ककसको पूजा–अर्चना गर्ने हो कमरेड ?- विचार - कान्तिपुर समाचार

ककसको पूजा–अर्चना गर्ने हो कमरेड ?

सामाजिक क्रान्तिद्वारा दुःख, पीडा, हिंसाको अन्त्य गर्ने संकल्प गरेका मार्क्सवादीदेखि लेनिनवादी र माओवादीसम्मले पनि पूजा र भक्तिको परम्परालाई बचाइराखेका छन् ।
राजेन्द्र महर्जन

हामीकहाँ तेत्तीस कोटि देवता हुन्छन् । जताततै देवतालाई पूजा गर्दै हिँड्नुपर्ने, मान्छेलाई लात हान्दै हिँड्ने, ढुंगालाई पूजा गर्दै हिँड्ने संस्कार छ ।’ दसौं राष्ट्रिय विज्ञान दिवसमा पूर्वप्रधानमन्त्री तथा माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले कुनै नयाँ कुरा बोलेका थिएनन्, तर पनि पुरातनपन्थीहरूबाट उनको र उनका विचारको विरोधमा सामाजिक सञ्जालमा गालीगलौज ओकल्ने क्रम जारी छ ।

हिन्दु देवीदेवता र देवताका मनुष्य अवतार मानिने राजाको पूजा गर्ने राप्रपाका नेता राजेन्द्र लिङ्देनहरूलाई मान्छे र गरिबलाई पूजा गर्नुपर्ने दाहालको मतसमेत आपत्तिजनक लागेको रहेछ । लाखौंलाख मानिसलाई मान्छे नै नमान्ने तथा चण्डाल, अछुत, नीच र शूद्र ठान्ने वर्ण–जात व्यवस्थालाई संस्थागत गर्दै आएको हिन्दु धर्मको रक्षाका लागि भारतमा जस्तै ‘मर्न–मार्न’ आह्वान गर्ने नेताहरूका लागि मान्छेलाई पूजा गर्ने विचार पनि अस्वीकार्य हुनु अनौठो होइन ।

मानिसहरू भनेका आधारभूत रूपमा असमान हुन्, उनीहरूबीच उँचनीच र विभेद हुनु नैसर्गिक भनी ठान्ने धर्मभीरुहरूको भोट घट्ला भन्ने पीर मान्दामान्दै पनि अन्धविश्वासको विपक्षमा बोलेका दाहालले खासमा पूजा–अर्चनाको विरोध गरेका थिएनन्; देवीदेवता र ढुंगाको सट्टा मान्छे र गरिबलाई पूजा गर्नुपर्ने मत मात्रै दिएका थिए, मान्छेलाई घृणा गर्ने संस्कारमाथि टिप्पणी गरेका थिए । ढुंगा र धातुमा कुँदिएका देवीदेवताको पूजा गर्ने–गराउने अन्धविश्वासी जमातलाई अचेल महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको शैलीमा दाहालले ‘कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री ?’ भन्दै सोधे भने पनि आपत्ति हुन बेर छैन । सहिद शुक्रराज शास्त्रीका पिता र आर्य समाजका अगुवा माधवराज जोशी वा कांग्रेसका संस्थापक नेता एवं राजाबाट अपदस्थ प्रधानमन्त्री बीपी कोइरालाले जस्तै ‘पशुपतिनाथ त ढुंगाको मूर्ति न हो’ भनेका भए भक्तजनहरूले के गर्थे होलान् ?

मान्छेपूजादेखि भैंसीपूजासम्म

वास्तवमा दाहाललाई नै सोधिनुपर्ने प्रश्न हो- ढुंगाको सट्टा मान्छेलाई पुज्नु सही हो ? देवीदेवताको साटो गरिबको अर्चना गर्नु ठीक हो ? देवीदेवता वा मान्छे वा गरिबलाई पूजा–अर्चना गर्नुबीच के तात्त्विक भिन्नता छ ? यसले पूजा–अर्चनाको संस्कारलाई देवीदेवताबाट मान्छेमा स्थानान्तरण गर्नेबाहेक अरू के गर्ला ? अझ छुटाउनै नहुने सवाल के हो भने, पूजा–अर्चनालाई पनि ‘सेकुलराइजेसन’ गर्न वा धर्म, पन्थ र सम्प्रदायनिरपेक्ष बनाउन नै देवीदेवताको पूजा–अर्चना गर्ने कार्यलाई विस्तार गरीकन भैंसीपूजा गरिएको हो कि ?

