शोधकर्तालाई कुरिबसेका लिखतहरू !- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

शोधकर्तालाई कुरिबसेका लिखतहरू !

उज्ज्वल प्रसाई

ओसामु दजाई जापानका पुराना र प्रसिद्ध साहित्यकार हुन् । जापानबाहिर र खास गरी नेपाल र भारतजस्ता मुलुकमा दजाई धेरै पढिएका वा चर्चा गरिएका लेखक भने होइनन् । हिन्दी आमवृत्तकी अध्येता फ्रान्सेस्का ओर्सिनीले हिन्दीका कथाकार ज्ञानरञ्जनको संस्मरण पढ्दा थाहा पाइन्, सन् १९५० को दशकमा इलाहाबादमा उच्च शिक्षा लिन बसेका ज्ञानरञ्जन ओसामु दजाईका कथा पढिरहेका थिए ।

ओर्सिनीलाई लाग्यो, ज्ञानरञ्जनले पक्कै दजाईका अंग्रेजीमा अनूदित कृतिहरू पढे । सन् १९५६ मा ‘न्यु डिरेक्सन्स’ नामक प्रकाशन गृहले दजाईका उपन्यास अंग्रेजीमा अनुवाद गरी जापानबाहिरका अंग्रेजी पाठकसम्म पुर्‍याएको थियो । तर, अनुसन्धानका क्रममा दजाईका कथाहरू हिन्दीमा अनूदित भएर ‘नयी कहानियाँ’ र ‘सारिका’ जस्ता साहित्यिक पत्रिकामा प्रकाशित भएका ओर्सिनीले फेला पारिन् । सम्भवत: ज्ञानरञ्जनले दजाईजस्ता लेखकका कृति अंग्रेजीमा होइन, हिन्दीमै अनूदित भएको पढेका थिए ।

ओर्सिनीले साहित्यिक पुस्तक र पत्रिकाका आधारमा हिन्दी आमवृत्तका चरित्र उधिन्ने थुप्रै अनुसन्धान गरेकी छन् र उनका केही महत्त्वपूर्ण पुस्तक पनि प्रकाशित छन् । पछिल्लो एक खोजमूलक लेखमा भने शीतयुद्धकालमा हिन्दी पत्रिकाहरूले आफ्ना पाठकलाई कस्तो वैश्विक साहित्यसँग परिचय गराएका थिए भनेर खोजेकी छन् ।

शीतयुद्धकाल भन्नासाथ सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ- अमेरिकी क्याम्पबाट उदारवादी प्रजातन्त्रको संवर्द्धनार्थ लेखिएका एवं कम्युनिस्ट खेमाको आलोचना गरिएका साहित्यहरू प्रसारित हुन्थे भने, सोभियत संघले प्रकाशन गरेका साम्यवादी धारका अनूदित साहित्य र पत्रिकाहरूको पनि उत्तिकै द्रुत प्रसार हुन्थ्यो । नेपालमा समेत मस्को प्रकाशनका किताब अनि ‘सोभियत भूमि’, ‘सचित्र चीन’, र ‘स्वतन्त्र विश्व’ जस्ता पत्रिका प्रसारित भएका कथाहरू धेरैका संस्मरणमा पढ्न पाइन्छन् । तिनताका हिन्दी पत्रिकामा पनि सोही दुई ध्रुवबाट प्रभावित र प्रसारित साहित्य नै प्रकाशन भए होलान् भन्ने सहज अनुमान गर्न सकिन्छ । तर, ओर्सिनीको अनुसन्धानले भने यो सजिलो अनुमानभन्दा केही फरक तथ्य फेला पारेको छ । ज्ञानरञ्जनले पढेका दजाईका कृति स्वयंमा त्यही फरक तथ्यको एक नमुना हुन् ।

