पक्षधरताको संकट- विचार - कान्तिपुर समाचार

पक्षधरताको संकट

पक्षधरताकै नाममा सिर्जना गरिएको ‘आफूहरू र अन्य’ को विभाजक रेखामाथि उभिएर आफ्नो घेरोभन्दा बाहिरका ‘अन्य’ माथिको अतिशय निषेध, घृणा र आक्षेप–वमनको विषाक्त संस्कृति नै आज ‘राजनीति’ बन्न पुगेको छ ।
सरिता तिवारी

एकपल्ट म निकै उचाइमा पुगेको थिएँ, जहाजको छतमा उभिएको थिएँ । अनि जब त्यो जहाज समुद्री किनारा छोडेर द्रुत गतिमा अघि बढ्यो, त्यतिखेर मैले चिच्याएर भनेको थिएँ, ‘किनार कुदिरहेको छ !’ त्यो कुरो मैले अहिले राम्ररी बुझिसकेको छु— वास्तवमा किनार कुदिरहेको थिएन, जहाज गतिमान थियो ।
– ‘पृथ्वी घुमिरहेको छ’, पृष्ठ १३३ (बर्टोल्ट ब्रेख्त लिखित नाटक ‘ग्यालिलियो’ को नेपाली अनुवाद, अनुवाद : होमर श्रेष्ठ)

मानवीय अवस्थाजन्य ठम्याइ र ठहरहरू आफू अभ्यस्त भइरहेका प्रतिमान वा खास आग्रहका कारण निर्मित प्रतीतिहरूका झल्का मात्रै हुन् भन्ने बुझाउन नाटकको संवादमा ग्यालिलियो ग्यालिलेईले क्याथोलिक चर्चका अधिकारीहरूसँगको बहसमा दिएको उदाहरण हो यो ।

आफ्नो अनुकूल स्थितिका सापेक्षमा बनेका वस्तु र घटनामाथिका अनुमानलाई नै विश्वास गर्नु र तिनैलाई सत्य ठान्नु आम मानवीय स्वभाव हो । तर तथ्यको अस्तित्व र सत्यको सीमा हाम्रा विश्वासको घेराभन्दा परपरसम्म बलियो गरी मौजुद हुन सक्छन् भन्ने थाहा पाउन कतिपय (अन्ध)समर्थनका पर्खाल फड्कने साहस गर्नैपर्छ । सोह्रौं शताब्दीका नामी खगोलशास्त्री ग्यालिलियोले तत्कालीन धर्मसत्ताको विज्ञानविरोधी जडता र कठोरताविरुद्ध लड्न मानवीय ‘विश्वास’ का यिनै सीमा र परीक्षित विज्ञानसम्मत तर्क (साइन्टिफिक रिजन) को भिन्नता बुझाउन अनेक तरहको बौद्धिक प्रयत्न गरेका थिए । तर अन्ततः चर्चले नास्तिकता र ईश्वरनिन्दाको आरोपमा उनलाई मृत्युदण्ड वा आजीवन नजरबन्दमध्ये एउटा रोज्नुपर्ने घोषणा गर्‍यो । उनीअघि पनि सूर्यले पृथ्वीलाई घुम्छ भन्ने लोकप्रचलित धार्मिक मतको खण्डन गर्दै पृथ्वीले सूर्यलाई परिक्रमा गर्छ भन्ने खोज स्थापित गर्न तत्कालीन रोमन क्याथोलिक चर्चको आस्थाविरुद्ध प्रतिवाद गर्ने अर्का खगोल अध्येता जिओर्दानो ब्रुनो थिए । पृथ्वीले सूर्यलाई घुम्छ भन्ने अडानकै कारण चर्चको आदेशमा ब्रुनोलाई निर्ममतापूर्वक जिउँदै जलाएर मारिएको थियो । ग्यालिलियोले भने आफ्नो सिद्धान्त फिर्ता लिँदै आजीवन नजरबन्दको जिन्दगी रोजे ।

खास पक्षधरताका कारण बौद्धिक स्वतन्त्रतामा कठोर अंकुश लागेको न यो पहिलो घटना थियो न त अन्तिम नै । नाटकका सन्दर्भमा अनुवादक होमर श्रेष्ठले भनेजस्तै, मूल नाटककार बर्टोल्ट ब्रेख्तले पक्रेको त्यो विषय र समय दुवै भयावह थिए जहाँ हरेक नयाँ कुरा आफसे आफ झूटा बनाइन्थे वा बन्नुपर्थ्यो । त्यति बेला ब्रुनो या ग्यालिलियो दुवैको नियति त्यही हुन सक्थ्यो जे भयो । तर के पक्षधरतामाथिको संकट आज पनि योभन्दा भिन्न छ ? सवाल के मात्रै छ भने, पहिले राज्यसत्ता वा धर्मसत्तासँग मात्रै रहेको यस्तो अंकुश अहिले हर कुनै आग्रहका या कुनै न कुनै स्तरका संस्थापनसँग जोडिएका दल, समूह र झुन्डका हातमा छ । मुक्त विवेकको प्रश्न र पक्षधरतामाथिको संकट अहिले झन् डरलाग्दो छ ।

पक्षधरता कि पूर्वाग्रह ?