सुनसरीमा २०६६ सालमा भैंसीपूजा गर्दै ग्रहशान्ति गरेका दाहालले २०७९ सालमा आएर मानिसको पूजाको वकालत गर्नुलाई पूजामा सुधार नै मान्न सकिएला । तर, आफूलाई द्वन्द्वात्मक भौतिकवादका व्याख्याता ठान्ने माओवादी पार्टीका अध्यक्ष दाहालले घुमीफिरी पूजा–अर्चनाकै पक्षपोषण गर्नुलाई सुधार मान्न सकिँदैन । द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दृष्टिकोणबाट हेर्दा मार्क्सवादी लेनिनवादी पार्टीका अध्यक्ष खड्गप्रसाद शर्मा ओलीले पशुपतिमा पूजाआजा गर्नु तथा राम–सीता–हनुमान मूर्ति बनाउनु र मन्दिरमा प्रतिष्ठापन गर्नु जसरी मार्क्सवादसँग अन्तरविरोधी कामकुरा हो, त्यसरी नै आफ्नो देवत्वकरण र पूजा–अर्चना गराउनु पनि अध्यात्मवादी र अन्धविश्वासी अभ्यास नै हो । कुनै नेता–कार्यकर्ताले आफूलाई मार्क्सवादी–लेनिनवादी र माओवादी दाबी गर्छन् र द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दृष्टिकोणको वकालत पनि गर्छन् भने निजी र सार्वजनिक जीवनमा देवता वा मान्छेको पूजा–अर्चना गर्ने सहुलियत हुँदैन ।

नायकत्व र देवत्वकरणको लहर

सामन्तवादी युगमा सयौं वर्षदेखि देवीदेवताको र भगवान् ठानिएका राजा–महाराजाको पूजा गर्दै आएका मानिसहरू आजभोलि प्रजाका नेताहरूको अर्चनामा छन् । पुँजीवादी प्रजातन्त्रको कालखण्डमा पपुलिस्ट र चामत्कारिक नेताहरूको देवत्वकरण एवं भक्ति–स्तुतिबाट मुक्त हुन आफूलाई प्रजातन्त्रवादी, कम्युनिस्ट र वामपन्थी भन्ने नेता–कार्यकर्तालाई समेत गाह्रो रहेछ । यो असहज र अस्वाभाविक तथ्य बीपी कोइराला, मदन भण्डारीदेखि प्रचण्डसम्मको महिमागानबाट पनि देखिएकै हो । यतिखेर भने एउटा भीड ‘आई लभ यु बा’ भन्दै सडकमा संविधान र नेताको पूजाआजा गर्न निस्केको छ भने, अर्को जत्था ‘आई एम विथ बालेन’ भन्दै व्यक्तिविशेषकै नायकत्व निर्माण र देवत्वकरणमा मक्ख छ । बादेखि बालेनसम्मको नायकत्व र देवत्वकै विस्तार हो- पूजा-अर्चना, स्तुति, भक्ति, श्रद्धाको पक्ष ।

जर्मन नाटककार एवं कवि बर्तोल्त ब्रेख्तको नाटक ‘द लाइफ अफ ग्यालिलियो’ को चोटिलो संवाद यहाँ स्मरणीय छ । नाटकमा ग्यालिलियोका शिष्य एन्द्रियास दुःखपूर्वक भन्छन्, ‘कति अभागी छ यो धरती, जहाँ एउटा पनि नायक छैन ।’ त्यसको जवाफमा ग्यालिलियो भन्छन्, ‘होइन एन्द्रियास, अभागी उनीहरू हुन्छन्, जसलाई नायकहरूको खाँचो पर्छ ।’ यसै सन्दर्भमा चिन्तक प्रदीप गिरिले ब्रेख्तलाई उद्धृत गर्दै एउटा अन्तर्वार्तामा भनेका थिए, ‘जुन समाजलाई नायक चाहिन्छ, त्यो समाज नै अभागा समाज हो ।’ हामीलाई पनि कुनै न कुनै व्यक्तिलाई नायकका रूपमा नउभ्याईकन, उसको स्तुति नगाईकन, उसको पूजा–अर्चना नगरीकन आफू प्रजा भएको अनुभूति नै हुँदैन । यही प्रजापन, अधीनस्थपन, असहायपन, निरीहपन र एजेन्सी (अभिकर्ता) विहीनता बचाइराख्न नायक, राजा वा देवता चाहिन्छ; भक्ति–स्तुति–पूजा–अर्चनाको संस्कार जरुरी हुन्छ ।

पूजा–स्तुतिको इतिहास

इतिहासमा समुदायका नायक राजाले वंशानुगत र देव रूप लिएको इतिहास दुई हजार वर्षभन्दा कम छैन । कुनै न कुनै रूपमा मानव जातिले अमूर्त विचारको सिर्जना वा अलौकिक शक्तिको कल्पना वा देवीदेवताको निर्माणसँगै पूजा–स्तुति गर्न थालेको पनि सयकडौं वर्ष बितिसकेको छ । गोर्डन चाइल्डको भाषामा भन्दा, मानव इतिहासमा श्रमिक वर्ग र शासकमा विभाजित हुनुअघि, नगर क्रान्ति हुनुअघि न देवीदेवता थिए, न उनीहरूका प्रतिनिधि पुरोहित नै थिए, न उनीहरूलाई प्रसन्न गर्ने पूजा वा बलिजस्ता अनेक उपाय नै जानेका थिए, न त देवीदेवतालाई खुसी तुल्याएर सुरक्षाको आभास पैंचो लिने वैचारिकी नै बनिसकेको थियो । ऐतिहासिक यात्राका क्रममा मानिसहरूले लौकिक संसारमा प्रयोग गर्न औजारको निर्माणसँगसँगै अलौकिक शक्तिको कल्पना गर्न भ्याएका थिए, प्राकृतिक प्रक्रियालाई बुझ्ने वैज्ञानिक कोसिससँगसँगै काल्पनिक सत्ता पनि सृष्टि गरेका थिए ।

