नीरस कृषिमा रस- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

नीरस कृषिमा रस

विश्वभरि नै एग्रो–टुरिजमको बजार बढ्दो छ । ताइवान, इटली, स्पेन, ब्राजिल, अमेरिका, फिलिपिन्स लगायत कृषि–पर्यटनका लोकप्रिय गन्तव्य मुलुक हुन् ।
जसरी अचेल मान्छेलाई हातले कपडा धुन गाह्रो लाग्छ, तर वासिङ मेसिनमा सजिलो र आकर्षक लाग्छ, कृषिकर्ममा पनि त्यस्तै आकर्षण चाहिएको छ ।
मैना धिताल

मुलुकमा कृषि क्रान्तिका कुरा धेरै भएका छन् । तर, ती सबै गफमा बढी सीमित भए । कृषिका कुरा गर्नेबित्तिकै मानिसहरूका ओठ लेप्रिन थाल्छन् । कसैले के पढेको भनेर सोध्यो र तपाईंले ‘कृषि’ भन्नुभयो भने ‘खेतीपाती पढेर पनि कोही ठूलो हुन्छ ?

डाक्टर–इन्जिनियर पो पढ्नुपर्छ’ भन्ने जवाफ आउँछ । कृषि विषय रसिलो बन्न सकेको छैन । जतिसुकै ठूला कुरा गरे पनि यसलाई अहिलेसम्म मूलतः नपढेका, अरू क्षेत्रमा केही गर्न नसकेका र भुइँतहका मान्छेहरूले गर्ने पेसाका रूपमा लिइन्छ । हेपिएको कृषि क्षेत्रलाई ‘ग्ल्यामराइजेसन’ गर्नु अहिलेको चुनौती र आवश्यकता हो ।

कसरी आकर्षित गर्ने ?

कृषिलाई परम्परागत तरिकाले मात्रै अघि बढाउन खोज्दा सफल हुने देखिँदैन । बाँझो खेत खनेर परम्परागत शैलीमै धान–मकै लगाउँ भन्दा धेरै जना उत्साहित नहुन सक्छन् । किनकि त्यसले दिने प्रतिफल गतिलो छैन । तर, त्यसलाई उद्योग–व्यवसाय, शिक्षा, संस्कृति, पर्यटन र मनोरञ्जनसँग जोड्न सके त्यसतर्फ आकर्षण बढ्न सक्छ ।

राम्रो भनौं वा नराम्रो, नेपालीहरूको देखासिकी गर्ने बानी छ । कृषिमा पनि कुनै ठाउँमा कसैले राम्रो गर्‍यो भने अन्यत्र देखासिकी हुनेछ । पछिल्लो समय केही भइरहेका पनि छन् । त्यसैले दुई–चार ठाउँमा मोडल परियोजना मात्रै गर्न सकियो र त्यसमा युवा पुस्तालाई लगाउन सकियो भने यसले देशभरि नै अरूलाई पनि सिको गर्न प्रोत्साहन गर्नेछ । तर, एक जना कुखुरा पालेर सफल भएको देखेपछि पूरै जिल्लाले कुखुरा मात्रै पाल्न थाले भने समस्या हुन सक्छ । आ–आफूबीचको प्रतिस्पर्धाले टिक्न नसक्ने अवस्था आउँछ । बरु त्यस्तो अवस्थामा सामुदायिक तहबाटै मिलेर गर्न सकिन्छ । कृषिभित्र पनि विविधीकरणको खाँचो छ ।

एकातिर नेपाललाई कृषिप्रधान देश भनिएको छ, अर्कातिर, पर्यटन क्षेत्र, जसले रोजगारी र विदेशी मुद्रा आर्जनमा महत्त्वपूर्ण टेवा पुर्‍याउँदै आएको छ । यी दुइटै क्षेत्रलाई जोडेर काम गर्न सके मुलुकले अझ ठूलो लाभ लिन सक्छ । अर्थात्, कृषि–पर्यटन (एग्रो–टुरिजम) बाट युवालाई कृषि व्यवसायमा आकर्षित गर्न सकिन्छ ।

