कुलतकारी स्मार्टफोन- विचार - कान्तिपुर समाचार

कुलतकारी स्मार्टफोन

इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालभित्र पस्दा भेटिने मन पर्ने/नपर्ने, रमाइलो लाग्ने/नलाग्ने, प्रासंगिक/अप्रासंगिक, चाहेका/नचाहेका, रुचिका/अरुचिका सामग्रीहरूको अनिश्चितताले हामीलाई त्यसको भुमरीमा लामो समयसम्म घुमाइराख्छ र सञ्जालभित्र घण्टौं समय बिताइराख्ने कुलत लगाउँछ ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

७ जनवरी २००७, अमेरिकाको सान फ्रान्सिस्कोस्थित मस्कोनी सम्मेलन केन्द्रमा आयोजित ‘म्याकवर्ल्ड’ सभाको स्टेजमा एप्पल कम्पनीका संस्थापक तथा सीईओ स्टिभ जब्स आफूले सार्वजनिक कार्यक्रममा सधैं लगाउने चिरपरिचित नीलो जिन्स र कालो भेस्टमा उपस्थित भए । एप्पलले आफ्नो नयाँ उत्पादन सार्वजनिक गर्न आयोजना गरेको उक्त कार्यक्रममा सम्बोधन गर्दै जब्सले भने, ‘एप्पल कम्पनी निकै भाग्यशाली कम्पनी हो । यसले सन् १९८४ मा म्याकिन्टोस कम्प्युटर बजारमा ल्यायो, जसले सिंगो कम्प्युटरको दुनियाँलाई बदलिदियो । सन् २००१ मा एप्पलले आइपड बजारमा ल्याएपछि संगीतको पूरै बजार फेरियो र आज हामी एकैसाथ तीनवटा त्यस्तै क्रान्तिकारी उत्पादनहरू सार्वजनिक गर्दै छौं ।’

उनले थपे, ‘पहिलो ठूलो टच स्क्रिन भएको आइपड, दोस्रो मोबाइल फोन र तेस्रो इन्टरनेट चलाउन मिल्ने साधन । तर यी तीनै साधन फरकफरक होइनन्, यी सबैलाई मिलाएर हामीले एउटै बनाएका छौं, जसलाई हामीले आइफोन भन्छौं ।’ बोल्दाबोल्दै स्टिभले पाइन्टको गोजीबाट उक्त ‘क्रान्तिकारी आइफोन’ निकाले र थपे, ‘यो अहिलेसम्म बनेको सबैभन्दा उत्कृष्ट स्मार्टफोन हो ।’

स्मार्टफोन र कुलत

एप्पलका अघिल्ला उत्पादनहरूले कम्प्युटरको संसार र संगीतको दुनियाँ मात्रै बदले तर आइफोन र पछिका विभिन्न ब्रान्डका स्मार्टफोनहरूले यतिखेर सिंगो मानव समुदायको आनीबानी र दैनिकीलाई फेरिदिएका छन् । सम्भवतः आजको मान्छेले जीवनमा सबैभन्दा धेरै समय बिताउने साधन बनेको छ स्मार्टफोन, जुन खाँदा, बस्दा, हिँड्दा र सुत्दा हमेसा हामीसँगै हुन्छ अनि अफिसमा, घरमा, भेटघाटमा, बाटामा र ट्वाइलेटमा हामीसँगै जान्छ । उत्पादनपछिको छोटो समयमै यसले मानिसहरूले परम्परागत रूपमा गर्दै आएका खाना पकाउने, खाने, सुत्ने, कसरत गर्ने, सामान किन्ने, डेटिङ गर्ने, अन्तरक्रिया गर्ने, गाडी चलाउनेजस्ता दैनन्दिन क्रियाकलापमा उथलपुथलकारी परिवर्तन ल्याइदिएको छ । औद्योगिक क्रान्तिपछि संसारमा सबैभन्दा चाँडै अंगीकार गरिएको कुनै उत्पादन छ भने त्यो स्मार्टफोन नै हो । विश्वभर करिब ६ अर्ब ६४ करोड थानभन्दा बढी बिक्री भइसकेको स्मार्टफोनलाई कतिपयले औद्योगिक क्रान्तिपछिकै सबैभन्दा सफल औद्योगिक उत्पादन पनि भन्ने गर्छन् । यसबारे धेरथोर विवाद गर्न त सकिन्छ तर स्मार्टफोन हालसम्म आविष्कार भएको सबैभन्दा कुलतकारी साधन भएकामा भने अब विवाद छैन । यसले संसारका मानिसहरूको समय व्यवस्थापन गर्ने क्षमता, शारीरिक ऊर्जा र मानसिक एकाग्रतालाई चकनाचुर पारिदिएको छ ।