देवीप्रसाद चट्टोपाध्यायका अनुसार, मानव सभ्यताको विकासक्रममा वर्ग विभाजनसँगै नगर क्रान्तिलाई सम्भव बनाउने महत्त्वपूर्ण कारकका रूपमा समाजको वैचारिकीको विकास भयो, जसलाई आज साधारणतया धर्म भनिन्छ । जादु, देवदेवी, विश्वास, आस्था, निष्ठा, भक्तिजस्ता आध्यात्मिक र अलौकिक सत्ताले उत्पादनका संयोजकहरूलाई अत्यधिक शक्ति र अधिकार दिएपछि धार्मिक वैचारिकी नै सबैभन्दा प्रभावशाली भयो । अलौकिक शक्तिलाई आफ्नै प्रतिविम्बको रूप दिए पनि मानिसमाथि काल्पनिक सत्ता नै अन्ततः लौकिक सत्ताभन्दा बलियो भयो । त्यही सत्तालाई बाध्य पार्न वा प्रसन्न तुल्याउन पूजा र बलि प्रथाको थालनी गरियो, जसलाई चाटुकारिता भन्न सकिन्छ ।

अलौकिक शक्तिहरूको प्रभुत्व (डोमिनेसन) र काल्पनिक सत्ताको वर्चस्व (हेजिमोनी) कति छ भने, प्रत्येक प्राकृतिक घटना तिनको इच्छाविपरीत चल्दै नचल्ने विश्वास आम मानिसको चेतन, अवचेतन र अचेतन मनमा गढेर बसेको छ । त्यही कारण विश्वको तीन–चार हजार वर्षको कालखण्डमा अलौकिक सत्ता वा देवीदेवताको इच्छाबिना संसार नै नचल्ने अवस्थाका रूपमा बुझियो । उनीहरूको अनुमतिबिना हावा, हुरी, वर्षा, बाढी, भूकम्प, खडेरी, रोगव्याधि, महामारी र उपचार सम्भव नहुने वा जीवन–मृत्यु पनि असम्भव हुने बुझाइका साथ पूजा गरेर वा बलि दिएर प्रसन्न पार्ने संस्कार व्यापक भयो । आफैंले बनाएका देवीदेवताको चाकडी गर्दै यस्ता ‘दैवी–प्रकोप’ बाट मुक्त हुने वा मनोकांक्षा पूरा गर्ने रीतिरिवाजको नेपथ्यमा मूलतः अभिलाषा–पूर्ति रहेको मत सिग्मन्ड फ्रायडको छ ।

प्रतिमा–पूजनको लर्को

गरिबभन्दा गरिब तन्नम व्यक्तिमा धर्म, देवीदेवता र दैवी चमत्कारप्रति आस्था, विश्वास र भक्तिसँगै पूजाको प्रवृत्ति हुनुको कारण इच्छापूर्तिको प्रबल आशा, मानसिक सान्त्वना र दुःखको शमन रहेको चट्टोपाध्यायको विश्लेषण छ । यहाँ ‘धर्म जनताका लागि अफिम हो’ भन्ने कार्ल मार्क्सको प्रसिद्ध विचार उल्लेखनीय छ, जुन अपुरो उद्धृत गरिएको र अपूर्ण बुझाइ रहेका कारण विवादास्पद हुँदै आएको छ । अनेक जोडकोणबाट शोषण–दोहन, उत्पीडन र हिंसाको राज भएको समाजको चिरफार गर्दै मार्क्स भन्छन्, ‘धर्म भनेको पीडित प्राणीहरूको उच्छ्वास (दुःख–पीडाको अभिव्यक्ति) हो, हृदयहीन संसारको हृदय हो, ठीक त्यस्तै, यो आत्माहीन स्थितिको आत्मा हो । धर्म जनताका लागि अफिम हो ।’

मार्क्सलाई धर्मलाई वर्गीय सत्ताविरोधी जनविद्रोहको हतियारका रूपमा उपयोग गरिएको इतिहास थाहा नभएको होइन, न त शासक वर्गद्वारा शासन गर्ने वैचारिकीका रूपमा, विशेषतः पुरोहित समुदायद्वारा एकाधिकार प्राप्त गर्ने आध्यात्मिक अस्त्रका रूपमा दुरुपयोग गरिएको वर्तमानको ज्ञान पनि नभएको होइन । त्यसैले उनको ठम्याइ छ, आम रूपमा पीडितहरूका दुःखपीडा पोख्ने, मन शान्त पार्ने र भ्रान्तिपूर्ण सुख बाँड्ने भूमिकामा रहेको धर्मको अन्त्य तब मात्रै हुन्छ, जब जीवन र जगत्मा समग्र रूपान्तरणमार्फत दुःख वा समस्या वा शोषणको अन्त्य गर्न सकिन्छ । त्यसैले बुद्धले भनेका छन्, संसारमा दुःख छ, दुःखका कारण छन्, दुःख निवारण गर्न सकिन्छ र दुःख निवारण गर्ने उपाय छन् । विडम्बनाको कुरा, दक्षिण एसियामा दुःखबाट मुक्तिका लागि सामाजिक रूपान्तरणको उपाय खोज्नुभन्दा देवत्वकरण र पूजाआजा नै बेसी प्रचलित छ, जसबाट न बुद्ध, न मार्क्स, न त उनीहरूका शिष्य नै अप्रभावित रहेको देखिन्छ ।