अरू देशका उदाहरण

विभिन्न देशले एग्रो–टुरिजमबाट राम्रो गरेका छन् । ताइवान, इटली, स्पेन, ब्राजिल, अमेरिका, फिलिपिन्सलगायत कृषि–पर्यटनका लोकप्रिय गन्तव्य मुलुक हुन् । ताइवानमा सन् २०११ मा ४६७ यस्ता एग्रो–टुरिजमसम्बन्धी फार्म थिए (ताइपेई टाइम्स, २५ अक्टोबर २०१२) । साना कृषि फार्मले लाइसेन्स नलिईकनै यस्ता व्यापार–व्यवसाय गर्ने भएकाले यिनको संख्या निकै ठूलो रहेको अनुमान छ । ती फार्ममा १ करोड ४० लाखभन्दा बढीले भ्रमण गरेका थिए । उक्त वर्ष कृषि–पर्यटनसम्बन्धी उद्योगले ताइवानको अर्थतन्त्रमा ७ अर्ब २८ लाख ताइवानी डलर योगदान गरेका थिए ।

अमेरिकामा पनि एग्रो–टुरिजम लोकप्रिय छ । जस्तो, स्याउ फल्ने मौसममा पर्यटकले स्याउका बगैंचाहरू भरिन्छन् । स्याउ, स्ट्रबेरी, ब्लुबेरीजस्ता फलफूल पाक्ने सिजनमा बगानमा घुम्न जाने र आफूलाई चाहिएजति आफैंले टिप्ने । फलफूल र तरकारी पाक्ने सिजनमा ‘यु पिक’ (तपाईं आफै टिप्नुस्) भन्ने अभियानै चल्छ । यस्तै, क्रिसमसका बेला आफैं छानेर क्रिसमसका रूखहरू काट्न जाने, ह्यालोइनका बेला फर्सी टिप्न जानेजस्ता गतिविधि हुन्छन् । वाइनरी भनेर अंगुरको बगानदेखि त्यो कसरी टिपेर बनाइन्छ, प्रशोधन गरिन्छ भन्ने सबै हेर्न, बुझ्न र चाख्न पाइन्छ । स्थानीय उपभोक्तादेखि आन्तरिक र बाह्य पर्यटकहरू वाइनरीमा गएर वाइन टेस्ट गर्ने र आफूलाई मन परेको वाइन किन्ने गर्छन् । कतिपय वाइनरीले साथमा रेस्टुरेन्ट पनि चलाउँछन् ।

अमेरिकामा कृषि जनगणनाको तथ्यांकअनुसार, सन् २००२ देखि २०१७ बीच कृषि–पर्यटनबाट हुने आम्दानी तीन गुणाले बढेर ९५० मिलियन डलर (करिब १ खर्ब रुपैयाँ) पुगेको थियो । अमेरिकामा मात्रै हैन, विश्वभरि नै एग्रो–टुरिजमको बजार बढ्दो छ । सन् २०२० देखि २०२७ सम्म एग्रो–टुरिजमको विश्वबजार ७.४२ प्रतिशतले बढेर ११७.३७ अर्ब डलर पुग्ने अनुमान छ (फर्च्युन बिजनेस इन्साइट, २६ मे २०२२) ।

स्वदेशी र विदेशी पर्यटकलाई आकर्षित गर्न यस्ता खाले एग्रो–टुरिजमका सम्भावना थुप्रै छन् । पछिल्लो समय नेपालीहरू देशभित्रै पनि घुम्न जाने क्रम बढेको छ । विदेशी पर्यटकलाई पनि हिमाल मात्रै देखाएर फर्काउनुपर्दैन, हाम्रो संस्कृति र जनजीवनको पाटोसमेत अनुभव गराउन सकिन्छ ।

