीच केही नभनी जसको भान्सामा जे पाक्छ हातै र पातै खाइदिन्छन् । गरिबका गन्हाउने गुन्द्रीमा निःसंकोच पलेंटी मारेर बसिदिन्छन् ।

अभिनय कलामा विछट्टै सिपालु छन् यी राजनीतिका अभिनेताहरू । आफ्नो चुनावी दौडाहमा किसानसँग हातेमालो गरी काम गर्न सक्छन् । रोगी र अशक्त वृद्धवृद्धालाई ओखतीमुलोको आस देखाउँछन् । सुकुम्बासीलाई जग्गाको, बूढाबूढीलाई भत्ताको, बेरोजगारलाई रोजगारीको, विद्यार्थीलाई बिनाशुल्क शिक्षाको आश्वासन बाँड्छन् । आफ्नो मनचिन्ते झोलीबाट कतै बाटो, कतै पुल, कतै तटबन्ध त कतै सिँचाइ अनि उन्नत बीउबिजन र वैज्ञानिक खेतीका प्रसाद झिकेर पनि बाड्दै हिँड्छन् यी सन्त–अभिनेताहरू । तिनका चिल्ला र गुलिया कुराले लठ्ठिएर हामी आफ्नो अमूल्य मत पटक–पटक दिन्छौं ।

जब निर्वाचनको अनुष्ठान सम्पन्न हुन्छ, विजयको माला पहिरिनासाथ अभिनेताहरू सर्पले काँचुली फेरेजस्तै आफ्नो धर्म त्यही गाउँघरका कुनाकन्दरामा छाडेर सिंहदरबार छिर्छन् । जनप्रतिनिधिको धर्म हो जनचाहना अनुरूपको नीति निर्माण गरी त्यसको सही कार्यान्वयन गर्नु तर उनीहरू यसको पालना गर्दैनन् । उनीहरू त सत्तामा पुगेर दीर्घकालसम्म सुविधा भोग गर्न तँछाडमछाड गरिरहन्छन् । दैनिक सयौंको संख्यामा विदेश पलायन हुने युवाका विवश अनुहारले पीडा दिँदैन उनीहरूलाई न त जनशून्य भएका उजाड गाउँ र खण्डहर बनेका बस्तीहरूले नै चस्काउन सक्छ उनीहरूको मुटु । साहुको मिटरब्याजी ऋणले थिचिएका गरिबको आँसुले पगाल्दैन उनीहरूलाई न त अकासिँदो महँगीले थिल्थिलिएका विपन्नहरूको सुस्केराले नै झस्काउन सक्छ । पछि फर्केर हेर्ने फुर्सद नै हुँदैन उनीहरूसँग किनकि कमाउधन्दामा जो लाग्नुपर्छ ।

नेता–कार्यकर्ता मात्र कहाँ हो र ? अब त हाम्रो समग्र राजनीति नै धर्मछाडा बनिसकेको छ । दलीय राजनीतिमा सत्ता र प्रतिपक्ष दुवै बलियो र महत्त्वपूर्ण हुने, हरेक दलका आआफ्नै नीतिकार्यक्रम हुनुपर्ने, दलहरू आआफ्ना एजेन्डा लिएर जनतामाझ जानु अनि जनताले आफ्नो मनले खाएको दलको उम्मेदवारलाई मतदान गर्नु नै हो दलीय राजनीतिको धर्म हो । तर यहाँ अब दलहरूले आफ्नो दलको सैद्धान्तिक मर्म बिर्सिएका छन् ।

दलीय नीति–सिद्धान्तलाई समयानुकूल परिमार्जनका नाममा त्यसका आधारभूत मान्यताकै परित्याग गरिसकेका छन् । आफूलाई सर्वहाराको पक्षधर मान्नेहरूसमेत अहिले पुँजीवादका अनुयायीजस्ता देखिएका छन् । नेताले आफूलाई मालिक र जनतालाई दासका रूपमा हेर्न थालेका छन् । यही मालिक बन्ने महत्त्वाकांक्षाका कारण अहिले हरेक दल र तिनका नेताको अभीष्ट सत्ताप्राप्ति नै बनेको छ । यसको ज्वलन्त उदाहरण गत स्थानीय निर्वाचनदेखि आरम्भ भएको सत्तारूढ चुनावी गठबन्धन हो । यो गठबन्धनले बहुदलीय प्रजातन्त्रमा जनताको मताधिकारमाथि अतिक्रमण गरेको छ किनकि, यस्तो अवस्थामा जनताले आफूले चाहेको दलको उम्मेदवारलाई नभई दलीय निर्देशनमा अन्यलाई मत दिनुपर्ने बाध्यता हुन्छ ।

यसका साथै दल आफ्ना एजेन्डा लिएर जनतासामु जाने, जनमतअनुरूप प्राप्त गरेको स्थानमा रहेर भूमिका निर्वाह गर्ने धर्मबाट च्युत हुन्छन् । जेजसरी हुन्छ सत्तामा पुग्नका लागि दल तथा नेतामा देखिएको यस्तो धर्मछाडा प्रवृत्तिका कारण आसन्न निर्वाचनप्रति आम जनताको उत्साह घट्दो छ । साथै यस प्रकारको प्रवृत्तिले प्रजातन्त्रको सुदृढीकरण गर्न पनि सक्दैन किनकि प्रजातन्त्रमा इमानदार सत्ता मात्र होइन, बलियो प्रतिपक्षको पनि उत्तिकै महत्त्व हुन्छ ।