दुःखबाट मुक्तिको मार्ग खोज्न सघाउने बुद्धलाई नै देवत्वकरण गर्ने क्रममा बौद्ध धर्ममा कर्मकाण्ड, मन्त्रोच्चारण, पूजापाठसँगै मूर्ति निर्माणले जुन तीव्रता पायो, त्यो बुद्धको मूल्य, मान्यता र सिद्धान्तको पक्षपोषण होइन, न त विकास नै हो । इस्वी सन्को पहिलो शताब्दीको सुरुदेखि लोकप्रिय भएको बुद्धका प्रतीक वा प्रतिमाहरूको निर्माण र पूजाआजाले देखाएको छ— दुःखकष्ट हुँदा बुद्धका मूर्ति ढोगियो वा पूजा–अर्चना गरियो भने त्राण पाउन सकिन्छ । बौद्ध धर्मको यही प्रवृत्ति जैन धर्ममा पनि देखिन्छ, जहाँ महावीर र दिगम्बरहरूको प्रतिमा–पूजन व्यापक छ । हिन्दु धर्ममा ब्रह्मा–विष्णु–महेश्वरको मूर्तिपूजाको पृष्ठभूमिमा पनि दैवी–प्रकोपबाट बच्ने पुकार र मनोकांक्षा पूति गर्ने आस व्यापक छ ।

मार्क्सवादी नेताहरूको पनि पूजाआजा

यसरी हेर्दा नेपाल र दक्षिण एसियामा दुःखका कारण नखोतलीकन, निवारणका उपाय नखोजीकन दुःखमोचनको आस गर्ने फास्ट ट्र्याकको बाटामा जाने प्रवृत्ति सबैभन्दा बलियो छ । विशेष रूपमा पूजा वा बलि दिँदै, भक्तिभाव देखाउँदै, स्तुति गाउँदै पीडा शमन गर्ने वा इच्छापूर्तिको आस गर्ने रीत अझै कम भएको छैन । कतिसम्म भने, सामाजिक क्रान्तिद्वारा दुःख, पीडा, हिंसाको अन्त्य गर्ने संकल्प गरेका मार्क्सवादीदेखि लेनिनवादी र माओवादीसम्मले पनि पूजा र भक्तिको परम्परालाई बचाइराखेका छन् ।

वादको न्वारन नै व्यक्तिका नाममा गर्दै, वादका जननीहरूको जन्मदिन मनाउने सामन्ती संस्कृतिलाई निरन्तरता दिँदै, उनीहरूका विरुदावली लेख्दै, प्रचारित गर्दै यस परम्परालाई विस्तार गरिएको छ । त्यसमाथि थप, मिश्रका सम्राट्हरूका लास राख्ने पिरामिड शैलीसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने गरी करोडौंकरोड रकमको खर्चमा लेनिनदेखि माओसम्मका लासको सङ्ग्रहालय बनाइएको छ । अन्ना लुई स्ट्रङले भनेझैं, यसले रुस र चीनका धर्मभीरु मनलाई सान्त्वना र राहत दिने कुरामा शंका गर्न सकिँदैन, तर आफूलाई नास्तिक, भौतिकवादी र द्वन्द्ववादी ठान्ने दल, सरकार र नेताहरूले कुनै न कुनै रूपमा धार्मिकता, आध्यात्मिकता र धर्मभीरुतालाई प्रोत्साहित गरिँदा सवाल पनि उठेको छ । यस्तो कामलाई लेनिन वा माओको व्यक्तिपूजाको विस्तारका रूपमा, देवीदेवताको अर्चनाकै मानवीय रूपको अर्थमा आलोचना हुँदा आफूलाई द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी मान्ने कथित मार्क्सवादी, लेनिनवादी, माओवादी पार्टी र नेताहरूले कसरी फ्रतिवाद गर्छन्, विचारणीय छ ।

प्रकाशित : आश्विन ४, २०७९ ०७:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सरकारभन्दा सुदखोर ठूला !