यतिखेर सिंगो मानव समुदाय नै स्मार्टफोनमा बज्ने तारन्तारको घण्टी, सन्देश, भाइब्रेसन र विभिन्न सूचनाले विचलित छ । तथापि योबिना मान्छे बाँच्न नसक्ने र यसलाई छोड्न नसक्ने भएको छ । हार्वर्ड विश्वविद्यालयले गरेको एउटा अध्ययन अनुसार, ७३ जना मानिसले आफूसँग फोन नहुँदा तनाव बढ्ने बताएका थिए । त्यसै गरी बेलोर विश्वविद्यालयले गरेको एउटा अनुसन्धान अनुसार, अमेरिकाका ६० प्रतिशत कलेज विद्यार्थीहरूले आफूलाई मोबाइल फोनको कुलत लागेको बताएका थिए । कुलत भनेको स्वयंलाई वा अरूलाई हानि गर्ने अनियन्त्रित व्यवहार वा वस्तुसेवनको लत हो । स्मार्टफोनको कुलतले मानसिक तनाव र डर बढाउने, चिडचिडाहट र एक्लोपन जगाउने, एकचित्त भएर कुनै काम गर्न नसक्ने हुने र निद्रा नलाग्नेजस्ता स्वास्थ्यलाई नकारात्मक असर पार्ने थुप्रै अध्ययनले देखाएका छन् । तथापि स्मार्टफोनको बिक्री, पहुँच र प्रयोग विश्वव्यापी रूपमा बढ्दो छ ।

नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणका अनुसार, नेपालमा ३ करोड ८६ लाख मोबाइल फोन प्रयोगमा छन् । २ करोड ७७ लाख मानिससँग इन्टरनेट पहुँच छ । डिजिटल रिपोर्ट–२०२२ अनुसार, १ करोड ३७ लाख नेपालीले सोसल मिडिया प्रयोग गर्छन् । तीमध्ये फेसबुक प्रयोगकर्ता मात्रै १ करोड २३ लाख छन् र नेपालका फेसबुक प्रयोगकर्तामध्ये ९० प्रतिशतले स्मार्टफोनमा यसलाई हेर्छन् । नेपालमा मानिसहरूले दैनिक कति घण्टा समय स्मार्टफोनमा बिताउँछन् भन्ने भरपर्दो तथ्यांक उपलब्ध छैन तर मोबाइल एप अनुगमन गर्ने एपएनी अनुसार, सन् २०२२ मा विश्वका मानिसहरूले प्रतिदिन सरदर ४ घण्टा फोनमा बिताइरहेका छन् । दैनिक फोनमा बिताउने उक्त समय एसियाली मुलुकहरूमा अझै बढी छ । उदाहरणका लागि, इन्डोनेसियामा दैनिक ६ घण्टा र भारतमा लगभग ५ घण्टा मानिसहरूले फोनमा समय बिताउँछन् । ग्लोबल इन्टरनेट ट्रेन्ड सर्भे अनुसार, मान्छेहरूले औसतमा दैनिक १५० पटक आफ्नो स्मार्टफोन अनलक गर्ने गर्छन् । र, युनिभर्सिटी अफ पेन्सिलभेनियाले गरेको अध्ययन अनुसार, २५ प्रतिशत मानिस राति निद्रामा बिउँझिएर फोन हेर्ने गर्छन् ।

स्मार्टफोन अर्थात् डोपोमिन पम्प

स्मार्टफोनलाई छिनछिनमै र निद्रामा बिउँझिएर समेत हेरिराख्न मन लाग्नुका पछाडि तीन मुख्य कारण छन् । पहिलो, स्मार्टफोनको सजिलो डिजाइन र त्यसभित्रका एप; दोस्रो, हरदम उपलब्ध इन्टरनेट र सञ्जाल जसभित्रका सामग्रीमा लुकेको अनिश्चितता; र तेस्रो, सामाजिक सञ्जाल जसले मानिसको सामाजिक प्रमाणीकरण खोज्ने उत्कण्ठालाई पूरा गर्न सघाउँछ ।