सामान्यतः पक्षधरता भनेको विचार या घटनाहरूमा जोडिएर आउने प्रतिक्रिया र मतमध्ये कुनै एक पक्षमा उभिनु हो । तर विशिष्ट रूपमा पक्षधरता भनेको इतिहास उधिनेर आजसम्मको गतिशील यथार्थभित्र पस्ने धैर्यसहित वस्तुगत सत्यको अनुभव, परीक्षण र निर्क्योलबाट एउटा खास मत निर्माण गर्नु हो । भलै त्यो मत वा पक्षमा उभिँदा अल्पसंख्यामा परियोस्, तर उभिइरहने साहस गर्नु हो । समाजको विवेकसम्मत दिशा र गतिमा योगदान दिन गहिरो रुचि राख्नेलाई पक्कै पनि पक्षधरताको प्रश्नमा खरो उत्रिन असम्भव छैन, तर कठिनचाहिँ अवश्य छ । यसरी उभिन बीचमा आइलाग्ने धेरै थरी (दुर्)आग्रह र पूर्वनिर्धारित सर्तहरूलाई अस्वीकार गर्ने आत्मबल र धैर्य भने कल्पना गरिएभन्दा धेरै नै बढी चाहिने रहेछ ।

अनुभवले पुष्टि गरिरहेकै छ, स्थापित धार्मिक, नैतिक वा सांस्कृतिक मान्यताविरुद्धको वैज्ञानिक र विवेकसम्मत ‘उभ्याइ’ मात्रैले पनि पक्षधरता पुष्टि नगर्ने रहेछ । पक्षधरता भनेको भन्नु मात्रै होइन, गरेर देखाउनु हो । पक्षधरताको सवालमा जति बृहत्तर, वस्तुगत, उदार र स्वयंप्रति समेत कठोर बनिन्छ, पक्षधरता उति विवेकसम्मत बन्ने हो । जति आत्मकेन्द्री वा निश्चित झुन्डकेन्द्री र निजी लाभको आकांक्षी बनिन्छ, पक्षधरता उति कमजोर र साँघुरो हुने हो । ब्रुनो वा ग्यालिलियोको पक्षधरता चलायमान समाजका सम्पूर्ण स्थापत्य र लोकमान्यताभन्दा भिन्न स्पेसमा उभिएर मात्रै बनेको थिएन; परीक्षणले निर्मित ज्ञान, विवेक र तक (रिजन) को जितका लागि जस्तोसुकै व्यक्तिगत क्षति बेहोर्न तयार भएरसमेत बनेको थियो । उदारवादी र तर्कसम्मत लोकमतको जग बसाल्ने यी दुई भलामानुषको कथाबाट सिकिने कुरा हो— भयावह र जीवनकै सबभन्दा चर्को मूल्यमा समेत पक्षधरताको निर्वाह । यस्तो मूल्य चुकाउनेका लागि न्यायिक क्षतिभरण कहिल्यै नहुन पनि सक्छ तर त्यसको लाभ पिँढीहरूले पाउँछन् । इतिहासले पाउँछ । फेरि पनि जति नै नयाँ पिँढी आओस्, हरेकपल्ट पक्षधरताको क्रूरतम मूल्य चुकाउने पात्रहरू दोहोरिइरहन्छन् । हरेक पल्ट पक्षधरताले नयाँ रूपको संकटबीच नयाँ मौलिकताको लडाइँ लड्नैपर्छ ।

हामीकहाँ त ‘पक्षधरता’ को अर्थ नै साह्रै संकुचित बनाइएको छ । अधिकांश प्रसंगमा वाद/विचारधारा मात्र होइन, पार्टी र झुन्डविशेषअन्तर्गत रहनु वा तिनको वरिपरि घुम्नुलाई नै ‘पक्षधर’ हुनुको अर्थले बुझिन्छ । कति अवस्थामा त झन्डा बोकिदिए वा सदस्यता/सहभागिताको दसी पेस गरे मात्रै पनि पक्षधर भइहाल्ने सुविधा छ । कुनै खास व्यक्ति वा खासखास प्रकारका स्वार्थ समूहको हितरक्षामा बोल्नु र तिनको प्राविधिक जित (धेरै अर्थमा चुनावी जित) का लागि जसरीसुकै प्रयोग हुन तयार बन्नुलाई समेत ‘पक्षधर’ मानिने स्थितिले ‘पक्षधरता’ अपहरित शब्द बन्न पुगेको छ । यस्तो दृश्य धार्मिक पन्थ–राजनीतिमा मात्रै होइन, आफूलाई प्रगतिशील कोटिमै उभ्याउन चाहने ठूला–साना दल र समूहमै पनि प्रशस्त देख्न सकिन्छ । यसरी साँघुरिनु पक्षधर हुनु होइन, केवल पूर्वाग्रही हुनु हो । त्यस हिसाबले भन्ने हो भने, हामीकहाँ ‘पक्षधरता’ धेरै अर्थमा मनोगत मात्रै होइन, निजी लिप्साजन्य पूर्वाग्रहको हबिगतले बदनाम छ । अपेक्षा र लिप्साको यो घेरोभित्र नआउने वा स्वायत्त स्व (अटोनोमस सेल्फ) भित्रै बसेर वैचारिक अभ्यास गर्नेलाई ‘पीँधबिनाको लोटा’ भन्दिने आम चलन नै छ ।