सुदखोरीबारे सत्तापक्ष–विपक्षमा ऐतिहासिक राष्ट्रिय सहमति छ । कथंकदाचित् सुदखोरहरूको पनि राष्ट्रिय संगठन बनेमा प्रगतिशील प्यानल र प्रजातान्त्रिक प्यानल पनि बन्ने नै छन् ।
राजेन्द्र महर्जन

कोही त बाँच्छन् अरूलाई लुटेरकोही त मर्छन् रिनैले थिचेर... हाम्रो नेपालमा कोहीको भने महलमा छ राजकोहीको भने सडकमा घरबार... हाम्रो नेपालमा



‘कोही त भने जहाजमा हरर, कोही त भने पसिना तरर’ भन्ने राल्फाकालीन गीतको रिमिक्स भर्सन ‘जनकला’ का कलाकारहरूले भदौरे घाममा सेकिँदै फिब्व ख्यः (माइतीघर) देखि बालुवाटारसम्मको सडकमा घन्काए । उनीहरूका अघिअघि थिए- ऋणको रापतापले पोलेका तन–मनसहित न्यायिक लडाइँ लड्दै आएका मनुवाहरू । मधेशको लू र शीतलहरसँगै सुदखोरीको कहर बेहारेका गरिखाने मानिसहरूको संघर्षमा सँगसँगै थिए- न्यायको पक्षमा उभिएका नागरिक अभियन्ताहरू । उनीहरू सबैले मिटरब्याज तथा ठगीविरुद्ध किसान–मजदुर संघर्ष समितिद्वारा आयोजित मार्चमा माग गरे- मिटरब्याजको ठगीधन्दा, दृष्टिबन्धक तथा छिनुवा पासको दुश्चक्रबाट किसानहरूलाई मुक्त गर !

मिटरब्याजी ऋणको पासोमा परेका मधेशी नागरिकहरू सत्ता–शक्तिको केन्द्र राजधानीको पनि राजधानीतिर लागिरहँदा देशमा राज गर्नेहरू भने चुनावको चटारोमा थिएÙ चुनावी जोडघटाउ, सिटको बाँडफाँट र निर्वाचनपछिको सत्ता मोलमोलाइमा व्यस्त थिए । आफूलाई गठबन्धन सरकारको विपक्षी ठान्ने ठूलो दलका दलपति पनि दक्षिणपन्थी रणनीति र मोर्चाबन्दीमा मग्न थिए । जबकि उनीहरूले मिटरब्याजे सुदखोरहरूलाई न्यायको कठघरामा उभ्याउन र सत्तापक्षलाई शोषण–उत्पीडनको पक्षपोषक हुनबाट रोक्न खासमा विरोधी पक्षको भूमिका खेल्नुपर्ने हो ।

सुदखोरीबारे राष्ट्रिय सहमति

वर्तमान राष्ट्रिय राजनीतिको विडम्बना के हो भने, मिटरब्याजी ऋणको पासोमा परेका मधेशी नागरिकका कहर र जायज मागमा सत्तापक्ष–विपक्षबीच कुनै मतभेद छैन, न त मनभेद नै छ । आजको सत्तापक्ष केही सुदखोरलाई समातेझैं गर्छ, करोडौंको ठगी र शोषणमा संलग्नलाई लाखको धरौटीमा छोड्छ र ठूला सुदखोर शार्कहरूलाई छुँदैन, पीडित र संघर्षकारीबिनाको नाम मात्रको छानबिन समिति बनाउँछ भने पीडितजनका मनमा अविश्वास र आशंकाको पहाड चुलिन्छ नै । उनीहरूमा विश्वास र भरोसा जन्मिने गरी हिजोको सत्तापक्षले पनि केही बोलिरहेको छैन, चाहे त्यो शून्य समयमा संसद्मै भाषण गर्न सकिने किन नहोस् ! केही पनि विपक्षी कर्म गरिरहेको छैन, चाहे त्यो माइतीघरको धर्नामा गएर ऐक्यबद्धता जनाउने मात्रै किन नहोस् !

कटु यथार्थले प्रस्टै भन्छ- सुदखोरीबारे सत्तापक्ष–विपक्षमा ऐतिहासिक राष्ट्रिय सहमति छ । कथंकदाचित् सुदखोरहरूको पनि राष्ट्रिय संगठन बनेमा प्रगतिशील प्यानल र प्रजातान्त्रिक प्यानल पनि बन्ने नै छन् । र, एक से एक सुदखोरहरू प्रतिनिधिसभा सदस्यका लागि सत्तापक्ष–विपक्ष दलबाट सिफारिस र छनोट हुने नै छन् । जसरी मान्छेलाई जिउँदै भट्टीमा हाल्ने मोहम्मद आफताब आलम नेपाली कांग्रेसबाट र आपराधिक गतिविधिमा संलग्नताका आरोफित चत्रे मिलन (मिलन गुरुङ) एमालेबाट सिफारिस हुँदै छन्, त्यसरी नै मिटरब्याजे सुदखोरहरू पनि सिफारिस भएमा अचम्म मान्नैपर्दैन । त्यस्तै, मिटरब्याजे सुदखोरको आरोप लाग्दै आएकाहरूमध्ये नवराज सिलवाल एमालेको सिफारिसमा ललितपुरबाट पुनर्निर्वाचित हुन सक्छन् । त्यस्तै, सुस्ताका मिटरब्याजे सुदखोरहरू जगदीश बनियाँ (गुप्ता) र उनका भाइबन्धु नवलपरासीबाट कुनै पार्टीको टिकटबाट जित्न पनि सक्छन् !