युवा जनसंख्या कामका लागि बिदेसिने र केही सहर छिर्ने क्रमले गाउँघर शून्य बनेका छन् । जग्गाजमिन काँडाघारीमा परिणत भइरहेका छन् । गाउँघरमा कृषिलाई पर्यटनसँग जोडेर ती उजाड बस्तीलाई फेरि चलायमान बनाउन सकिन्छ । जीविकाका लागि मात्रै खेतीपाती गर्ने किसानले यसबाट आयआर्जन पनि गर्न सक्छन् । अर्कातर्फ, सांस्कृतिक र सामाजिक पक्षलाई पनि जीवन्त बनाइराख्न मद्दत मिल्छ ।

विद्यालय शिक्षामै कृषि

कृषिलाई विद्यालय तहदेखि नै गाँस्न आवश्यक छ । बालबच्चाहरूलाई जीवनोपयोगी कृषिसम्बन्धी सीप सिकाउने गरी पाठ्यक्रमहरू विकास गर्न जरुरी छ । त्यसो भयो भने मात्रै उनीहरूले यसलाई भार नभई ‘प्यासन’ का रूपमा लिन सक्छन् ।

त्यसका लागि उनीहरूले गर्न सक्ने खालका साना र सजिला परियोजनाबाट सुरु गर्न सकिन्छ । जसरी बच्चाहरू घरमा कुकुर र बिरालो पाल्न आकर्षित हुन्छन्, त्यसैगरी सानो कुखुरा, हाँस वा बाख्रा पाल्ने वा सानो तरकारी बारी लगाउने सीप सिकाउन सकिन्छ । धेरै जनघनत्व भएका सहरहरूमा सम्भव नहोला, तर गाउँ र सहरोन्मुख क्षेत्रमा यस्तो गर्न सकिन्छ ।

यस्तै, विद्यालयमा स्थानीय रूपमा उत्पादित कृषि उत्पादनलाई विद्यालयको दिवा खाजामा समावेश गर्ने, स्कुलमै तरकारी बारी चलाउने र विद्यार्थीलाई त्यसमा सहभागी गराउने, स्थानीय स्तरमा सञ्चालित कृषि फार्म छ वा कसैले व्यावसायिक फलफूल वा तरकारी खेती गरेको छ भने त्यहाँ देखाउन लैजाने गर्न सकिन्छ । विद्यार्थीहरूका लागि रेस्टुरेन्ट वा होटलका सेफहरूमार्फत स्थानीय उत्पादनबाट कसरी स्वादिष्ट र रुचिकर खानेकुरा बनाउने भनी प्रदर्शन गर्न लगाउन वा अनुभव बाँड्न सकिन्छ ।

हरेक पालिकामा कम्तीमा एउटा विद्यालयमा कृषिलाई अनिवार्य विषय बनाई सीपमूलक क्षमता विकाससँग जोड्न सक्नुपर्छ ।