हिँड्नु, दौडनु, भाग्नु वा हरदम चलायमान भइराख्नु र कुनै नयाँ संकेतले उद्वेलित हुनु मानिसको जन्मजात गुण हो । स्मार्टफोनको टचस्क्रिन मानिसको त्यो आदिम गतिमान स्वभावलाई दोहन गर्ने हिसाबले औंलाले स्क्रोल गर्न सजिलो हुने गरी निर्माण गरिएको छ । साथै मोबाइलभित्रका एपहरूले निरन्तर पठाइराख्ने संकेत (म्यासेज, घण्टी, नोटिफिकेसन इत्यादि) ले हामीलाई त्यसभित्र पक्कै कुनै नयाँ कुरा छ भनेर आकर्षित गर्छन् । आफूले चाहेको/खोजेको/रुचिको चीज पाउँदा मानिसको मस्तिष्कमा डोपोमिनको मात्रा उच्च हुन्छ । डोपोमिन मानव मस्तिष्क प्रणालीमा हुने स्नायु सञ्चारक (न्युरोट्रान्समिटर) हो, जसले मानिसलाई खुसी तुल्याउने काम गर्छ । त्यसैले प्राप्तिपछि पाइने खुसीको भोकले हामीलाई त्यस्तो काम गरौंगरौं लाग्छ । अर्थात्, फोनमा हुने एपको नोटिफिकेसनसँगै फोन खोलौंखोलौं लाग्छ । जब फोन अनलक गरेर इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जालभित्र छिरिन्छ, त्यहाँ आफूलाई मन पर्ने/नपर्ने, रमाइलो लाग्ने/नलाग्ने, प्रासंगिक/अप्रासंगिक, चाहेका/नचाहेका, रुचिका/अरुचिका थुप्रै कुरा भेटिन्छन् । जब कुनै कर्म गर्दा त्यसले ल्याउने नतिजा वा फलको अनिश्चितता हुन्छ तब हामीलाई त्यो काम झन् गरौंगरौं लागिरहन्छ । उदाहरणका लागि, जुवातास खेल्दा एकनासले जित्ने वा हार्ने निश्चित नहुनाले त्यो खेलौंखेलौं लागिरहन्छ । जित वा हार निश्चित हुने हो भने हामीलाई जुवातास खेलिरहन मन लाग्दैन । त्यसैले इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालभित्र पस्दा भेटिने मन पर्ने/नपर्ने, रमाइलो लाग्ने/नलाग्ने, प्रासंगिक/अप्रासंगिक, चाहेका/नचाहेका, रुचिका/अरुचिका सामग्रीहरूको अनिश्चितताले हामीलाई त्यसको भुमरीमा लामो समयसम्म घुमाइराख्छ र सञ्जालभित्र घण्टौं समय बिताइराख्ने कुलत लगाउँछ ।

तेस्रो, मानिस सामाजिक प्राणी भएको हुनाले उसलाई समाजसँग अन्तरक्रिया गर्ने र आफूले गरेको कामप्रति अरूको प्रतिक्रिया वा दृष्टिकोण वा स्वीकारोक्ति खोज्ने गर्छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा आफूले राखेका फोटा र पोस्टहरूलाई मानिसहरूले के भने वा राम्रो भनिदिए कि भनिदिएनन् भनेर लगातार सामाजिक प्रमाणीकरण (सोसल भ्यालिडेसन) खोजिरहन्छ । त्यो पाउँदा मस्तिष्कको पुरस्कार–प्रेरणा–प्राप्तिको प्रणाली सक्रिय हुने हुनाले मानिसलाई खुसी मिल्छ । सञ्जालका लाइक र कमेन्ट बटनहरू मानिसभित्र हुने त्यो सामाजिक प्रमाणीकरणको चाहनालाई पूरा गरिदिएको भ्रम दिने हिसाबले डिजाइन गरिएका हुन्छन् । त्यसैले आफूले गरेको कर्मबारे समाजको धारणा पाएको भ्रम लिएर मानिस तारन्तार सामाजिक सञ्जालको नोटिफिकेसनलाई हेर्न लालायित रहन्छ । यही मानवीय स्वभावका कारण फेसबुक र इन्स्टाग्रामले कहिल्यै नसकिने फिड अनि नेटफ्लिक्स र युट्युबले नयाँ भिडियोको सिफारिसको जालो फालिरहन्छन्, जसमा हामी परिरहन्छौं । साथै, मानिसमा नकारात्मक भावना बढी भएका बेला (जस्तै— बोर र डर लाग्दा, दिक्क हुँदा, रिस उठ्दा, निद्रा नलाग्दा वा डिप्रेसनमा) मस्तिष्कको डोपोमिन आधारस्तरभन्दा तल पुगेको हुन्छ, त्यसैले त्यस्तो बेला डोपोमिनको मात्रालाई स्वाभाविक अवस्थामा ल्याउनका लागि सजिलो उपाय स्मार्टफोन चलाउन पुग्छ ।