सन् १९५० पछिका दुई दशकका साहित्यिक पत्रिकाहरू पढ्दा, ओर्सिनीले अंग्रेजी मूलधार (क्यानन) र प्रगतिवादी भनिने कम्युनिस्ट साहित्यका मात्र नभई अफ्रिकी दुनियाँमा लेखिएका, दक्षिणपूर्वी एसियामा रचिएका, अरब दुनियाँमा ख्याति कमाएका र ल्याटिन अमेरिकाका विभिन्न भेगमा प्रसिद्धि कमाएका लेखकहरूका प्रशस्त रचना हिन्दी साहित्यिक पत्रिकाका खुराक बनेको भेटिन् । खास गरी, यी विभिन्न महादेश र मुलुकमा प्रकाशित कथाहरू भेला पारेर हिन्दीमा अनुवाद गराउने, कहिले फुटकर रूपमा भने कहिले थोकमै विशेषाङ्कमार्फत प्रकाशन गर्ने गरिएका थुप्रै प्रमाण फेला पारिन् । साहित्यिक पत्रिकाका सम्पादकले योजनै बनाएर विशेष गरी कथा विधालाई प्राथमिक बनाउँदै अनेक भेगका अनेक किसिमले लेखिएका कहानीहरू अनुवाद गराएको तथ्यका आधारमा ओर्सिनीले केही रोचक निष्कर्ष निकालेकी छन् ।

शीतयुद्धकालमा दुई ध्रुवले चलाएको प्रोपगान्डा र प्रतिप्रोपगान्डाको घर्षणबीचबाट हिन्दी साहित्यिक पत्रिकाहरूले निकै फराकिलो वैश्विक साहित्यको फलक तयार गरेको उनको निष्कर्ष छ । त्यसमा पनि कमलेश्वरजस्ता सिद्धहस्त लेखक र सम्पादकले आफ्नै सक्रियतामा तेस्रो दुनियाँ भनिने क्षेत्रबाट कथाहरू सञ्चयन गर्ने र क्रमश: अनुवाद गराउने काम गरेकाले उस बेलाको हिन्दी आमवृत्त निकै विविधतापूर्ण र समृद्ध बनेको थियो । उदाहरणका लागि, जनवरी १९७३ मा प्रकाशित ‘सारिका’ को एक विशेषाङ्कमा छापिएका अनूदित कथाहरूको सूची हेर्दा देखिन्छ, त्यहाँ नाइजेरियाका चिनुवा अचेबेदेखि केन्याका ङुगी व थियोङ्गोसम्म, साउदी अरबका मोहम्मद हलिम अब्दुल्लाहदेखि इराकका अब्द अल–मलिक नुरीका कथासम्म समेटिएका छन् । भियतनाम, डोमिनिकन रिपब्लिक, इजरायल, दक्षिण अफ्रिका, क्युबा र ग्वाटेमालाका कथाहरू हिन्दीमा अनुवाद गरिएका छन् । सो विशेषाङ्कको शीर्षक नै रोचक थियो- ‘तिसरी दुनियाँ : सामान्य जन और सहयात्री लेखक ।’ ओर्सिनी भन्छिन्, ‘यी सबै कथा उत्तरऔपनिवेशिक कालमा लेखिएका हुन् तर यी कथामा शोषण र औपनिवेशीकरण वा उत्तरऔपनिवेशिक विरक्ति मात्र विषय छैनन् । ...बरु केही प्रेम कहानी छन् भने ...एउटा कथामा गरिब माली र सानी केटीबीचको कोमल मित्रताको वर्णन छ ।’

विशेषाङ्कको शीर्षकले इंगित गरेझैं, दुई ध्रुवका महाशक्तिराष्ट्रभन्दा भिन्न र विविध क्षेत्रमा बसोबास गर्ने अनेक भाषा र समुदायबाट टिपिएका आम मान्छेका सुखदु:ख कथाहरूमा वर्णित थिए । भारतका (र, सम्भवत: नेपालका पनि) हिन्दी साहित्यका पाठकले ‘सारिका’ को सो अंक पढ्दा आफ्ना सुखदु:खसँग कथाका पात्रका भोगाइ दाँजेर हेरे होलान् । कतै समानता र कतै भिन्नताहरू भेटे होलान् । लेखक र समालोचकहरूले आफ्ना वरपर लेखिइरहेका र दुनियाँका अनेक कुनामा रचिइरहेका साहित्यका समानता र फरक खुट्याउने अवसर पाउनुलाई पक्कै सुखद माने । ज्ञान र कलाको यो अत्यन्त विविधतापूर्ण विनिमयले शीतयुद्धले निर्माण गर्न खोजेको प्रोपगान्डाको साँघुरो छिँडीलाई फराकिलो बनाएको थियो । सम्भवत: हिन्दी साहित्यमा त्यस कालमा गरिएका विभिन्न प्रयोगपछिल्तिरको अभिप्रेरणा साहित्यिक पत्रिकाहरूले गरेका यस किसिमका सृजनात्मक उद्यम हुन सक्छन् ।