राजनीतिक संरक्षण र ऋणको दुश्चक्र

मिटरब्याजे सुदखोर र राजनीतिक नेताहरूको लगनगाँठो नयाँ परिघटना होइन । यो पुरानो शोषणकारी सामन्ती रोगसहित फैलिएको अर्थ–राजनीतिक महामारी हो । मिटरजस्तै चढ्ने ब्याजको अंकुश, घर–जग्गा दृष्टिबन्धकको जालो र दृष्टिबन्धकका नाममा झुक्याएर राजीनामा गराउने छिनुवा पासको पासो हाल्ने दुष्कर्मको निरन्तरता राजनीतिक–प्रशासनिक संरक्षणबिना सम्भव छैन । त्यस्तै, किसानहरूको शोषण–उत्पीडनबाट कमाइएको धन, भूमाफिया गिरोहहरूको सहयोग र लठैतको फौजबिना पनि धेरैजसो नेतालाई राजनीतिक अखडामा विजय हासिल गर्न कठिन रहेको मधेश–तराईको यथार्थ हो । सर्लाही–महोत्तरी–नवलपरासी–कैलाली–कञ्चनपुरसम्मका धेरैजसो मन्त्री, सांसद र नेताका बहीखाता पल्टाइयो भने मिटरब्याजे सुदखोरहरूले किसान र अन्य तह–तप्काका जनताबाट सोसेका पसिना, आँसु र रगत मिसिएका पैसाको गन्ध आउनेमा शंका छैन । सुदखोरको अत्याचारका कारण पति र सम्पत्ति गुमाउनुपरेका खुश्बुना नेशा होऊन् वा अन्य पीडित, उनीहरूको प्रस्ट आरोप छ- सांसद हृदयेश त्रिपाठीदेखि संविधानसभाका सदस्य देवनारायण कलवार (सन्तु) सम्म र अन्य नेताको संरक्षणमा मिटरब्याजको अवैध धन्दा सहज रूपमा चालु छ ।

यस्ता आरोपितहरूको फेहरिस्त जति लामो छ, त्यति नै अग्लो छ मिटरब्याजे सुदखोरहरूले जम्मा गरेका तमसुकको चाङ पनि । मिटरब्याज, दृष्टिबन्धक र छिनुवा पासका कारण पीडित भएका हजारौं मानिस, उठीबास भएका सयौं नागरिकको संख्यासँगै उनीहरूमध्ये केहीका लास पनि जोड्ने हो भने ऋणको पासोको आयतन अझै बढ्छ । पत्रकार एकल सिलवालले ऋणको पासोमा परेका गरिबहरूसम्बन्धी गम्भीर अध्ययनका साथ २०७३ सालमै मधेशमा व्याप्त ऋणको दुश्चक्रबारे खोजतलास गरेका थिए । उनको अध्ययन अनुसार, यस दुश्चक्रमा राजधानीका वैदेशिक रोजगारी कम्पनीका एजेन्ट, कमिसनका लागि गाउँ–गाउँमा गल्लावालजस्तै फैलिएका तिनका चम्चा, ‘एजेन्टका चम्चाहरू’ ले गरिब बेरोजगार युवालाई वैदेशिक रोजगारीका लागि फसाउने धन्दासँग जोडिएका गाउँका साहु–महाजन, तिनका लुटलाई मान्यता दिने समाज, दल र न्यायालयको सञ्जाल क्रियाशील छ (कर्जाले बनायो कंगाल, सीआईजेनेपाल डट ओआरजी डट एनपी) ।

लुटको यस्तो सञ्जाल र अर्थ–राजनीतिले देखाउँछ- नेपाली समाजमा, विशेष गरी मधेशको समाजमा व्यापक रूपमा चलिरहेको अवैध सुदखोरी, किसानको सम्पत्ति खोस्ने र ज्यानै जाने उपक्रम खासमा यहाँको असमान र विभेदकारी सामाजिक संरचनात्मक समस्याको निरन्तर उत्पादन हो । सुदखोरीका नाममा जारी अनेक प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष हिंसाको सिलसिलाले पनि सामाजिक संरचनातिर प्रश्न उठाउने हदसम्म ध्यानाकर्षण गर्न सकेको छैन । सर्लाहीमा मिटरब्याजपीडित र उखु किसानहरूको न्यायका लागि संघर्ष गरेका मेरा मित्र डाचाराज वाग्लेको रहस्यमय मृत्युमा संसद्मा

छानबिनको मागसम्म उठेको देखिन्छ, जुन पूराचाहिँ भएन । जबकि उनीजस्तो राजनीतिक पहुँच नभएका व्यक्तिहरूको हत्या वा आत्महत्या वा मानसिक प्रताडनाका कारण मृत्यु तथा तिनको संरचनागत कारण र छद्म हिंसाबारे कमै विमर्श भएको छ ।

साहु–महाजन नै माई बाप !