एउटा मानिससँग उसको प्रजातिले उद्विकासका क्रममा हासिल गरेका यस्ता स्वभावजन्य गुण र अवगुणहरूलाई दोहन गर्न मानिसको मनोवैज्ञानिक कमजोरी बुझेका संसारकै चलाख र उत्कृष्ट इन्जिनियरहरूले डिजाइन गरेको प्रणाली हो— स्मार्टफोन । त्यसैले स्मार्टफोन प्रणालीको पृष्ठभागमा बसेर मानिसको ध्यानलाई मुनाफामा बदल्ने स्मार्ट मान्छेहरूका अगाडि सामान्य मान्छेले बनाएको स्वअनुशासनको तगारो सजिलै भत्कन्छ । फलस्वरूप मान्छे ‘स्मार्टफोन’ चलाएर निरन्तर सन्तुष्टि लिइराख्ने ‘डम (मूर्ख)’ बन्छ ।

कुलतको मलजलकर्ता

कुनै मान्छेलाई अम्मली बनाउनका लागि अम्मल लगाउने वस्तुको उपलब्धताबाहेक अन्य कुराले पनि भूमिका खेलेका हुन्छन् । धेरै अध्ययनले देखाएका छन्— कुनै नराम्रो घटनाले पारेको मानसिक आघातको अवस्था, सामाजिक बहिष्करण, गरिबी र बेरोजगारीले कुनै पनि कुलतका लागि अनुकूल वातावरण बनाउँछ । विशेष गरी उन्नत सेवा र सुविधाको अभाव भएका, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्यमा पहुँच नपुगेका, गरिबीमा डुबेका, सामाजिक सुरक्षाहरूबाट वञ्चित, विवेकपूर्ण निर्णय गर्न नसक्ने समूहका मानिसहरू तत्कालै पीडा भुलाउने सामग्रीको खोजीमा हुन्छन् । त्यस्तो अवस्थामा रमाइलो दिने सस्तो साधन स्मार्टफोनको सजिलै, सहजै र हमेसाको उपलब्धताले उनीहरूलाई कुलतको जोखिमबाट उम्कनै दिँदैन । त्यसैले पढाइ बिगारेर दैनिक थुप्रै टिकटक बनाउने र अन्टसन्ट गरेर भए पनि भाइरल हुने प्रवृत्तिले हामीकहाँ व्यापकता पाएको छ ।

आजको संसारमा सूचना असीमित छ, तर त्यसलाई उपयोग गर्ने मानवीय ध्यान (एटेन्सन) सीमित छ । त्यसैले मानवीय ध्यान वा समय यतिखेरको सबैभन्दा बहुमूल्य वस्तु हो । स्मार्टफोन, सामाजिक सञ्जालपछि विकास भएको आर्थिक प्रणाली अर्थात् ध्यान अर्थतन्त्र (एटेन्सन इकोनोमी) मा संसारभरका मान्छेहरूलाई ‘डिजिटल कोकिन’ को नशामा लठ्याएर जति धेरै उनीहरूलाई फोनमा टाँसिराख्न सक्यो, प्रविधि कम्पनीहरूलाई त्यति नै बढी फाइदा हुन्छ । त्यसकारण संसारका सबैभन्दा उत्कृष्ट भनिएका विश्वविद्यालयमा पढेका मान्छेहरूले मानिसको ध्यानलाई पैसामा बदल्न स्मार्टफोन र एपलाई सकेसम्म अम्मली बनाएर ‘क्रान्तिकारी’ उत्पादन भन्दै बेचिरहेका छन् । उनीहरूलाई थाहा छ, स्मार्टफोनको कुलत खतरनाक छ । त्यसैले उपल्लोस्तरका प्राविधिकहरू आफैंले विकास गरेको प्रविधिसँग यतिखेर डराएका छन् । प्रविधिलाई राम्रोसँग बुझेका सिलिकन भ्यालीका प्राविधिक र इन्जिनियरहरू फोनमा झुन्डिनको साटो योग गर्ने, व्यायाम गर्ने, घुम्न जाने, परिवार, साथीसंगी भेटेर रमाइलो गर्ने गर्छन् । सन् २०१० मा न्युयोर्क टाइम्समा छापिएको अन्तर्वार्तामा स्टिभ जब्सले आफ्ना बच्चाहरूले आइप्याड प्रयोग नगरेको खुलासा गरेका थिए ।

ट्वीटर, मिडियम र ब्लगरका संस्थापक इभान्स विलियम्सले आफूले आफ्ना दुई छोराहरूका लागि आइप्याडको साटो सयौं किताब किनिदिएको बताएका थिए । प्रविधि दुनियाँको मक्का–मदिना मानिने क्यालिफोर्नियाका प्राविधिकहरूले आफ्ना बच्चाहरूलाई डिजिटल ग्याजेटको कुलतबाट जोगाउन प्रविधिमुक्त स्कुलहरूमा भर्ना गरिरहेका बेला कालीकोटका हाम्रा केटाकेटीहरू स्मार्टफोन नहेरी भात नरुच्ने अवस्थामा पुग्नु भनेको सुखद कुरा होइन ।