पक्षधरता : आत्मसन्देह र उदारता

रफ्तारमा गुडिरहेको बसको झ्यालबाट अलि बेर बाहिर हेर्ने गर्नुभएको छ भने तपाईंलाई आफू गुडिरहेको बस होइन, बाहिरका रूख, जंगल वा खेतहरू कुदिरहेजस्तो भान भएको हुनुपर्छ । कहिलेकाहीँ हामी यस्ता भान वा ‘आभासी सत्य’ लाई नै सही र अन्तिम ठानिदिन्छौं, ग्यालिलियोले किनार कुदिरहेको भन्ठानेजस्तो । हामी जहाँ उभिएका वा जुन आग्रहमा बाँचेका हुन्छौं, त्यसभित्रकै समेत गतिशीलता र मसिना द्वन्द्वहरू चिन्न नसक्दा हामी धेरै अवस्थामा आफैंलाई चिनिरहेका हुँदैन रहेछौं । पक्षधरता सबैभन्दा पहिले त आफैंलाई चिन्ने क्रिया रहेछ । आफ्ना अपेक्षाका सीमाहरू पहिल्याउने, ती सीमा नाघेर उदात्त, मानवीय र दृढ बन्न आफैंमाथि समेत प्रयोग/परीक्षण गर्न सक्ने स्थिति रहेछ । पूर्वाग्रह वा पूर्वनिश्चित सर्तको झ्यालबाट चीजहरूलाई ठीकठीक त्यस्तै देख्नुपर्ने वा मान्नुपर्ने अवस्थाबाट मुक्त नहुन्जेल हामीभित्रको ‘पक्षधरता’ पिँजराको चरोजस्तो निरीह र अधीनस्थ हुँदो रहेछ । कुनै घोषित विचार समूहभित्र रहँदा वा नरहँदा दुवै अवस्थामा आफ्नो नजिक वा टाढा दुवै दूरीका घटनाक्रम र वस्तुहरूमाथिको मिहिन जाँचकी नभई, आफ्ना पूर्वधारणाहरूलाई बारम्बार खकालेर पर्गेल्ने खाँचो नठम्याई, उपलब्ध बाह्य र आन्तरिक अनुभवजन्य तथ्यलाई सार्वभौम स्व (सोभरेन सेल्फ) को ऐनामा उभ्याएर नहेरी निर्माण भएको पक्षधरता कति विश्वसनीय हुन्छ ? यी सबै कुराको पत्र–पत्र परख गर्न तयार नभई कसैले कसरी पक्षधरताको दाबी गर्न सक्ला ?

निश्चय नै, तपाईं विचारधारात्मक या राजनीतिक निहितार्थमाथिको निष्ठामा बसेर पक्षधर बन्न मज्जाले सक्नुहुन्छ तर त्यहाँ एकको पक्षधर बन्न अर्कोको शत्रु नै बन्नुपर्ने आग्रह वा सर्तबिनाको उदात्तताको गुन्जाइस रहन्छ ? यस प्रकारको पक्षधरतामा इतिहासकार एरिक हब्सबाम ‘पक्षधरता’ कै लागि विरोधी (शत्रु) पक्ष अनिवार्य रूपले आवश्यक हुन्छ भन्छन् । उनी विचार, संगठन र त्यसले बोक्ने व्यापक सामाजिक हितका सन्दर्भको कुरा गर्दा पक्षधरताको दायरा धेरै फराकिलो र विज्ञानसम्मत हुनुपर्छ भन्छन् । तर त्यसो नभई अधिकांशतः संगठन र सामूहिकताको रक्षा गर्ने नाममा पक्षधरता नै मनोगत भइदिने दुर्घटना आइलागेको स्मरण गर्दै पक्षधरताको यस्तो चरम रूपलाई खारेज गर्नुपर्छ भन्छन् (अन हिस्ट्री, सन् १९९७) । यो आशयलाई पुष्टि गर्न उनले सोभियत संघको स्टालिनवादी काल र तत्कालीन ‘ग्रेट सोभियत इन्साइक्लोपेडिया’ का सूचनाहरूको दृष्टान्त दिएका छन् ।