शीतयुद्धकालको खास चरित्र र त्यसबाट उत्पन्न साहित्यिकहरूको मनोदशा रोचक खोजीको विषय हो । असंलग्न राष्ट्र बन्ने भारत र अन्य धेरै मुलुकको जोडका साथै सन् १९५५ मा सम्पन्न अफ्रो–एसियाली मुलुकहरूको बान्डुङ सम्मेलन लगायतलाई सन्दर्भित गर्दा रोचक इतिहास सतहमा उतार्न सकिन्छ । ओर्सिनीको लेखमा आएको अर्को उत्तिकै रोचक तथ्य भने कमलेश्वरजस्ता सम्पादकले देखाएको सक्रियता र गरेको मिहिनेत पनि हो । साहित्यिक लेखन, समालोचनात्मक अन्वेषण र समग्र आमवृत्त समृद्ध बनाउन पत्रिका सञ्चालन गर्ने सम्पादकको कति महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ भन्ने कमलेश्वरको सम्पादनमा निस्केका ‘सारिका’ का अंकहरूबाट बुझ्न सकिने ओर्सिनीले संकेत गरेकी छन् ।

केन्या र डोमिनिकल रिपब्लिक, इजरायल र साउदी अरबका राम्रा साहित्यकार पहिचान गर्न, तिनले रचना गरेका पठनीय कथा थाहा पाउन, तिनका अंग्रेजी अनुवाद भेट्न, सञ्चयन गर्न र तिनको हिन्दीमा अनुवाद गराउन उस बेला पक्कै सहज थिएन । इन्टरनेट लगायत अनेक सुविधाले सम्पन्न आजकै युगमा पनि यति विविधितापूर्ण रचना एक ठाउँ भेला पार्न र तिनको अनुवाद गराएर प्रकाशन गर्न साह्रै हम्मे पर्छ । सन् १९७० को दशकमा यस्ता काम निरन्तर गरिरहन कसरी सहज होस् ? त्यसमाथि साहित्यिक पत्रिका आफैंमा धनी संस्था हुँदैनथेÙ ठूला सञ्चारगृहका आडमा सञ्चालित पत्रिकामा पनि सधैं स्रोतको संकट हुन्थ्यो । दर्जनौं पत्रिका साह्रै छोटो आयु लिएर आउने गरेको तथ्यले हिन्दी आमवृत्तको इतिहास भरिएको छ । यी अप्ठ्याराबीच सम्पादकले देखाएको सक्रियता, जाँगर र लगनका पछिल्तिर कस्ता प्रेरणा र ऊर्जा थिए होलान् भनेर थप खोज गर्न सके, अझै रोचक तथ्यहरू सतहमा आउँदा हुन् ।

हिन्दी साहित्यका साधक निर्मल वर्मा र अज्ञेयजस्ता लेखकबारे पछिल्लो समय लेखिएका शोधपरक जीवनीले अनेक नयाँ तथ्यहरू उजागर गरेका छन् । पेसाले पत्रकार अक्षय मुकुलले वर्षौंसम्म शोध गरेर हाल सालै प्रकाशनमा ल्याएको अज्ञेयको नयाँ जीवनी ‘राइटर, रेबल, सोल्जर, लभर : द मेनी लाइभ्स अफ अज्ञेय’ ले ओर्सिनी र वसुधा डालमियाले हिन्दी आमवृत्तमा गरेका खोजका आधारमा अघि सारेका कतिपय दाबीलाई पुनर्पुष्टि गरेका छन् भने कतिपय भारतीय इतिहासका नयाँ पत्र उक्काएका छन् । जस्तो, ओर्सिनीले लेखमा भनेझैं अमेरिकी संस्था कंग्रेस फर कल्चरल फ्रिडम (सीसीएफ) - जो कम्युनिस्टविरोधी गतिविधि गर्न र संकथन प्रसार गर्न खडा गरिएको थियो - को स्रोतलाई अज्ञेयजस्ता लेखकले आफूले सम्पादन गर्ने पत्रिकामा उपयोग गर्ने चलाखीपूर्ण काम गरेको मुकुलले किताबमा खुलाएका छन् । अज्ञेयको सम्पादकत्वमा प्रकाशन हुने पत्रिका एकोहोरो अमेरिकी वा अरू कुनै ध्रुवको प्रोपगान्डा प्रसार गर्ने औजार मात्र भने थिएन । त्यसै गरी अब केही दिनमा बजारमा आउने विनीत गिलले लेखेको निर्मल वर्माको नयाँ जीवनी ‘हियर एन्ड हियरआफ्टर : निर्मल वर्माज लाइफ इन लिटरेचर’ बाट उद्धृत गरिएको एक अंश पढ्दा यस किताबले पनि रोचक विश्लेषण र तथ्य सतहमा ल्याउने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