प्रकाशित : आश्विन ६, २०७९ ०८:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

(कु)लतभित्रको विज्ञान

मानिसभित्रको असीमित चाहना उकास्न, अत्यधिक उपलब्धिको भोक जगाउन, अधीर प्रोत्साहन खोजिरहन र अधिक सुखद आश्चर्यको आशामा रमाइरहन आकांक्षाको रसायन भनिने डोपोमिनको ठूलो हात छ ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

केही वर्षपहिले युनिभर्सिटी अफ जिनेभा, स्विटजरल्यान्डका स्नायु वैज्ञानिक क्रिस्टियन लुसरको अनुसन्धान समूहले एउटा अध्ययनको नतिजा प्रकाशित गर्‍यो । मुसामाथि गरिएको उक्त अनुसन्धानका क्रममा उनीहरूले सुरुमा मुसाको मस्तिष्कको एक भागमा सूक्ष्म अप्टिकल फाइबरयुक्त सेन्सर जडान गरे । त्यसपछि उक्त मुसालाई उत्तोलक (लिभर) भएको एउटा सानो बन्द कोठामा राखियो । र, अध्येताहरूले मुसालाई बन्दकोठामा रहेको उक्त लिभर थिच्न सिकाए ।

अनुसन्धान परीक्षण यसरी डिजाइन गरिएको थियो कि मुसाले लिभर थिच्नासाथ त्यसले प्रकाश (लेजर बिम) उत्पन्न गराउँथ्यो जसको सहायताले मुसाको मस्तिष्कमा जडित सेन्सर स्वचालित रूपमा क्रियाशील हुन्थ्यो । सेन्सर क्रियाशील भएलगत्तै त्यसले मुसाको मस्तिष्कको डोपोमिन हर्मोन उत्पादन हुने भागलाई सक्रिय तुल्याउँथ्यो ।

त्यसरी मस्तिष्कमा डोपोमिन उत्पन्न भएपछि मुसालाई आनन्द लाग्थ्यो । परीक्षणमा मुसाले लिभर थिच्ने, लेजर बिम बल्ने, त्यसले मस्तिष्कको सेन्सरलाई सक्रिय तुल्याउने र मस्तिष्कमा डोपोमिन उत्पन्न भएर आनन्द आउने प्रक्रिया निमेषभरमै सम्पन्न हुन्थ्यो । जब लिभर थिच्दा आफूलाई मज्जा हुने उक्त प्रक्रियासँग अनुसन्धान परीक्षणमा सामेल गरिएका मुसाहरू अभ्यस्त भए, त्यसपछि तिनीहरू घण्टौंसम्म लिभर थिचेर लगातार आनन्द लिइराख्ने ‘अम्मली’ बने । यतिसम्म कि, मुसाहरू खानासमेत खान भुलेर लिभर मात्रै थिच्दै बस्दा मर्न सक्ने सम्भावना देखेर अध्येताहरूले मुसाहरूलाई कोठाबाट बाहिर निकालेर उद्घार गर्नुपर्‍यो । हिजोआज स्मार्टफोनको स्क्रिनमा निरन्तर स्क्रोल गरिराखेका आफू लगायतका असंख्य मानिस देख्दा मलाई क्रिस्टियन लुसरको परीक्षणमा सम्मिलित एकनासले लिभर थिचिरहेका मुसाहरूको सम्झना आउँछ ।

उद्विकास र डोपोमिन

डोपोमिन मानव मस्तिष्क प्रणालीमा विद्यमान एउटा स्नायुसञ्चारक (न्युरोट्रान्समिटर) रासायनिक अणु हो । शारीरिक क्रिया–प्रतिक्रियाको सञ्चालन वा नियन्त्रण गर्न–गराउन मानवमस्तिष्कलाई स्नायुकोषहरूबीच सन्देश आदानप्रदान गर्ने यस्ता सन्देशवाहक स्नायुसञ्चारकहरू चाहिन्छन् । डोपोमिनले स्नायुकोषहरूबीच स्नायुसन्देश आदानप्रदान गर्दछ । साथै यसले हर्मोनको काम पनि गर्ने भएकाले कतिपयले यसलाई डोपोमिन हर्मोन पनि भन्दछन् । मस्तिष्कभित्र उत्पादन हुने डोपोमिनले विभिन्न शारीरिक क्रियाकलाप र व्यवहारहरू — जस्तै ः शरीरको गति सञ्चालन गर्ने (मोसन), काम गर्न प्रेरणा दिने (मोटिभेसन), कामोत्तेजना बढाउने (अराउजल), प्रबलन (रिइन्फोर्समेन्ट) र पुलकित गराउने (फिल गुड) — लाई नियन्त्रण वा सञ्चालन गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ । साथै शरीरमा दूध उत्पादन गर्ने, मुटुको धड्कन बढाउने, निद्रा लगाउने, पिसाब खुलाउनेजस्ता अन्य शारीरिक क्रियाकलापसँग पनि डोपोमिन प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ । तथापि मस्तिष्कमा धेरै उत्पादन हुँदा मानिस पुलकित हुने भएकाले डोपोमिनलाई चलनचल्तीको भाषामा ‘ह्याप्पी हर्मोन’ पनि भनिन्छ ।