मधेशको आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक संरचना भोगेका जनताको जीवनमा देखिन्छ- गाउँका सबैजसो गरिबका लागि, आफ्नो नाममा केही जग्गाजमिन र घर भएका विपन्न र बेरोजगार परिवारका लागि, विशेषतः दलितका लागि साहु नै ‘माई बाप’ हो, राज्य र सरकार हो, बैंक, सहकारी र व्यापारी हो, जोसँग ऋण नलिईकन जीवनै चल्दैन । न्यूनतम जीवन चलाउन पनि रिनपान गर्नैपर्ने, रिनपान गरिसकेपछि त्यही विषपान साबित हुने, बाँकी बचेको सम्पत्तिसँगै ज्यानै जाने गरी ऋणको पासोमा पर्ने आर्थिक घनचक्करले बाँच्नै नदिने संरक्षक–संरक्षितको विषम नाता वा मालिक–नोकरको जस्तो असमान सम्बन्धलाई पुनरुत्पादन गरिरहेको छ ।

मिटरब्याज तथा ठगीविरुद्ध संघर्षरत किसानहरूसँग कीर्तिपुरको बःखुको बगरमा हालिएका छाप्रामा कुरा गर्दा अनुभूति भयो- उनीहरूले बाँच्न पनि, सामान्य घरखर्च चलाउन पनि, कोही बिरामी हुँदा उपचार गर्न पनि, पढाइको जोहो गर्न पनि, जन्मेदेखि मरेपछिसम्मका संस्कार चलाउन पनि, छोरीको बिहेमा तिलक र दहेज दिनुपरे पनि, वैदेशिक रोजगारीका क्रममा भारतदेखि मलेसिया र खाडी मुलुकसम्म जानुपरे पनि साहु–महाजनको आँगनमा गएर कर्जा नमागीकन सुखै छैन । सम्पत्तिमा होस् या भूमिमा, शिक्षामा होस् या भाषामा, जुन हिसाबले असमान स्वामित्व प्रणाली छ, जुन खालको उचनीचको शक्ति–सम्बन्ध छ, त्यसको एउटा देखिने आयाम मात्रै रिनपान हो । ऋणका लागि कुनै गरिब, विपन्न, किसान वा दलितले तमसुकमा ल्याप्चे लगाउनासाथ सर्वस्वहरणको सिलसिला सुरु भइसक्छ, जसमा साहित्य र सिनेमाका सुदखोरलाई समेत माथ गर्ने काइदा अँगालिएको देख्न पाइन्छ ।

रौतहटका राजाराम सहनीले साहु त्रिलोकचन्द्र सहनीबाट लिँदै नलिएको ३७ लाख रुपैयाँको नक्कली कागजातबारे पर्दाफास गरेका देवेन्द्र सहनी भन्छन्- एउटा कागज वा तमसुकमा लगाइएको ल्याप्चे वा हस्ताक्षरको नक्कल भारतमा बनाईकन लाखौंलाख ऋण लिइएको नक्कली कागज बनाएर, अनेक प्रमाण जुटाएर, अदालतमा मुद्दा हालेर, प्रहरी–प्रशासन लगाएर किसानका घरजग्गा हड्पिन्छन् (भास्कर गौतम, सामाजिक दायित्वबोधका आयामहरू, कान्तिपुर, २०७९) ।

ऋणको भाष्य र अभ्यास तोड्ने ‘शक थेरापी’

एकल सिलवालका अनुसार, मुलुकी ऐनले आसामीबाट साँवाको वार्षिक दस प्रतिशतभन्दा बढी ब्याज लिन बन्देज लगाए पनि मधेशमा साहु–महाजनले पुस्तौंपुस्तादेखि नै अवैध रूपमा ३६ प्रतिशत ब्याज लिँदै आएका छन् । त्यति मात्रै होइन, ऋण दिने साहु–महाजनले आफ्नो लगानीको सुरक्षाका लागि भन्दै साँवा रकममै कम्तीमा चार गुणा बढाएर कपाली तमसुक बनाउँछन् । जबकि वास्तविक लेनदेनको रकमभन्दा चार गुणा बढीको कागजात तयार गर्नु किर्ते काम हो । त्यस्ता किर्ते लिखत र अवैध व्यवहारलाई पनि वैधता र वैधानिकता दिने, लुटखसोटलाई मान्यता र संरक्षण दिने काम गरिरहेका छन् स्थानीय समाज र परम्परागत संस्थादेखि लिएर आधुनिक संस्था राजनीतिक दल, सरकारी प्रहरी–प्रशासन, अड्डा–अदालत, बैंक र सहकारीसम्मले !