हिन्दी आमवृत्तमा गरिएका खोजजस्तै सन् १९५० पछिका नेपाली साहित्यिक र अन्य सामयिक पत्रिकाहरूमा प्रकाशित अनेक सामग्रीको मसिनो अन्वेषण गर्दा रोचक तथ्यहरू सतहमा आउने थिए । साथै, साहित्यिक एवं अन्य क्षेत्रका विद्वान्हरूको शोधपरक आलोचनात्मक जीवनी नै लेख्न सक्दा पनि नेपाली इतिहासका नयाँ घुम्तीहरू देखिन सक्थे । स्मृतिग्रन्थका दर्जनौं सीमितता र आत्मकथाका साँघुरोपनालाई छिचोल्न ढिलो भइसकेको छ । त्रिविको नेपाली विभागले तय गरेका समालोचना र अन्वेषणका साँघुरा छिँडीहरू फराकिलो बनाउन उसै गरी अति ढिलो भइसकेको छ । आवश्यक समय लगाएर, सुगठित विधि अपनाएर, गहिरो गरी शोध गर्न सक्दा र आवश्यकता अनुसार ‘इन्टरडिसिप्लिनेरी अप्रोच’ उपयोग गर्दै सिद्धिचरण श्रेष्ठ वा सूर्यविक्रम ज्ञवालीकै जीवनका उतारचढावबाट पनि इतिहासको नयाँ पत्र उक्काउन सकिँदो हुन् । ‘शारदा’ का विभिन्न अंक, ‘उद्योग’ पत्रिकामा सञ्चित लिखतहरू र अन्य केही पत्रिकामा गरिएका अध्ययनले नेपाली इतिहासका पहिले थाहा नपाइएका कतिपय रोचक घुम्तीहरू पहिल्याएका उदाहरणका आधारमा पनि यति दाबी गर्न सकिन्छ ।

ओर्सिनीले जस्तै अनुवाद मात्रमा केन्द्रित अध्ययन गर्न सक्दा पनि शीतयुद्धकालमा नेपाली आमवृत्तमा कस्ता रचनाहरू प्रसार भए र तिनले कस्तो प्रभाव पारे भनेर खोजी गर्न सकिँदो हो । त्यसका लागि मदन पुरस्कार पुस्तकालयमा सञ्चित पत्रिका, मार्टिन चौतारीको शिव रेग्मी संकलन र त्रिवि केन्द्रीय पुस्तकालयको अव्यवस्थाका बावजुद जोगिएका केही पत्रिकाको गहिरो आकर–शोधले नेपालको विगतलाई बढी बोधगम्य बनाउन सक्थ्यो । प्रश्न उही पुरानै र एउटै हो- यस्ता कामका लागि सार्वजनिक स्रोतको उपयोग कसरी र कहिले सुरु हुन्छ ?

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७९ ०८:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पिलिक–पिलिक बलिरहने राष्ट्रपति

राजाराम गौतम

राष्ट्रपतीय संस्थामाथि अखबारी टीका–टिप्पणी प्रीतिकर हुँदै होइन । तर, महामहिम राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीका एकपछि अर्को विवादित कर्मले टिप्पणी गर्न उत्प्रेरित गरिरहन्छन् । सायद नेपालको संविधानले निर्दिष्ट गरेको आलंकारिक भूमिका उनलाई स्वीकार्य छैन । त्यसैले त ‘रेफ्री’ को भूमिका बिर्सेर बेला–बेला राजनीतिक खेलाडीझैं प्रकट भइरहिन्छन् र विवादमा मुछिन्छिन् । 

राजनीतिका पण्डितहरू भन्छन्, आलंकारिक राष्ट्रपति ‘इमर्जेन्सी लाइट’ जस्तै हो, जो आपत्कालमा मात्रै बल्छ । तर, हाम्री महामहिम जुनसुकै बेला पिलिक–पिलिक बल्छिन्, जसले कुनै राजनीतिक दल वा नेतालाई त उज्यालो देला तर यसैका कारण विधि र प्रणालीमा चाहिँ कालो बादल मडारिन्छ । जस्तो कि, यति बेला नेपाली राजनीतिमा संवैधानिक संकटको कालो बादल लागेको छ ।