हाम्रो आफ्नै अनुभवको समीक्षा गरौं । पञ्चायत बिदा भएयता मात्रै गएका तीस वर्षमा ठूला–साना शक्तिकेन्द्रका रूपमा स्थापित भएका ‘आन्दोलन’ केका पक्षधर थिए वा हुन् ? अहिले आएर आन्दोलनका इतिहासहरू नै खासखास ‘बा’ हरूका निजी ढिकुटी भए । र ती बाहरूसँगै पनि यतिखेर केही आत्ममुग्ध नोस्टाल्जियाबाहेक आफैंलाई दिने चित्तबुझ्दो जवाफ छैन । बाहरूको साम्राज्यले सिर्जेको पक्षधरतामा ‘हामी र अन्य’ (वी एन्ड अदर्स) को असहिष्णु सीमारेखा यति दुच्छर र चर्को छ, त्यहाँ उदात्त आत्मपरीक्षण र आत्मसमीक्षाको कुनै अस्तित्व नै छैन । पक्षधरताकै नाममा सिर्जना गरिएको ‘आफूहरू र अन्य’ को विभाजक रेखामाथि उभिएर आफ्नो घेरोभन्दा बाहिरका ‘अन्य’ माथिको अतिशय निषेध, घृणा र आक्षेप–वमनको विषाक्त संस्कृति नै आज ‘राजनीति’ बन्न पुगेको छ ।

अहिले राजधानीमा उम्रिइरहेका र आफूलाई ‘आन्दोलन’ दाबी गरिरहेका कतिपय झुन्डले पनि त्यही चरित्रलाई ‘कोअप्ट’ गरेका छन् । यीमध्ये धेरैका लागि त पक्षधरता भन्नु एउटा जात्रा हो । तिथि र पर्वमा प्रदर्शन गर्न काम लाग्ने ‘एक्जिबिसन’ को जिनिस । रहल केहीका लागि पक्षधरता शंखेकिराको हाडेखोल हो, लुक्ने र देखिने मौका र मुद्दाअनुकूल उपयोग हुने । यहाँभित्र दुराग्रह र दुराशयको घना कुहिरो रचेर त्यसैलाई ‘पक्षधरता’ करार गरी त्यसैका नामबाट पक्षधरताको कठालो समातिने अन्धमुस्ली यसरी बाक्लिँदो छ, पक्षधरता ‘पक्षधर’ को दोकान चलाइरहेका वर्गसँगै सबैभन्दा बढी आतंकित छ ।

...

इतिहासमा पक्षधरता जहिल्यै पेचिलो विषय बन्दै आएको छ । अनुकूलताअनुसारको विश्वास नै सही ठहरिने मानवीय स्वभाव पक्षधरताको पहिलो मानक बन्ने स्थिति सार्वकालीन र सार्वस्थानिक हुँदै आएको छ । यसले पक्षधरताजस्तो मिहिन जाँचको विषयलाई साह्रै सतही र सस्तो बनाइदिएको छ । कहाँ कोसँग के लिनु वा पाउनु छ, कतापट्टि फर्कंदा कुन–कुन अपेक्षा पूरा हुन्छन्, त्यहीअनुकूल उभिनु नै पक्षधरता हो भन्ने बनाइएको छ । पक्षधरता एउटा गहिरो र अर्थपूर्ण राजनीतिक क्रिया हुँदाहुँदै पनि यो दृश्य–अदृश्य सीमित निजी वा सामूहिक लाभको पोषकका रूपमा परिभाषित भइरहेकै छ ।

व्यक्तिको नैतिक उभ्याइ र विवेकको प्रश्नसँग जोडिने पक्षधरताको सम्बन्ध निजी अनुभवजन्य सिकाइ र समाजका गतिशील यथार्थसँग ठोक्किँदै, आफैंलाई हिजोभन्दा आज उन्नत विवेकको कसीमा जाँच्दै निर्माण भएका मूल्य र मनस्थितिसँग छ । कुनै खास विचारधारा, संगठन या संस्था रहनु वा नरहनुसँग पक्षधरताको सम्बन्ध छैन बरु कठोरभन्दा कठोर परिस्थितिमा पनि हामी कति मसिनो गरी या गहिरो गरी मानवीय, उदार र न्यायिक बन्न सक्छौं भन्ने परीक्षामा पक्षधरता जहिल्यै जोडिइरहन्छ । यसको मूल्यमा तमाम ‘विश्वास’ का सीमाहरूको पर्दाफास होओस्, सारा विचारधारा, संगठन र संरचनाहरू ध्वस्त भएर भत्किऊन्; कत्ति पनि फरक पर्दैन । जहाँनेर केही समाप्त हुन्छ, त्यहीँनेर केही नयाँ बनेर खडा हुन्छ । त्यो ‘नयाँ’ बनाउने सामर्थ्य त्यसैसँग मात्रै हुन्छ जोसँग आफू वा आफ्नो वरपरका लाभहानिजन्य आग्रहको प्रतिकूल पनि उभिने नैतिक साहस र विवेक छ ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७९ ०७:२८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उफ्, यो स्त्रीद्वेष !