रिनपान गर्न विवश गरिबजनको मनमा पनि गढेर बसेको छ- चार गुणा बढाएर कपाली तमसुक बनाउनु र ३६ प्रतिशतको मिटर ब्याज लिनु–दिनु त चल्दै आएको सामान्य कुरा नै हो नि ! सुदखोरीबाट लाभान्वित राज्य, सरकार र दलहरूले चाहेमा, आफ्ना निहित स्वार्थबाट अलग्गिने साहस गरेमा अवैध–अवैधानिक लुटखसोटलाई वैधता दिने भाष्य र मानसिकता तोड्ने कामको थालनी तत्कालै गर्न सकिन्छ । मिटरब्याजसँग सम्बधित दृष्टिबन्धक, छिनुवा पास र कपाली तमसुकलाई सरकारले अवैध घोषणा गर्ने र मिटरब्याजे सुदखोरलाई कानुनको दायरामा ल्याउने अभियान ‘शक थेरापी’ हुन सक्छ । यसले हजारौंहजार पीडित गरिब जनतालाई बाँच्ने आशा र संघर्ष गर्ने ऊर्जा दिनेछ ।

जनजीविकाका संघर्षको लक्ष्य

आफूमाथि आफैंले शासन गर्न अनेक जनसंघर्षको बलमा स्थापना गरिएको लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, प्रादेशिक संघीयता र स्थानीय तहमा ‘सिंहदरबार’ निर्माण अझै पनि गरिब जनताको हुन सकेका छैनन् । ती सबैमा नयाँ–पुराना राजनीतिक–आर्थिक–सांस्कृतिक अभिजात वर्गकै कब्जा हुँदा गरिब जनतासँग भुइँतहका जनजीविकाका मुद्दामा संघर्ष गर्नुको कुनै विकल्प नरहेको अवस्था प्रस्टै देखिएको छ । मिटरब्याज ठगीविरुद्ध किसान–मजदुरको संघर्षले सात साललगत्तै भीमदत्त पन्तको नेतृत्वमा भएको सुदूरपश्चिमको किसान आन्दोलन, तुलसीलाल अमात्यको अगुवाइमा भएको रौतहट किसान आन्दोलन एवं बलदेव रामले सिरहा–सप्तरीमा थालेको किसान र दलित आन्दोलनको विरासत बोकेको छ, लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई लोकतन्त्रीकरण र जनमुखी बनाउने लक्ष्य पनि अँगालेको छ ।

यस्ता भुइँतहका संघर्ष र लोकतान्त्रिक आन्दोलनको अन्तर्यमा गरिबी, बेरोजगारी, अशिक्षा, स्वास्थ्यसेवामा पहुँचविहीनता र गाउँमा गुजारा खेतीमा निर्भरताजस्ता वर्गीय समस्याबाट मुक्ति तथा अन्य नागरिकसरह शक्ति र हैसियत प्राप्तिको आकांक्षा लुकेको देखिन्छ । त्यस आकांक्षाको अभिव्यक्ति मूलतः सहरिया र शिक्षित समुदायले, गैरकृषिलाई जीविकोपार्जनको साधन बनाएका गाउँले युवाहरूले विभिन्न खाले मुद्दालाई आधार मानेर संघर्षमार्फत व्यक्त गरिरहेका छन् । अनेक खालका शोषण–उत्पीडन र बहिष्करण–विभेदविरुद्ध हुने संघर्षको मूल लक्ष्य हुन सक्छ- अबको सामाजिक धरातललाई समतल र व्यवस्थित पारौं !

त्यसका लागि, चैतन्य मिश्रको भाषामा, अबको संघर्ष मुख्यतः जीविका सुरक्षित गर्ने विषयमा, लोकतान्त्रिक एवं समान नागरिक अवसर प्राप्त गर्ने विषयमा र त्यसरी अवसर विस्तार गर्दा हुनुपर्ने समावेशिताको प्रवर्द्धन विषयमा हुनु जरुरी छ । यो संघर्ष आम नागरिकमध्ये पनि त्यो वर्गको अधिकारका विषयमा हो, जो पहिलो पटक सार्वजनिक क्षेत्रमा शिक्षित हुने, सुसूचित हुने, जीविकोपाजर्नको खोजी गर्ने व्यक्तिका रूपमा सार्वजनिक क्षेत्रमा छिर्दै छ र राज्यसत्ताबाट मद्दत खोज्दै छ (नेपालमा जातीय उभार र संघीयकरणको सन्दर्भ, विचार विशेष, २०६८) ।

किसान–मजदुर र सर्वहारा वर्गको पक्षमा रहेको दाबी गर्ने विशाल राजनीतिक दल, ठूलठूला किसान संघ र मजदुर युनियनको अगुवाइ, समर्थन, सहयोग र ऐक्यबद्धताबिना पनि एउटा भुइँतहको आन्दोलनले बालुवाटार र सिंहदरबारका ढोका ढकढक्याइरहेको छ । हुन त यस्ता सयौं आन्दोलनको दबाब र प्रभावमा मात्रै राज्य, समाज, परिवार र व्यक्ति परिवर्तन हुन्छन् । यो लामो प्रक्रिया होला, तर छोटो प्रक्रियाबाटै हुने राहत र सुधारका काम गर्न किन हिचकिचाहट छ ? मिटरब्याजसँग सम्बन्धित दृष्टिबन्धक, छिनुवा पास र कपाली तमसुकलाई अवैध घोषणा गर्न केले रोकेको छ ? सरपल्लो–८, महोत्तरीका तुफानी अन्सारीले भनेझैं, प्रधानमन्त्रीभन्दा साहु नै ठूला हुन् कि ? सत्ताधारी र सत्ताकांक्षी दलका दलपतिहरूसँग छ जवाफ ?

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७९ ०७:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×