दुई कारण

फेरि एक पटक महामहिम भण्डारीले संविधानको मानमर्दन गरेकी छन् । दुवै सदनबाट पारित भएर दोस्रो पटक प्रमाणीकरणका लागि गएको नागरिकता विधेयक उनले संवैधानिक व्यवस्थाको ठाडो उल्लंघन गर्दै अस्वीकृत गरिदिएकी छन् ।

नागरिकता विधेयक गत साउन ६ मा प्रतिनिधिसभा र साउन १२ मा राष्ट्रिय सभाबाट पारित भएपछि सभामुख अग्नि सापकोटाले प्रमाणीकरणका लागि राष्ट्रपति कार्यालय पठाएका थिए । राष्ट्रपति भण्डारीले पुनर्विचार गर्न आग्रह गर्दै २९ साउनमा विधेयक संसद्मै फिर्ता पठाइन् । संविधानतः दुवै सदनले पारित गरेर पठाएको कुनै

पनि विधेयक पुनर्विचार गर्न भन्दै राष्ट्रपतिले एक पटकसम्म

फर्काउन मिल्छ । तर, दोस्रो पटक प्रमाणीकरण नगर्ने छुट संविधानले राष्ट्रपतिलाई दिँदैन ।

संविधानको धारा ११३ को उपधारा ४ भन्छ, ‘राष्ट्रपतिले कुनै विधेयक सन्देशसहित फिर्ता गरेमा त्यस्तो विधेयकमाथि दुवै सदनले पुनर्विचार गरी त्यस्तो विधेयक प्रस्तुत रूपमा वा संशोधनसहित पारित गरी पुनः पेस गरेमा त्यसरी पेस भएको १५ दिनपछि प्रमाणीकरण गर्नेछ ।’

राष्ट्रपति भण्डारीले यो प्रावधान ठाडै कुल्चिन् र निर्धारित समयसीमा असोज ४ गतेभित्र विधेयक प्रमाणीकरण गरिनन् । भदौ २० गते दोस्रो पटक राष्ट्रपति कार्यालय पुगेको उक्त विधेयक असोज ४ भित्र प्रमाणीकरण भइसक्नुपर्थ्यो ।

दोस्रो पटक प्रमाणीकरण गर्नैपर्ने संवैधानिक बाध्यताबारे राष्ट्रपति भण्डारीले नबुझेकी होइनन् । उनले जानाजान संवैधानिक जटिलता सृजना गरेकी हुन् । परिणाम, सर्वत्र उनको आलोचना सुरु भएको छ । लामो समय निदाएर बसेको बृहत् नागरिक आन्दोलनसमेत जागेर राष्ट्रपतिको राजीनामा माग्न थालेको छ । आलोचना र राजीनामाको माग चर्किने मात्रै होइन, परिआएमा राष्ट्रपति न्यायिक कठघरामै उभिनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

आखिर यी सम्भावित परिदृश्य बुझेकी राष्ट्रपतिले यो जोखिम

किन उठाइन् ? उनी यसो गर्न मुख्यतः दुई कारणले अभिप्रेरित भएकी हुन सक्छिन् ।

पहिलो, नागरिकता विधेयकलाई उनले प्रतिष्ठाकै विषय बनाइन्, जसरी सत्तारूढ गठबन्धनले प्रतिष्ठाको विषय बनायो र राष्ट्रपतिको पुनर्विचारको सन्देशलाई लत्यायो । राष्ट्रपतिले पनि यसलाई ‘इगो’ कै रूपमा लिइन् ।

यहाँनेर सत्तारूढ गठबन्धनबाट पनि चूक भएको छ । भाषणमा संसदीय सर्वोच्चताको दुहाई दिने नेताहरूले बालुवाटारको दलीय बैठकबाटै विधेयक हुबहु पारित गर्ने निर्णय गर्नु अशोभनीय थियो । नागरिकता विधेयकजस्तो संवेदनशील विषयमा संसद्मा घनीभूत छलफल आवश्यक थियो । तर, संसद्को अंकगणित आफूअनुकूल भएको अहम् पालेको गठबन्धनले राष्ट्रपतिको सन्देशको बेवास्ता गर्दै पुनः विधेयक बहुमतले पारित गर्‍यो । राष्ट्रिय सभाको विधायन समितिमा छलफल भए पनि सन्देशको सम्बोधन कहीँकतै गरिएन र जस्ताको तस्तै पारित गरियो । त्यसपछि दोस्रो पटक प्रमाणीकरणका लागि पठाइयो । यसबीच गठबन्धनका नेताहरू प्रमाणीकरण नगरे राष्ट्रपतिले राजीनामा गर्नुपर्ने सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिइरहेका थिए भने राष्ट्रपतिचाहिँ राजनीतिक/कानुनी परामर्शमा थिइन् ।