डोपोमिन उत्पादनले मानिसलाई कुनै काममा लागिरहन प्रेरणा (मोटिभेसन) दिन्छ र काम गरेपछि विजयी भावना (रिवार्ड) जगाउँछ । मस्तिष्कमा डोपोमिनको उत्पादन केही चीजको अपेक्षा गर्दा वा केही वस्तु प्राप्त भएपछि वा केही कार्य सम्पन्न गरेपछि हुन्छ, जसको उत्पादनले मानिसलाई प्रसन्न तुल्याउँछ । जस्तै— मानिसलाई भोक लागेका बेला खानेकुरा खान पाउँदा, तिर्खा लागेका बेला पानी पिउन पाउँदा वा यौनसाथीसँग सम्भोग गर्न पाउँदा आनन्द वा खुसी लाग्छ, जसको मुख्य कारक त्यस्ता कार्य गरेसँगै वा त्यसलाई सम्झँदा मस्तिष्कमा उत्पादन हुने डोपोमिन नै हो । खाने, पिउने र सम्भोग गर्नेजस्ता बाँच्नका लागि अत्यावश्यक कार्य गर्दा रमाइलो महसुस हुने भएपछि, मानिसलाई प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि खाना र पानी खोज्न जान, यौनसाथीलाई प्रभावित पार्ने कुरा गर्न हमेसा प्रेरणा मिलिराख्छ ।

हेक्का राख्नुपर्ने कुरा के छ भने, मानवमस्तिष्कको उद्विकास मानव प्रजाति जंगली अवस्थामा हुँदा भएको थियो र हाम्रो मस्तिष्क अहिले पनि लगभग १८ लाख वर्षअघिको आदिम मानवको जस्तै छ, त्यसमा कुनै तात्त्विक फेरबदल आएको छैन । त्यति बेला अहिलेको जस्तो जिउनका लागि चाहिने न्यूनतम कुराको प्रचुरता थिएन । आफू बाँच्न र आफ्ना सन्तानहरूलाई बचाउनका लागि चाहिने वस्तुहरू — जस्तै : खाना, पानी, यौन साथीसँग संसर्ग हुने परिस्थिति — को अभाव र अनिश्चय थियो । त्यस्तो अवस्थामा भोकाएका बेला मीठो खाना भेटेपछि, तिर्खाएका बेला पानी देखेपछि वा समूहमा अरूसँगै भाग्दा वा दौडँदा अरूलाई दौडमा पछि पारेपछि रमाइलो नलाग्ने वा मज्जा नआउने भए मानिसले ती कामहरू गर्दैनथ्यो । त्यसैले मस्तिष्कको डोपोमिन उत्पादन प्रणाली हामीलाई बाँच्न र सन्तान उत्पादन गर्न सहयोग पुर्‍याउने हेतुले प्रकृतिले छनोट गरेको त्यस्तो जैविक–रासायनिक प्रणाली हो, जुन मानव उत्पत्ति र अस्तित्वसँग जोडिएको छ ।

पछिल्ला अध्ययनहरूले मानवमस्तिष्कले अन्य प्राणीका तुलनामा बढी डोपोमिन लगायतका सहकार्य सहयोगी स्नायुसञ्चारक —