होमस्टेसँगै अरू गतिविधि

त्यसो त पछिल्ला वर्षहरूमा होमस्टेहरू खुल्ने क्रम बढ्दो छ तर धेरैजसो होमस्टे पर्यटकलाई एक रात बसाउन अनि लोकल कुखुरा र दालभात खुवाउनमै सीमित छन् । गाउँघरमा खुलेका होमस्टेमा सत्कार पाइए पनि सरसफाइ, खानाको विविधीकरण र प्रस्तुतीकरणलगायतमा सुधार हुन सकेको छैन । मौलिक खानालाई पनि केही परिष्कृत गरेर प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ । अर्को, कृषि–पर्यटनमार्फत पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउने गतिविधि पनि होमस्टेहरूले ल्याउनुपर्छ । सहरमा जन्मेहुर्केका बालबालिकालाई ढिकी, जाँतो, हलो, कोदालोजस्ता सामान नौला लाग्न थालिसकेका छन् । ढिकीमा कुटेको चामल र जाँतोमा पिसेको पीठोलगायत लोकल उत्पादनबाट बनेको खाना खुवाउने गरेसँगसँगै त्यो कसरी उत्पादन हुन्छ भनेर प्रत्यक्ष अवलोकन गराउने व्यवस्था किन नगर्ने ? अनि गाई–भैंसीको दूध, बाख्रा वा कुखुराबाट बनेका परिकार खुवाएसँगसँगै ती जनावरको पूरै जीवनकालको सूचना दिने गरी कार्यक्रम ल्याउन सकिन्छ । कसरी किसानले तिनको रेखदेख गर्छन्, के खुवाउँछन्, स्वास्थ्यको कसरी ख्याल गर्छन्, प्रजननका लागि कहाँ कस्तो व्यवस्था हुन्छ, दूध र दूधसम्बन्धी उत्पादन कसरी गरिन्छ भन्ने सबै देखाउन सकिन्छ ।

सरकारी लगानी

यस पालि सरकारले कृषि क्षेत्रका लागि बजेट केही बढाएर करिब ५६ अर्ब रुपैयाँ छुट्ट्याएको छ । ग्रामीण क्षेत्रलाई कृषि उत्पादन केन्द्रका रूपमा विकास गरिने बजेटले उल्लेख गरेको छ । सरकारले संघ, प्रदेश र स्थानीय तहको लागत साझेदारीमा आत्मनिर्भरमुखी कृषि उत्पादन कार्यक्रम सञ्चालन गर्न १० अर्ब छुट्ट्याएको छ । किसानलाई कर्जा लिन ५ खर्बबराबरको लघुवित्त कोष स्थापना गर्ने घोषणा गरेको छ । त्यो सकारात्मक कुरा हो । तर फेरि पनि घोषणा मात्रै हैन, कार्यान्वयन ठूलो कुरा हो । बजेट छुट्ट्याउनु मात्रै ठूलो कुरा हुँदैन, समयमा र सही रूपले बजेट खर्च गर्न सक्ने वातावरण पनि हुनुपर्छ । कतिपय कुरा बजेटमा सधैं दोहोरिरहन्छन् तर कार्यान्वयन हुँदैनन् । परम्परागत ढर्राका कार्यक्रम र बजेट विनियोजनले मुलुकको कृषिको कायापलट गर्न सक्दैनन् ।

हरेक पालिकामा कम्तीमा एउटा नमुना परियोजनाका रूपमा पनि एग्रो–टुरिजमलाई प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक छ । जापान, दक्षिण कोरिया, पोर्चुगल, इजरायललगायतमा नेपाली कामदार कृषिमा लागेका छन् । प्रोत्साहन र उचित वातावरण भएमा उनीहरूले त्यहाँ सिकेका अनुभवलाई यहाँ प्रयोग गर्न सक्छन् । कतिपय युवा स्वदेश फर्केर व्यावसायिक कृषिमा पनि लागेकै छन् ।

विदेशमा कमाएर पठाएको पैसालाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगाउनबाट राज्य चुकिरहेको छ । अब कृषिलाई ब्युँताउन यसलाई अवसरका रूपमा लिनुपर्छ । स्वदेशमा रहेका र विदेशबाट फर्कने सबैलाई रोजगारी दिन सक्छ यसले । खेतीपातीको शैली पुरातन नै भइरहँदा यो हेय पेसा नै बनिरहनेछ । जसरी अचेल मान्छेलाई हातले कपडा धुन गाह्रो लाग्छ, तर वासिङ मेसिनमा सजिलो र आकर्षक लाग्छ, कृषिकर्ममा पनि त्यस्तै आकर्षण चाहिएको छ । त्यसका लागि अलिकति आधुनिकीकरण, अलिकति व्यवसायीकरण, अलिकति रमाइलो बनाउन सके यसमा व्यावसायिक भावना भएका युवाहरूको आकर्षण बढ्न सक्छ । कामको खोजीमा बिदेसिएका युवाहरूलाई स्वदेशकै कृषिमा भविष्य खोज्न सक्ने वातावरण बनाउन पनि कृषिलाई आकर्षक बनाउनु आवश्यक छ ।