हिंसापीडितलाई नै आरोप लगाएर मुद्दालाई जति विषयान्तर गर्न सक्यो, त्यति पीडकलाई उन्मुक्तिको ‘क्लिन चिट’ दिन सजिलो हुने भएरै स्त्रीद्वेष कम हुनेतिर होइन, झन् मौलाउने दिशातिर मुखर छ ।
सरिता तिवारी

स्त्रीद्वेष तपाईं–हामी बाँचिरहेको पुलिंगकेन्द्री समाजले लामो समयदेखि पालेको एउटा विषाक्त सोच हो, रोग हो । यसले महिलामाथिका अन्याय र हिंसालाई सामान्यीकरण मात्रै गर्दैन, हिंस्रक वृत्ति र त्यसले निम्त्याउने खतरनाक परिणामलाई समेत ‘आम’ बनाइदिन्छ ।

स्त्री शरीर र स्त्रीका संवेदनामाथि निर्बाध उपभोगको भाष्य बुनेर त्यसैलाई आदत बनाइआएको ‘परम्परा’ को कठोर परीक्षण गर्न तयार नभई जोकोहीले स्त्रीद्वेष भनेको के हो भनी बुझ्न गाह्रो छ । जे चल्दै आएको छ, त्यसैलाई सही ठान्ने स्थितिमा महिलामाथिका सबै प्रकारका पूर्वाग्रह, शोषण र हिंसा पनि ‘सही’ नै हुन्, बरु महिला आफूले नै सहनुपर्थ्यो वा नबोल्नुपर्थ्यो, न्याय नखोज्नुपर्थ्यो भन्ने आशयमा जेजे सोचिन्छ र व्यक्त गरिन्छ, त्यो सबै स्त्रीद्वेष हो ।

स्त्रीद्वेषको सामान्य अर्थ हुन्छ- महिलाप्रतिको पूर्वनिर्धारित वा तत्कालीन घृणा र अपमान । जबजब यौनजन्य या अन्य विषयमा पुरुष र महिलाका बीचमा बसेर ‘न्याय’ को तराजु समाउनुपर्छ, त्यतिखेर महिला भएकैले एउटा पक्ष स्वतः दोषभागी ठहरिने र पुरुष भएकैले अर्को पक्षलाई उन्मुक्ति दिइने परम्परित सोच नै हो स्त्रीद्वेष । यो सामन्ती मनोविज्ञान बोकेका व्यक्तिहरू र समाजको मूल चरित्र नै हो । घरबाहिर निस्कनासाथ महिलाको इज्जत र अस्तित्वमाथि संकट आउँछ र त्यस्तो संकटको दोषी स्वयं महिला नै हो भन्ने तर पुरुष भने बीसौं ठाउँमा विचलित हुँदा पनि उसलाई ‘मर्दानगी’ को शानदार शिरपोस लगाइदिने संस्कृति नै स्त्रीद्वेषको परिपोषक (प्रमोटर) हो । पुरुष हो, त्यसैले उसलाई जुनसुकै स्तरमा ‘बिग्रने’ जन्मसिद्ध छुट छ तर महिला भएकैले उसलाई भने पाइलैपिच्छे प्रश्नको साङ्लोले बेरिनुपर्छ भन्ने सोच भएका मानिसहरूले त्यसविरुद्ध उभिने महिलालाई सकेसम्म एक्ल्याउँछन्, गलाउँछन्, थकाउँछन् । कतिपय अवस्थामा त ‘हिंसाविरुद्ध बोल्नु नै मेरो दोष पो हो कि ?’ भन्ने अवस्थामा समेत पुर्‍याइदिन्छन् ।

पंक्तिकारकै अनुभवले समेत यही सिद्ध गर्‍यो । ‘गम्भीर फौजदारी अपराध’ भएरै पनि हदम्याद निख्रेपछि कालान्तरमा न्यायिक पहल गरिएका मुद्दाहरूमा पीडितको बेहाल झन् कुन स्तरमा हुन्छ ! सुनुवाइ गर्ने आधिकारिक ठाउँको अभावका कारण ‘पीडितकै अनुनयमा न्यायको सहजीकरण गरिदिने’ भनेर बसेका ‘मध्यस्थ’ हरूबाटै कति ठूलो मनोवैज्ञानिक दबाब महसुस हुन्छ ! ‘पीडितलाई आपत् पर्दा जोखिम मोलिदिएको’ मूल्यमा सत्य–असत्य निर्क्योल गर्न नसक्ने ‘मध्यस्थहरू’ का स्थितिजन्य सीमाबीच ‘सर्भाइभर’ कति एक्लो र निरुपाय बन्छ ! तपाईं विश्वास गर्नुस्, यस्तो भोगाइ साँच्चिकै ‘डेड्ली’ हुन्छ; आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व र विश्वास छङ्गाछुर भीरको डिलमै पुगेर फर्केजस्तो डरलाग्दो ! त्यसमाथि आरोपितको ‘भरभराउँदो भविष्य’ र अझ थपमा ‘आन्दोलनको रक्षा’ समेतलाई विचार गरेर न्याय खोज्ने पहललाई नै पक्षाघातमा पारिदिने सम्भावनासँग लड्दै मुद्दा किनारा लगाउन कति ठूलो आत्मिक बल चाहिएको होला ? यी सबै कुरा पनि स्त्रीद्वेषी दृष्टिसँगकै लडाइँ होइनन् र ?