जस्तै : सेराटोनिन, न्युरोपेप्टाइड–वाई — उत्पादन गर्ने भएकाले मानिस सामाजिक प्राणीमा फेरिन सफल भएको दाबी गरेका छन् । सन् २०१८ मा पीएनएएस जर्नलमा प्रकाशित अनुसन्धान अनुसार, मानिसको मस्तिष्कले मानवसँग आनुवंशिक रूपमा नजिक भएका गोरिल्ला र चिम्पान्जीको मस्तिष्कले भन्दा बढी मात्रामा डोपोमिन उत्पादन गर्दछ । मानवमस्तिष्कमा अरू प्राइमेट्सभन्दा बढी डोपोमिन तर सँगै हैकमवादी (डोमिनेन्ट) र शासित भूमिको रक्षा गर्ने (टेरिटोरियल) प्रवृत्तिसँग जोडिएको स्नायुसञ्चारक रसायन एसिटाइल कोलिन कम उत्पादन हुने गर्छ । त्यसैले मानिसले चिम्पान्जी र गोरिल्लाका तुलनामा बढी सामाजिक गुण बोकेको, भाषाको विकास गर्न सकेको र आफ्नो यौनसाथीसँग घनिष्ठ आत्मीयता/सम्बन्ध स्थापित गरी एकल वैवाहिक जीवन (मोनोग्यामी) जिउने ‘संस्कार’ विकास गर्न सफल भएको दाबी उक्त लेखमा गरिएको छ ।

डोपोमिन र (कु)लत

मानिसलाई आनन्दित तुल्याउने कुनै व्यवहारजन्य क्रियाकलाप गर्दा वा केही वस्तु पाउँदा वा पाउने आशामा केही काम गर्दा मस्तिष्कमा डोपोमिन उत्पादन भई त्यसले हामीलाई खुसी तुल्याउने भएकाले हाम्रो मस्तिष्कले त्यस्ता आनन्ददायक कामहरू गरिराख्ने र खुसीप्रदायक वस्तुहरू ग्रहण गरिराख्ने चाहना राखिराख्छ । यसले गर्दा त्यस्ता खुसी पार्ने वस्तु वा आनन्ददायक क्रियाकलाप गरूँगरूँ लागिरहन्छ वा भनौं तलतल लाग्छ । कुनै प्राप्तिमा मात्रै होइन, प्राप्तिको कल्पना गर्दासमेत मस्तिष्कमा डोपोमिनको मात्रा बढ्छ, अझ त्यस्तो प्राप्ति अनिश्चित भएमा डोपोमिनको मात्रा झनै बढ्छ । ‘बिहेभ ः द बायोलोजी अफ ह्युमन्स एट आवर बेस्ट एन्ड वर्स्ट’ पुस्तकका लेखक रोबर्ट सापोलस्की भन्छन्, ‘मानिसलाई जागिरपछि निवृत्त जीवनमा पाइने मस्तीको कल्पनाले नोकरी गरिराख्ने प्रेरणा मिल्दछ ।’ मानिसभित्रको असीमित चाहना उकास्न, अत्यधिक उपलब्धिको भोक जगाउन, अधीर प्रोत्साहन खोजिरहन र अधिक सुखद आश्चर्यको आशामा रमाइरहन आकांक्षाको रसायन भनिने डोपोमिनको ठूलो हात छ । यही असीमित, अत्यधिक, अधीर र अधिक मानव चाहलाई स्थापित नैतिकता, डर, कानुन र विवेकको नियन्त्रणभित्र राख्न नसक्दा कतिपय मानिस हठात्मै अप्रिय निर्णय गर्ने ठाउँमा जान–अनजानमै पुग्दछन् ।

थप, जीवनमा आनन्द (सुख) बढाउने र उदासी (दुःख) घटाउने विशेषता मानवले उद्विकासका क्रममा हासिल गरेको हो ।

उद्विकासका क्रममा हासिल गरिएको सुख खोज्ने र दुःख पन्छाउने मानवीय गुण चरम अभाव भएको जंगली युगसुहाउँदो थियो । खाएर, पिएर, समागम गरेर आनन्द नहुने भए मानिसले ती काम किन गर्थ्यो होला ? साथै हामीसँग दुःख पन्छाउन सक्ने गुण नभएको भए जति बेला पनि हामीलाई चोटपटक लाग्न र मृत्युसमेत हुन सक्थ्यो । त्यसैले आनन्दको चाहना र दुःख छल्ने बहाना मानिसको जन्मसिद्घ स्वभाव हो । ‘डोपोमिन नेसन : फाइन्डिङ ब्यालेन्स इन द एज अफ इन्डल्जेन्स’ पुस्तककी लेखक एना लेम्कीका अनुसार, मानवमस्तिष्कमा खुसी र उदासीको उद्गमस्थल एउटै हुन्छ । तर मस्तिष्कको प्रणालीमा प्रसन्नता र उदासीपनको सम्बन्ध विपरीत हुन्छ— प्रसन्नतातिरको भाग उचालिँदा उदासीतिरको भाग तल झर्ने वा उदासी माथि पुग्दा प्रसन्नता तल पुग्ने, चाकाचुलीजस्तै । सामान्यतया सुखदुःखको त्यो दिमागी चाकाचुली यताउति कतै नढल्कीकन सन्तुलित भएर एउटा आधार रेखा (बेसलाइन) मा बसेको हुन्छ । तर कतिपय वस्तु र क्रियाकलाप यस्ता हुन्छन्, जसले मस्तिष्कको डोपोमिनको मात्रालाई छिट्टै र धेरै मात्रामा बढाउँछन् । लेम्कीका अनुसार, चकलेट खाँदा मानिसको मस्तिष्कको डोपोमिन सामान्य अवस्थाको भन्दा ५० प्रतिशत, सम्भोग गर्दा १०० प्रतिशत, चुरोटमा हुने निकोटिनले १५० प्रतिशत, कोकिनले २०० प्रतिशत र रक्सीले ३६० प्रतिशतसम्म बढ्छ । त्यसैले त्यस्ता वस्तुहरूको प्रयोग वा व्यवहारले मानिसलाई आनन्दित तुल्याउँछ र उदासी कम गराउँछ । डोपोमिन तत्कालै र ज्यादा बढाउने त्यस्ता वस्तु वा व्यवहारले मानिसलाई अधिक लोभ्याउँछन् र लत लगाउँछन् ।