प्रकाशित : भाद्र १, २०७९ ०८:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अस्पतालमा एउटा यस्तो प्रदीप

पार्टी राजनीतिमा स्वतन्त्र विचारको खडेरी पर्दै गएका बेला प्रदीप गिरिजस्तो निर्भीक र तर्कशील पात्र पाउन मुस्किल पर्दै गएको छ । नेपाली कांग्रेसमा मात्रै नभएर समकालीन सबै राजनीतिक पार्टीहरूमा यस्तै खडेरी छ ।
दीपकुमार उपाध्याय

प्रदीप गिरि भन्नासाथै सधैं म अपनत्वको सम्बन्ध सम्झिरहेको हुन्छु । मित्रता पनि कुनै स्वार्थको होइन, आत्मिक मित्रता । मेरो जन्म नै २००७ सालको क्रान्तिताका तराई जलेश्वर (महोत्तरी) मा भएको हो; क्रान्तिका कमान्डरचाहिँ रुद्रप्रसाद गिरि हुनुहुन्थ्यो, प्रदीपजीका काका ।

त्यो बेला मेरा बुवा गोपालप्रसाद उपाध्याय भने न्याय सेवामा अमिनीको हाकिम हुनुहुन्थ्यो । क्रान्ति जारी रहेकै अवस्थामा उचित सुरक्षासहित मलाई काठमाडौं ल्याउन प्रबन्ध गरिदिने रुद्रप्रसाद गिरि नै हुनुहुन्थ्यो । जलेश्वरमा जन्मेको ४५ दिनपछि मलाई काठमाडौं ल्याइएको थियो ।

त्यसपछि हाम्रो त्रिपुरेश्वरको घरमा रुद्रप्रसाद गिरिहरू आइरहनुहुन्थ्यो । त्यस्ता भेटघाट र भेलाहरूमा राजनीतिक संवाद, परामर्श पनि चल्ने गरेको मेरो स्मरणमा छ । पछि प्रदीपजीसँग भेट भएपछि मेरो अत्यन्त आत्मिक र राजनीतिक मित्रता कायम भयो । नेपाली कांग्रेसभित्रको राजनीतिमा मूल्यमान्यताले प्रश्रय पाउनुपर्छ भनेर हामी किशुनजी, गणेशमानजीसँग अलिक बढी नजिक भयौं । अझ २०५१ असारमा नेपाल कांग्रेसभित्र अन्तर्घात प्रकरणसँगै विद्रोही छत्तीसे समूह जन्मेपछिको हाम्रो सहकार्य र सम्बन्ध अलग रह्यो ।

जसको भए पनि गलत कुराको विरोध गर्न सक्ने समकालीन नेतामा प्रदीपजीजत्तिको अर्को मान्छे मैले देखेको छैन । बीपीसँग पनि सीधा संवाद गर्न सक्ने वा प्रतिवाद गर्नेमा उहाँ नै हुनुहुन्थ्यो । पछि गिरिजाबाबुले मलाई सम्झेर बोलाइरहनुहुन्थ्यो, पार्टीका वा अन्य काम लगाउनुहुन्थ्यो । यस्ता अह्राएका काममा तालमेल नमिल्दा वा तलमाथि पर्दा गएर गिरिजाबाबुसँग झगडै गर्ने स्वभाव थियो प्रदीपजीको । अहिले पनि नेपाली कांग्रेसको मात्र होइन, अरू सबै पार्टीका नेताहरूसँग आँखामा आँखा जुधाएर संवाद गर्न सक्ने, प्रदीपजीले भनेका कुरालाई ‘अन्डरमाइन’ गर्न सक्ने मैले कोही देखेको छैन । अरू नेता चिढिन्छन् वा रिसाउँछन् कि भनेर आफ्ना कुरा राख्नै नचाहने कोटिमा उहाँ पर्नुहुन्न । प्रदीप गिरि हुनुको विशेषत नै यही हो ।