नागरिकता विधेयकबारे विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिहरूसँग परामर्श गर्दै गरेकी भण्डारीले भदौ ९ मा पूर्वसैनिक अधिकारीहरूलाई रात्रिभोजमा बोलाएर भेटिन् । बहालवाला प्रधानसेनापति प्रभुराम शर्मा, पूर्वप्रधान सेनापतिहरू प्यारजंग थापा, पूर्णचन्द्र थापा लगायत ७० जना सैनिक अधिकारीसँग राजनीतिक संवाद गरिन् । संवादको केन्द्रीय विषय नागरिकता विधेयक नै थियो । भोजका सहभागीहरूका अनुसार, नागरिकता विधेयक फिर्ता गरेकामा सैनिक अधिकारीहरूले राष्ट्रपतिको प्रशंसा गरेका थिए र राष्ट्रपतिबाट पनि विधेयक प्रमाणीकरण नगर्ने आश्वासन दिइएको थियो ।

राष्ट्रपतिको ‘इगो’ लाई दुई कुराले मलजल गरिरहेका थिए । एक, राजनीति, कानुन लगायत विभिन्न क्षेत्रमा विधेयकलाई लिएर ध्रुवीकरण हुनु र फिर्ता गरेकामा प्रशंसा पाउनु । दुई, सत्तारूढ गठबन्धनले बालुवाटार बैठकबाटै विधेयक हुबहु पारित गर्ने निर्णय गर्नु । ‘नागरिकता विधेयकको निर्णय संसद्ले गर्ने कि बालुवाटार बैठकले ?’ राष्ट्रपतिका राजनीतिक सल्लाहकार प्रा. लालबाबु यादवले विभिन्न मिडियामार्फत यो प्रश्न उठाएबाट पनि राष्ट्रपतिको मनोविज्ञान बुझ्न सकिन्छ ।

अंकगणितको बलमा सत्तारूढ गठबन्धनले दम्भ देखाएकै हो । हुन त संसद्को निश्चित प्रक्रिया पूरा गरेरै दोस्रो पटक प्रमाणीकरणका लागि पठाइएको थियो तर राष्ट्रपतिको इगो कति भयानक रहेछ भने, उनी संविधान उल्लंघन गर्न तयार भइन्, इगो छोडिनन् ।

दोस्रो, राष्ट्रपति भण्डारीले विधेयकलाई दलीय राजनीतिको आँखाबाट हेर्न खोजिन् । कुनै बेला आफू सम्बद्ध पार्टीको दलीय आग्रह त्याग्न नसक्नु उनको ठूलो कमजोरी हो । नागरिकता विधेयकमा उनको र एमालेको भाषा एकैनासको छ । उनले पुनर्विचारका लागि विधेयक फिर्ता पठाउँदा एमाले स्वागत गर्छ । जबकि तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी ओलीले अहिलेको विधेयकमा उल्लेख भएजस्तै प्रावधान राखेर नागरिकता सम्बन्धी अध्यादेश जारी गर्दा उनैले तत्कालै अनुमोदन गरिदिएकी थिइन् । कानुनविद्हरूको २०७८ जेठ ९ गते जारी भएको नागरिकता अध्यादेश र अहिलेको विधेयक दुवैको विषयवस्तु उही भएको तर्कसँग राष्ट्रपतिको कुनै चासो छैन । उनी एमालेको राजनीतिक लाभहानिलाई केन्द्रमा राखेर निर्णय गर्छिन्, जुन उनले दुईवटै कार्यकालमा गर्दै आइन् ।