तर जब आनन्दप्रदायक त्यस्ता वस्तुहरूको प्रयोग वा व्यवहारको प्रभाव शरीरमा कम हुन्छ, मस्तिष्कमा डोपोमिनको मात्रा घटेर सुखदुःखको चाकाचुलीमा प्रसन्नताको भाग सामान्य अवस्थाको भन्दा तल झर्छ । प्रसन्नताको भाग तल झर्दा स्वाभाविक रूपमा उदासीको भाग उकासिन्छ । त्यसैले ओरालो झरेको सुखद पक्षलाई सामान्य अवस्था (बेसलाइन) मा फर्काउनका लागि पनि मानिसलाई डोपोमिन उत्पादन गरिराख्ने वस्तु वा क्रियाकलापको जरुरी पर्दछ । त्यसकारण तत्कालै ठूलो मात्रामा डोपोमिन बढाउने वस्तु ग्रहण वा व्यवहार गर्न नपाएमा मानिसहरू सामान्य अवस्थाभन्दा बढी उदास र निराश हुने गर्दछन् । यसैका कारण डोपोमिन बढाउने वस्तुको संसर्गमा पुगेका मानिसहरू आफ्नो उदासी घटाउन र प्रसन्नता बढाउन मस्तिष्कमा डोपोमिन उत्पादन बढाउने वस्तु र व्यवहारको निरन्तर खोजीमा लाग्छन् ।

आदिमकालमा अभावको परिस्थितिमा मानवमस्तिष्कमा विकास भएको प्रेरणा–प्राप्ति–पुरस्कारसँगै खुसी हुने यो प्रणाली यतिखेरको प्रचुरताको समयमा प्रत्युत्पादक बन्न पुगेको छ । अहिलेको मानिससँग आफ्ना पुर्खाका तुलनामा आफूलाई प्रसन्न तुल्याउन सहयोगी अनेकौं सेवा र वस्तुहरू प्रचुर मात्रामा र सर्वसुलभ ढंगले उपलब्ध छन् । जब त्यस्ता आनन्ददायक वस्तु वा क्रियाकलापको प्राप्ति समीपमा र सहजै हुन्छ, आदिम मस्तिष्क बोकेको आधुनिक मानिसले चाहेर पनि त्यस्ता वस्तुको प्रयोग नगर्न वा सम्बन्धित व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन । मौका पाउनासाथ त्यस्ता वस्तुको प्रयोग र व्यवहार अपर्झट गरिहाल्ने अनियन्त्रित क्रियाकलाप (कम्पल्सिभ बिहेभिएर) — जसले स्वयंलाई र अरूलाई पनि हानि गर्छ — लाई हामी कुलत अर्थात् एडिक्सन भन्दछौं ।

आदिम मानवमस्तिष्कसँग सेवा र सुविधा तत्काल, हमेसा र सुलभ ढंगले उपलब्ध हुने आधुनिक सभ्यताको मिलनले यतिखेर मानिसलाई विभिन्न कुलतमा फसाउँदै लगेको छ । त्यस्ता कुलतहरू लागूऔषध, चुरोट, रक्सी, पत्रुखानाको सेवनदेखि अश्लील सिनेमा हेरिराख्ने, किनमेल गरेर कहिल्यै नथाक्ने, भिडियो गेममा लिप्त हुने र किताबको किरो हुने जे पनि हुन सक्छन् । र, वर्तमानमा सबैभन्दा ठूलो कु(लत) सधैं, सबैसँग उपलब्ध स्मार्टफोन र सोसल मिडिया बन्न पुगेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७९ ०७:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×