बनारस बस्दैदेखि प्रदीपजीमा अत्यन्त खरो स्वभाव थियो, प्रस्ट वक्ता हुनुहुन्थ्यो । लागेका कुरा अखबारमै लेखिदिने । तर, नेताहरूलाई त्यस्तो पाच्य नहुँदो रहेछ । स्वस्थ आलोचना भए पनि ‘यो त हाम्रो विरोधी रहेछ’ भन्ने छाप पर्ने । त्यस्तो खालको संस्कार नेपाली कांग्रेसमा पनि थियो नै । मूल्यमान्यता, चरित्र, इमान भन्ने कुरा राजनीतिमा क्रमशः स्खलित हुँदै गयो ।

प्रदीपजी एकदमै दार्शनिक र अध्ययनशील । अरूका अगाडि अत्यन्त अराजक भनेर चिनिए पनि उहाँ अर्कै तहको बौद्धिक–प्राज्ञिक व्यक्तित्व । मार्क्सवादी साहित्यका अध्येता, यसबारे उहाँसँग वाद–प्रतिवादमा उत्रन सक्ने समकालीन नेताहरू कमै छन् । यो कुरा सबैले स्वीकार गर्छन् । पञ्चायतकालमै ‘लेनिन : एक अध्ययन’ (सन् १९८४) पुस्तक लेखेर कम्युनिस्ट कित्ता र विचारको अर्को पाटो उधिन्ने काम प्रदीपजीले गर्नुभयो । कुनै लेखकको कुनै किताबको कति पृष्ठमा के लेखिएको छ भन्न सक्ने क्षमताका प्रदीपजीको स्मरणशक्ति, तार्किक क्षमता र उदाहरण दिएर बोल्ने अद्भूत प्रतिभालाई पनि सबैले स्वीकार गर्नैपर्छ ।

आफ्नो विचार र अडानमा एकदमै दृढ रहने स्वभावका प्रदीपजी कहिलेकाहीँ विरोधी कित्ताको झैं लाग्नुहुन्थ्यो, सधैंको विरोधी खेमा जस्तो । संविधानसभाले संविधान पास गर्दा पार्टीको आदेश र दबाबविरुद्ध गएर सबै कुरालाई बेवास्ता गर्दै प्रदीपजी अनुपस्थित रहनुभयो, ‘यसमा मेरो सहमति छैन’ भन्दै । त्यसरी अडान राख्न सक्ने हैसियत उहाँमा छ ।

उहाँ असंगठित जस्तो हुनुहुन्थ्यो, घरबारमा रुचि नभए जस्तो । काठमाडौंमा प्रायः भाडावालकै रूपमा रहनुभयो । समयमा भाडा नतिर्ने वा आफूसँग भएको बेला भने घरबेटीलाई जति पनि पैसा दिने स्वभाव उहाँमा थियो । तर, भाडा तिरेको वा बाँकी रहेको हिसाब नराख्ने । घरबेटीले महिनौंमहिनाको बिजुलीको बिल, पानीको बिल के–के जोड्छ; अधिकांशतः हिसाब मिलिरहेको हुँदैन; प्रदीपजी ‘मैले सबै भाडा चुक्ता गरिसकेको छु’ भन्ने, घरधनी भने विवादमा उत्रिरहने । सधैंको त्यस्तो कचकच देखेर मैले ‘होइन प्रदीपजी, मेरो त्रिपुरेश्वरको घरमा बस्नुहोस्’ भनें र २०५० सालपछि करिब ८–१० वर्ष उहाँ मकहाँ नै बस्नुभयो । कहिलेकाहीँ किशुनजीले मलाई भन्नुहुन्थ्यो, ‘बाबु, प्रदीपलाई लगेर आफ्नो घरमा त राख्यौ तर यो त जोगी हो, तिमीलाई पनि जोगी बनाउला नि !’