०००

यौन हिंसाका मुद्दामा आरोपितका परिवार र नजिकका आफन्त वा साथीभाइ आरोपको प्रतिवाद गर्न उभिँदा स्त्रीद्वेषकै टेकोमा अडिएर बडो स्वादसँग ‘भिक्टिम ब्लेमिङ’ गरिरहन्छन् । त्यसलाई पत्याइदिने पनि ठूलो सामाजिक वृत्त छ जहाँ सही वा गलतको विवेकसंगत (र्‍यासनल) लेन्स र उक्त लेन्सको उपयुक्त कोणबाट गरिने मसिनो परीक्षण जरुरी नै ठानिँदैन । बस, तराजु एकतर्फ ढल्कायो र ‘न्यायदाता’ बन्यो । न पीडितको बयान र प्रमाणको परीक्षण गर्ने विवेक, न आफ्नै दृष्टि र धैर्य जाँच्ने उदारता । यी केही पनि चाहिएन ।

हिंसापीडितलाई नै आरोप लगाएर मुद्दालाई जति विषयान्तर गर्न सक्यो, त्यति पीडकलाई उन्मुक्तिको ‘क्लिन चिट’ दिन सजिलो हुने भएरै स्त्रीद्वेष कम हुनेतिर होइन, झन् मौलाउने दिशातिर मुखर छ । अरूको त कुरा छाडौं, पितृसत्ता र संरचनात्मक लाभले तय गर्दै आएको लैंगिक शक्ति–सम्बन्ध र महिलामाथिको ऐतिहासिक उत्पीडनको बहस गरेर नथाक्नेहरूले, यौन हिंसामाथि शून्य सहनशील छौं भन्नेहरूले समेत घुमाउरो शैलीमा यही टेको उपयोग गरिरहेको देखिन्छ । बहसमा आएका एकदुई मुद्दामा मात्रै होइन, चर्चामा नआएका अनेकौं मुद्दामा यस्तै भएका र गरिएका उदाहरण छन् ।

चितवनको माडीस्थित सोमेश्वर उच्च माविमा गत फागुन २९ गते यौन उत्पीडनविरुद्धको प्रतिकारका क्रममा पन्ध्र वर्षकी किशोरीले नेतृत्व गरेको विद्यार्थी समूहले आरोपित शिक्षकलाई मोसो दल्न खोज्यो । स्थानीय बासिन्दाले शिक्षकलाई जोगाए तर सँगसँगै धेरैले पन्ध्र वर्षकी नाबालक ‘सर्भाइभर’ मा समेत चरित्रदोष देखे, यहाँ शब्दले व्यक्त गर्नै नसकिने घीनलाग्दा ‘गसिप’ चलाउन भ्याए । ‘सर्भाइभर’ को हाँसिरहने–बोलिरहने स्वभावलाई लिएर ‘केटी नै उत्ताउली, चम्कौली’ भनेर टिप्पणी गर्ने मान्छेहरूले शिक्षणजस्तो मर्यादित पेसाको वयस्क पुरुषमाथि भने प्रश्न गर्न आवश्यक ठानेनन् । ‘उजुरी गरे तिम्री छोरीको बिहे हुनसमेत गाह्रो हुन्छ, परिवारकै बेइज्जत हुन्छ’ भनेर अभिभावकलाई नै चेतावनी दिने काम पनि गरियो । त्यसैको आतंकले प्रहरीले उजुरी दिन बोलाउँदासमेत चौकीमा सम्पर्क नगरी बसेका ‘मोसोकाण्डका दोषी’ नानीहरू अन्ततः ठूलै आँट र साहस जुटाएर न्यायिक प्रक्रियामा पुगे । अहिले मुद्दा चितवन जिल्ला अदालतमा विचाराधीन छ । पछिल्लो समय ठीक यस्तै हिंसापोषक चरित्र कतिपय ‘सामाजिक न्यायका पक्षधर’ भनाउँदा र स्वयं ‘सर्भाइभर’ रहिसकेका तप्कामा समेत देखिएपछि एउटा कठोर निष्कर्षमा पुग्नुपर्ने भएको छ- यौनहिंसा विषयक प्रश्नमा आम समाजजस्तै क्रान्तिकारी दाबी गर्ने वर्गसमेत ‘सापेक्ष’ छ । आफूवरिपरि आएर प्रश्न ठोक्किएपछि प्रतिरक्षाको तर्कमा सबैले लगाउने साझा टेको रहेछ, स्त्रीद्वेष र उल्टै हिंसापीडितमाथि प्रत्यारोपको वर्षा । यो निर्मम स्थितिबाट भागेर न्यायको बहस र ‘आन्दोलन’ भन्ने जिनिसको डेग कसरी अगाडि बढ्ला ? कोही सोच्न तयार भएजस्तो लाग्दैन ।