दम्भी महत्त्वाकांक्षाकी सारथि

महामहिम भण्डारी दुर्लभ अवसर पाउने सीमित व्यक्तित्वमध्ये पर्छिन् । उनले दुई पटक राष्ट्राध्यक्षको जिम्मेवारी वहन गर्ने अवसर पाइन्, तर दुवै पटक त्यो अवसरमा खरो उत्रनबाट चुकिन् र विवादित बनिन् । हामी संसदीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा छौं । यो व्यवस्थामा प्रधानमन्त्रीको भूमिका कार्यकारी र राष्ट्रपति संवैधानिक हुन्छ । संविधानले राष्ट्रपतिलाई सारा नेपाली जनताको अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्ने सर्वोच्च संस्था मानेको छ तर भण्डारीले शीतलनिवासलाई राजनीतिक दलको मुख्यालयजस्तै बनाइदिइन्, जो राजनीतिक सरगर्मीले

लपक्कै भिजेको छ । उनले आम नागरिकको अभिभावक भएर साझा राष्ट्रपतिको अनुभूति दिलाउनै सकिनन् । फगत एउटा राजनीतिक पार्टीकी नेत्रीमा सीमित भइन् ।

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) विभाजित नहुँदै शीर्ष नेतृत्वबीच द्वन्द्व चर्किरहँदा शीतलनिवास झगडा मिलाउने थलो बनेको थियो । ओली–प्रचण्डबीच दूरी बढ्दा राष्ट्रपति भण्डारीले पार्टीको आन्तरिक मामिला मिलाउन देखाएको अग्रसरता निकै अशोभनीय थियो । ओली सरकारका समयमा शीतलनिवास पार्टीको एउटा गुटलाई पोस्ने ‘शक्तिकेन्द्र’ नै थियो । मन्त्री नियुक्ति, विभिन्न प्रशासनिक र लाभका पदमा नियुक्ति आदिमा शीतलनिवासको रुचि र प्रभाव रहेका खबरहरू छरपस्ट भएका थिए ।

राष्ट्रपति भएका सुरुआती दिनहरूमै भण्डारी आलोचित हुन

थालिन् । भण्डारी २०७२ कात्तिक १२ मा संघीय गणतन्त्र नेपालको द्वितीय राष्ट्रपति बन्दा आम नेपालीले पनि गर्व महसुस गरेका

थिए । राजनीतिक दलका नेता नै रहेका भए पनि प्रथम राष्ट्रपति

डा. रामवरण यादव मधेशी पृष्ठभूमिबाट थिए भने द्वितीय राष्ट्रपति

महिला बनेकी थिइन् । अझ नेपालकै इतिहासमा मुलुकको सर्वोच्च स्थानमा पहिलोचोटि महिलाले त्यो स्तरको जिम्मेवारी पाउनु कम्ती सुखद विषय थिएन । तर, राष्ट्रपति भण्डारीले पदीय मर्यादा र गरिमा राख्न नसकेपछि त्यो सुखद रहेन ।

राष्ट्रपति बनेसँगै भण्डारी राजसी शैलीमा मन्दिर र शक्तिपीठ धाउनु, सडक सवारीमा घण्टौं जाम गरेर दिक्दारी दिनु आदिबाट जनसाधारणले विगतको राजशाहीकै स्मरण गर्न थाले । तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश गोपाल पराजुलीले घुँडा टेकेर दसैंको टीका ग्रहण गरेको तस्बिरले उनको ‘शाही सान’ लाई अझ उजागर गरिदियो । उनको शक्ति अभ्यास र उन्माद त्यति बेला उचाइमै पुग्यो, जुन बेला उनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी ओलीका एकपछि अर्को असंवैधानिक कदमलाई साथ दिइन् । खासमा महामहिम भण्डारी ओलीको अहम् र महत्त्वाकांक्षाकी एक सारथि मात्रै हुन् । राष्ट्रपतिजस्तो गरिमामय पदमा पुगेकी भण्डारीको छवि ‘कठपुतली’ मा सीमित भइदिनु दुर्भाग्यपूर्ण थियो ।

इतिहासमा कैयौं क्षमतावान् र योग्य मानिसहरू पनि अवसरबाट वञ्चित हुन्छन् अनि कैयौं औसत र अयोग्यहरूले दुर्लभ अवसर पाउँछन् । नेपाली राजनीतिमा पनि केही पात्रले आफूलाई प्रमाणित गर्ने अवसर पाएका छन् । पाएको अवसर उपयोग गर्न नसकेर इतिहासमा कलंकित भएका दृष्टान्त पनि हाम्रै सामु छन् । चौतर्फी अनुकूलता पाएका ओलीले दम्भी कार्यशैलीका कारण ‘राजनेता’ बन्न सक्ने अवसर गुमाए । दुई पटक राष्ट्रपतिजस्तो मर्यादित ओहोदामा पुगेकी भण्डारीले पनि ओलीकै पथ रोजिन् र इतिहासमा संविधान उल्लंघन गर्ने असफल राष्ट्रपतिमा दर्ज हुने बाटामा हिँडिन् ।