त्रिपुरेश्वरमा मेरो छिमेकमा जर्नेल विकास पोखरेलको घर थियो । प्रदीपजी मकहाँ बस्दा उनको छोरा जन्मेको थियो । नवजात शिशु र सुत्केरी आमा भर्खरै घर भित्रिएको बेला रहेछ । यता प्रदीपजीकहाँ भने रातको बाह्र बजेपछि सधैंजसो सांगीतिक उत्सव सुरु हुन्थ्यो । त्यस रात पनि पूरा झ्याल–ढोका खोलेर राग ध्रुपद फुल भोल्युममा बजाउन सुरु भएको रहेछ । रातको एक बजेतिर ती छिमेकीले मलाई फोन गरेर भने, ‘अंकल, एउटा सानो कुरा गर्न मिल्छ कि ? प्रदीप अंकललाई त्यो भोल्युम अलि सानो गर्न भनिदिनुस् न, यता आमा–छोरा सुत्नै सकेनन् ।’

मैले प्रदीपजीलाई फोन गरें, भाग्यवश रिसिभ भयो । मैले अनुरोध गरें, ‘प्रदीपजी, छेउमा छिमेकीले हस्पिटलबाट सानो बच्चा ल्याएका छन्, सुत्न डिस्टर्ब भयो रे । लौन, त्यो भोल्युम घटाइदिनुस्, झ्यालढोका पनि लगाइदिनुस् ।’

‘त्यो को हो ? त्यसले बुझेकै रहेनछ यस्ता रागरागिनीबाट उसको बच्चाले कति मज्जा लिन सक्छ, बच्चामा अझ तीक्ष्णता बढ्न सक्छ भनेर । तैपनि तपाईंले भनिहाल्नुभयो, म झ्यालस्याल लगाउँछु, भोल्युम अलि सानो गराएर सुन्छु ।’ अनि अलिक शान्ति छायो ।

हामीकहाँ बस्दा उहाँ प्रायः सांसद पनि रहनुभएकै थियो । विशेष घटनाक्रम वा भोटिङका बेला नेपाली कांग्रेसका प्रमुख सचेतक आनन्द ढुंगाना, लक्ष्मण घिमिरेहरूले मलाई ‘ल है, प्रदीपजीलाई भोटिङमा उपस्थित गराइदिनुहोला, हामीले भनेर त मान्दै मान्दैनन्’ भन्नुहुन्थ्यो । तर, प्रदीपजीमा कसैको कुरा सुन्ने स्वभाव नै थिएन । भन्नुहुन्थ्यो, ‘भोट हालेर के हुन्छ ! देश राम्रोसँग अगाडि बढेको छैन !’ संसद्‌मा पनि उहाँले बोल्दा अरूले ध्यान दिएर सुन्ने गर्थे । उहाँले बोल्दाको अभिलेख मात्रै हेर्ने हो भने पनि एउटा छुट्टै दस्ताबेज बन्न सक्छ । हुन त सबै व्यक्ति सार्वभौम हुन्छन्, तर त्यो सार्वभौमिकताको अर्थ हामी सबैले देखिराखेका हुँदैनौं ।