कसैले आफूमाथि अन्याय भयो भनेर न्यायको अपिल गरे ‘त्यसलाई ठिक्क पर्‍यो !’ भन्दै परपीडनमा रमाउने ‘स्याडिस्ट’ वर्गसँग त स्त्रीद्वेषका ‘रेडिमेड’ तर्क नै हुन्छन् । उनीहरू त्यस्ता तर्कलाई सबैजसो मुद्दामा फिट गर्छन् र केही दिनलाई पुग्ने गरी निकृष्ट परपीडक शब्द–खेलले मनोरञ्जन लिन्छन् । कतिपयचाहिँ हिंसापीडितसँगका पुराना रिस, इबी र ईर्ष्याको एकमुस्ट तुष साध्नैका लागि ‘भिक्टिम ब्लेमिङ’ गर्न उत्रन्छन् । कतिपय भने अरू नै कोहीसँग अरू नै कुनै मुद्दामा आफूले सामना गर्नुपरेका स्थितिको मूर्त–अमूर्त कुण्ठा फत्ते गर्न स्त्रीद्वेषी विषवमन गर्छन् । यी सबै जानी–नजानी प्रकारान्तरले पीडकलाई ‘क्लिन चिट’ दिने मापकसमेत बन्न सक्छन् । सञ्चारमाध्यममाथिको पहुँच र वर्चस्वलाई दुरुपयोग गरेर ‘सर्भाइभर’ को न्यायिक अपिललाई नै अतिरञ्जना र रहस्यको सुरुङभित्र छिराइदिने कुत्सित मनोदशाका मानिसहरू त हिंसाका खुला प्रमोटर नै भए । त्यसैलाई आधार बनाएर हिंसापीडितको बयान नै नसुनी, नबुझी झम्टनेहरू कुन तहका ‘ह्र्यासर’ हुन्, सचेत मानिसहरूको पंक्तिले आफैं चिन्छ ।

सामन्ती संरचना र सोचले त महिलालाई हेय र ‘सेकेन्ड सेक्स’ (अधीनस्थ लिंग) ठान्छ नै । शक्ति र वर्चस्वको बनीबनाउ सांस्कृतिक सम्बन्धभित्र युगौंअघिदेखि ‘जिताहा वर्ग’ मा रहेको पुरुषलाई महिलाभन्दा माथि नै देख्नुपर्ने रणनीतिक दाउपेचको सामाजिक अभिव्यक्तिस्वरूप कहिले स्त्रीद्वेष र कहिले स्त्रीमाथि ‘उपयोगको राजनीति’ प्रकट भइरहेकै हुन्छन् । तर राजनीतिक सचेतनाको विस्तार र आन्दोलनका बलले निर्माण भएको ‘क्रान्तिकारी चेत’ भित्र पनि लुप्त रूपमा स्त्रीद्वेषको सामन्ती मनोवृत्ति जब्बरसाथ बाँचेको देखिनुचाहिँ विडम्बना हो । ‘आन्दोलनको रक्षा’ वा निश्चित विचारधाराको साख जोगाउने भन्दै महिलामाथिका अन्याय र हिंसालाई सामान्यीकरण गर्न हिँड्ने, त्यसलाई पुष्टि गर्न शब्दजालको सहारा लिने कुरा यद्यपि नयाँ भने होइनन्; बेलाबेला पुनरावृत्ति भइरहेका मात्रै हुन् । यो प्रवृत्तिलाई निस्तेज गर्न नसके ‘न्याय माग्ने’ अदना महिलाका कारण होइन, स्त्रीद्वेष र भिक्टिम ब्लेमिङका तर्कलाई जायज ठहर गर्ने तुच्छ ‘रणनीति’ का कारण आन्दोलन संकटमा पर्छ ।

भाषा, संस्कृति, साहित्य र विचारपद्धति । यति चार चीजलाई समाज–संरचनाका आधारभूत सहतत्त्व मानिन्छ । समाजको सामूहिक अभिव्यक्ति के हुने, यिनै चार कुराले तय गर्ने हुन् । यस अर्थले यी मनोसामाजिक मेसिनका ‘नटबोल्ट’ हुन् । यी नटबोल्टले गाँसिएको मेसिन कसले, कसरी र कहाँबाट, कसको हितमा चलाउँदै आएको छ भनेर खोज्दा हामीकहाँ एक से एक ‘समाजविज्ञानी’ हरूबाट प्रायः केही हजार वर्षयताको सामन्ती युग र पछिल्ला पाँच सय वर्षयताको पुँजीवादलाई नै भएभरको दोष थोपर्ने र व्यक्ति वा व्यक्तिहरूको समूहलाई चोख्याइदिने चलन छ । सामाजिक न्यायका पक्षधरहरूले समेत यसरी व्यक्ति चोख्याउन धेरैपल्ट ‘हजारौं–सयौं वर्ष पुरानो’ संरचनातर्फ नै औंला उठाइदिने गरेका उदाहरण प्रशस्त छन् । अमूर्त संरचनालाई गाली गर्न र धारेहात लगाउन जति सजिलो छ, मूर्त व्यक्तिमाथि प्रश्न उठाउन र उत्तर खोज्न उति नै कठिन छ भन्ने कुरालाई पछिल्ला बहसहरूले समेत पुष्टि गरेकै छन् ।