इतिहासले भण्डारीलाई कसरी चिन्ला ? असफल राष्ट्रपति वा एमाले नेत्री अथवा मदन भण्डारीकी पत्नी ? सामान्य कम्युनिस्ट कार्यकर्ताको पृष्ठभूमिबाट आएकी भण्डारी खासमा नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका एक नक्षत्र मदन भण्डारीकी पत्नी हुन् । उनले पाएको राजनीतिक विरासत मदनकै देन हो भन्दा अत्युक्ति नहोला । मदन प्रखर सम्भावना बोकेका नेता थिए, जो परीक्षण नभई अल्पायुमै रहस्यमय मृत्युवरण गर्न बाध्य भए । र पनि, आजसम्म जन–जनमा बसेका छन् । त्यही विरासतबाट आएकी महामहिम भण्डारीलाई पहिलो महिला सफल राष्ट्रपतिका रूपमा इतिहास रच्ने अवसर थियो । तर, एकपछि अर्को विवादित र असंवैधानिक कर्महरूका कारण उनी नेतापत्नी वा औसत नेताकै छविमा सीमित हुने बाटामा अग्रसर छिन् ।

हुन त संविधानको अवहेलना र उल्लंघन गर्ने राष्ट्रपति भण्डारी एक्ली पात्र होइनन् । खासमा सम्पूर्ण शीर्ष राजनीतिक नेतृत्वले कुनै न कुनै बखत नेपालको संविधानको उल्लंघन गर्दै आएको छ । पटक–पटक संविधानलाई मूर्च्छित पार्ने काम नेतृत्वबाटै भएको छ । कटवाल प्रकरण होस् वा निर्दलीय खिलराज रेग्मी सरकार गठन गर्ने राजनीतिक सहमति, संविधानको मानमर्दन हुँदै आएको छ । ओलीले असंवैधानिक बाटो हिँडेर संविधानको अवहेलना गरे भन्दै त्यसको रक्षाको नारा दिएर बनेको गठबन्धनले पनि संविधान मिच्न कुनै कसर बाँकी राखेको छैन । सारमा, संविधानको सही र बलियो कार्यान्वयन नहुँदा संस्थाहरू असफल हुँदै गएका छन् र राजनीति तमासा बनेको छ ।

नागरिकता विधेयक प्रमाणीकरण नगर्ने राष्ट्रपतिको कदम अथवा प्रधानन्यायाधीश महाभियोग प्रकरण, संविधान नमान्ने राष्ट्रपति र विवादास्पद न्यायमूर्तिको कर्तुत र न्यायालयको विसंगतिको कथा मात्रै होइन; यो द्रुत गतिमा स्खलन हुँदै गइरहेको नेपाली राजनीति र समाजको व्यथा पनि हो । यो प्रकरणले नेपाली समाजलाई सामूहिक पतनको डिलमा पुर्‍याइदिएको छ । साखुल्ले पल्टेर पानीमाथिको ओभानो बन्दै एकले अर्कोमाथि औंला उठाए पनि खासमा यति बेला कसैको आङमा प्रतिष्ठाको एक धरो छैन । सबै नग्न छन् । न्यायालय त कठघरामा छँदै छ; सत्तारूढ/प्रतिपक्षी राजनीतिक दल, राष्ट्रपति, सभामुख, संसद्, नागरिक समाज, मिडिया कोही पनि अछुतो छैन ।

यस्तै निराशा र संकटको बेला मुलुकले भरपर्दो अभिभावक खोज्ने हो, जो कसैप्रति रिस, राग अनि द्वेष राख्दैन । राष्ट्रपति संस्थाले संकटको घडीमा सुझबुझ राखेर अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ भनेरै यसलाई सर्वोच्च संस्थाको स्थानमा राखिएको हो । तर, आफ्नो मर्यादा, गरिमा र साख जोगाउन नसक्दा यो चौतर्फी आलोचना र टिप्फणीको विषय बनेको छ ।

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७९ ०८:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×