स्थिर राजनीति र सुशासनबाटै राष्ट्रका अन्य पक्ष सुव्यवस्थित र जनउत्तरदायी हुन्छन् तर जब देशको राजनीति नै धर्मछाडा बन्छ तब अन्य निकायमा धर्म, इमानदारी र नैतिकताको अपेक्षा निरर्थक बन्छ । यस्तै धर्मछाडा प्रवृत्तिको एउटा उदाहरण हो खोला दबाएर निर्माण गरिएको व्यापारिक संरचना । हराएको टुकुचाको त खोजी गर्दै महानगरले त्यसको उद्धार गरेको छ तर यस्ता कुकृत्य अझै कति लुकेका होलान् ? माफियाको सञ्जाल यसरी फैलिएको छ कि यसले वन, ढुंगा–बालुवादेखि लिएर सार्वजनिक जग्गा हुँदै खोलानाला पनि बाँकी राखेन । यस्तो प्रवृत्ति रहिरहने हो भने अझै कति खोलानाला र प्राकृतिक सम्पदाको अपहरण हुने हो ।

हामीकहाँ धर्मछाडा प्रवृत्ति यसरी मौलाइरहेको छ कि यसबाट राजनीति मात्र होइन, सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक लगायत कुनै पनि क्षेत्र अछुतो छैन । समाजमा भ्रष्टाचार र कमिसनतन्त्र झांगिएको हुनाले राजस्वको अधिकांश भाग यसैभित्र हराउने गरेको देखिन्छ । कालोबजारी र बिचौलियाहरूले उपभोक्ताको ढाड निरन्तर सेकिरहेका छन् जबकि, व्यापारको धर्म हो सेवासुविधा बेचेर मुनाफा आर्जन गर्नु तर हामीकहाँको व्यापारले ठगीबाट मुनाफा कमाइरहेछ । शैक्षिक क्षेत्रले आफ्नो सेवामुखी धर्म छाडेर व्यवसाय गर्न थालेकाले अहिले गुणस्तरीय शिक्षा सर्वसाधारणको पहुँचभन्दा निकै टाढा बन्दै छ । पैसा र पहुँचका आधारमा अपराधीले उन्मुक्ति पाउने दण्डहीनताको संस्कृति विकसित हुँदै गरेका कारण समाज अपराध, भ्रष्टाचार तथा अनेक हिंसामा जेलिँदै छ । व्यावसायिक, प्रशासनिक, न्यायिक तथा शैक्षिक निकायले सेवामुखी धर्म छाडेर राजनीतिमा मुछिनाले पनि यिनको विश्वसनीयता घट्दो छ ।

यी सबै बेथिति र विसंगतिको जड हाम्रो राजनीतिमा स्थापित धर्मछाडा प्रवृत्ति नै हो । राजनीतिलाई केवल दलीय र व्यक्तिगत स्वार्थमा सीमित गरिनाले आम जनतामा यसप्रति वितृष्णा जाग्नु स्वाभाविकै हो किनभने अहिलेको हाम्रो राजनीतिको गन्तव्य देश र जनतालाई प्रगतिपथमा डोर्‍याउनु नभएर दलविशेष र त्यसका शीर्ष नेतालाई सत्तामा पुर्‍याउनु अनि त्यो सत्ता जसरी हुन्छ दीर्घकालीन बनाउनु हो । आगामी निर्वाचनमा प्रत्यासीका रूपमा उही पुराना (निवृत्त हुनुपर्ने अवस्थाका समेत) अनुहार देखिनु तथा समानुपातिक उम्मेदवारीमा देखिएको नाता, पैसा र पहुँचको खेलले पनि यसको पुष्टि गर्दैन र ?

तर पटकपटक आफ्नो आस्थासँग खेलबाड गर्नेलाई चिन्न नसक्नु भने हाम्रै कमजोरी हो । त्यसैले विजयोत्सवमा पहिराइएका माला ओइलाउन नपाउँदै भोट माग्दा जनतासँग गरेका वाचा बिर्सने हाम्रो राजनीतिका धर्मछाडा नायकहरूलाई अब हामीले निषेध गर्नैपर्छ । सच्चा राजनीतिज्ञको धर्म जनताको सेवा गर्दै देशलाई अग्रगमनतर्फ डोर्‍याउनु हो भन्ने मूल धर्मलाई बिर्सने धर्मछाडा प्रवृत्तिलाई आगामी निर्वाचनका प्रत्याशीहरूले परित्याग गरेर आत्मालोचना गर्नैपर्छ । कदाचित गरेनन् र उही प्रवृत्तिको पोषण गरिरहे भने हामीले पनि उपयुक्त विकल्प खोज्ने कि ? किनकि प्रजातन्त्रमा जनता नै सर्वोपरि शक्ति हो ।

प्रकाशित : आश्विन १०, २०७९ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×