व्यक्तिका त्रुटि र अपराधहरूलाई कसरी हेर्ने भन्नेमा स्वयं ‘क्रान्तिकारी’ कित्ता नै पूर्वाग्रही बन्न सक्छ भने अरू बन्न किन नपाउने ? ठूलो राजनीतिक परिवर्तनपछि पनि समाजमा स्त्रीद्वेष र जातद्वेषजस्ता विषाक्त सोच जबर्जस्त रूपमा रहिरहनुका पछाडि यही कारण छ । यस्तो द्वेष कसैले ‘भोकल’ रूपमा नग्न शब्द र छुद्र टिप्पणीले व्यक्त गर्छ, कसैले ऐन–बेलामा मुख नखोलेर मौनताबाटै व्यक्त गर्छ र कसैले ‘अश्वत्थामा हतः इति नरो वा कुञ्जरो वा’ शैलीमा व्यक्त गर्छ । पहिलो शैली स्पष्ट छ र सबैले चिन्ने गरी देखिन्छ । दोस्रो शैली अपनाउनेहरू, ऐन–बेलामै मौनतालाई अस्त्र बनाउनेहरू सत्यघाती हुन् । यी संसारसँग सामना गर्ने आँट नभएर वा अलिक दिन मुख नखोलेपछि विषय आफैं विस्मृतिमा धकेलिन्छ र सबै थोक स्वतः ठीक हुन्छ भन्ने भ्रमले पनि मौन बस्छन् । तेस्रा खालेचाहिँ ‘सत्य’ के हो बुझ्न सक्षम तर सत्य वा झुठ ठम्याएर जे हो त्यो बोल्न नचाहने र दुनियाँलाई डरलाग्दो गरी अलमल्याइदिने वर्ग हुन् । यसरी जब सत्यको ‘मानक निर्माता’ का रूपमा कहलिएर शब्दको बजार चलाइआएको यो वर्ग नै घुमाउरो गरी हिंसापोषक बन्न पुग्छ, यही वर्गको चरित्रले समाजमा छरिएका आम व्यक्तिलाई लाउ दिन्छ । यसले प्रकारान्तरमा समाजको महिलाद्वेषी, हिंस्रक तप्कालाई थप बलियो बनाइदिन्छ । यसको दोष–भार कसले बोक्ने ?

जबसम्म व्यक्ति र व्यक्तिसँग जोडिएका अमुक शक्ति सम्बन्ध वा स्वार्थका भित्तामा ठोक्किनुपर्दैन, तबसम्म कसैलाई ‘न्यायप्रेमी’, ‘प्रगतिशील’ र ‘क्रान्तिकारी’ भइरहन खास समस्या नहुने रहेछ ।

आफ्नो प्रत्यक्ष सरोकार र सम्बन्ध नभएका टाढाका, त्यसअघि कहिल्यै नचिनेका वा चिन्न नपर्ने अवस्थाका मान्छे वा समूहमाथि दया–कृपा देखाउन, तिनका बारेमा न्यायिक पैरवी गर्न, तिनको पक्षमा सामाजिक सञ्जालका वाल, अखबारका पाना, टेलिभिजनका स्क्रिन वा माइतीघर मण्डलाबाट ठूलठूला घोषणा गर्न कुनै गाह्रो कुरा हुँदो रहेनछ । यसो गर्दा केही जोखिम मोल्नैपरे पनि त्यसपछि प्राप्त ‘हिरोइज्म’ ले बोल्नेवालाको व्यक्तित्व थप चुलिने रहेछ । उसले ख्याति र सुनामको पुँजी बटुल्दो रहेछ । तर जसै विषय आइपर्छ आफूनेरैको, आफ्नो शिविरको या आफूसम्बद्ध स्वार्थरक्षाको, त्यसपछि आन्दोलनले निर्माण गरेका ‘ठूला नामधारी’ व्यक्तिहरूसमेत आफ्नो वास्तविक हैसियतमा प्रकट हुने रहेछन्; विवेक र न्यायका सबै खोल, सबै आवरण च्यातिएको नांगो र कुरूप दृश्यमा । यसरी प्रकट हुन्जेल समाजका इनेगिनेका समाजवादी, महिलावादी वा ‘न्यायका लागि’ लेख्ने–बोल्ने मान्छे नै पत्याउनै मुस्किल हुने गरी कित्ता स्पष्ट गरेर पुंसवादी/मर्दवादी, स्त्रीद्वेषी खातामा पुगिसक्दा रहेछन् ।

समाजलाई वर्चस्व र शक्तिसिद्धान्तले व्याख्या गर्दै कमजोर वर्ग–लिंग–क्षेत्रका पक्षमा विचार निर्माणको ठेक्कापट्टा चलाउने वर्ग त स्वार्थप्रतिकूल हुने स्थितिमा एकाएक शक्तिधारी कित्तामा उभिने र दोहोरो अर्थ लाग्ने भाषा बोल्दो रहेछ भने, छोटा–बडा निजी स्वार्थ साधेरै जिन्दगी चलाउन बानी परेको आम मान्छे शक्तिको पुजारी किन नबनोस् ! स्त्रीद्वेष यस अर्थमा सबैतिर व्याप्त छ र झन्झन् मौलाउने चरणमा छ । यो अत्यन्तै डरलाग्दो स्थिति हो । यसमाथि चिन्ता गर्न, बहस गर्न, आत्मसात् गर्न र बदलिने संकल्प गर्न छोडेर पातपातै उड्ने ‘क्रान्तिदर्शन’ विरोधाभासहरूले भरिएको यही समाजका लागि हो कि सुदूरको अर्कै ग्रहका लागि हो, सोचौं ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७९ ०७:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×