नेपाली कांग्रेसको अधिवेशन, संसद्का प्रमुख कामकारबाही वा आफ्नै निर्वाचनका बेला पनि अरूहरूले जस्तो उपस्थिति र सहभागिताको तदारुकता नदेखाए पनि उहाँ एउटा दह्रो विम्बका जहिल्यै खडा । चुनावमा आफ्नै प्रचारमा समेत ननिस्कने अनौठो स्वभाव । बाहिर निस्किएपछि कुनै कार्यकर्ता वा कोही शुभेच्छुकलाई गाली गर्ने, घोक्र्याउने अवस्था आइपर्न सक्छ र त्यसका कारण जनमत झनै घट्न सक्छ भन्ने लेखाजोखा गरेरै बाहिर उहाँ प्रचारप्रसारमा त्यति जानुहुन्नथ्यो जस्तो लाग्छ मलाई ।

क्रान्तिमा लागेका वा अझ बनारस बस्दादेखि नै दुःख पाएका कार्यकर्ताहरूलाई नेताहरूले भेटसम्म नदिएको प्रसंग सधैंजसो निस्कने गर्थ्यो, कुनै सरसहयोग गर्नु त टाढैको कुरा भयो । प्रदीपजी मकहाँ बस्दा त्यस्ता मान्छेहरू आइरहन्थे । बरु आफ्नो क्षेत्रका, आफूलाई भोट हालेका मान्छेलाई भेट नदिने, उल्टै गाली गर्ने र ‘तेरो एउटा भोटले मलाई किनेको होस् र ? तेरो व्यक्तिगत काम गर्ने नोकर हुँ र म ?’ भन्दै ढोकैबाट फर्काइदिने, उस्तै परे बेलामौकामा कोही जिद्दी कार्यकर्तालाई घोक्र्याउन पनि पछि नपर्ने, तर साँच्चै दुःख पाएको मान्छे अथवा क्रान्तिमा हिँडेको कोही आयो भने उसलाई भेट दिने र सहयोग गर्ने । किशुनजीको पनि यस्तै स्वभाव थियो ।

इमानदार मान्छेलाई त अहिले पनि पीडा छँदै छ, समस्या छँदै छ । जसले नैतिकता, इमान–जमानसँग ‘कम्प्रोमाइज’ गरे, तिनीहरू अगाडि गए । जो झुकेनन्, बिकेनन्, ती पछाडि नै रहिरहे । साँच्चिकै दुःखी–पीडित आएमा र आफूसँग दिने केही नभएमा प्रदीपजी मकहाँ आई मेरी श्रीमतीलाई भन्नुहुन्थ्यो, ‘ल–ल भाउजू, तपाईंसँग कति पैसा छ, झिक्नुस् । हिसाब गरेर राख्नुहोला, म कुनै दिन डबलचाहिँ तिर्छु ।’

प्रदीपजी त सांसद मात्रै हुनुभयो, कहिल्यै सत्ताशक्तिमा जानुभएन । प्रधानमन्त्री भएका बेला किशुनजीले ‘प्रदीप, तिमी मेरो सरकारको प्रवक्ता बनिदेऊ’ भन्दा उहाँले उम्किनलाई भन्नुभएको थियो, ‘किशुनजी, म समयमा सुत्न सक्दिनँ, समयमा उठ्न सक्दिनँ । किताब पढ्न लागें भने रात बितेको थाहै पाउँदिनँ । यसकारण म हरतरहले अयोग्य र असमर्थ छु ।’

०००

प्रदीपजी अहिले कष्टसाध्य रोगका कारण अस्पतालमा हुनुहुन्छ । हामी धेरै जना उहाँको सुस्वास्थ्यको कामना गरिरहेका छौं । अस्ति भर्खरै कांग्रेसका युवा नेता गगन थापासँगै संयोगवश म पनि अस्पताल पुगेको थिएँ । उहाँको स्वास्थ्यबारे हाम्रो चासोमा प्रदीपजीले भन्नुभयो, ‘जीवन सत्य हो भने मृत्यु पनि शाश्वत सत्य हो । म मृत्युसँग डराएको छैन, डराउन्नँ । तपाईंहरू नि ?’ यसरी हामीलाई उल्टै जिस्क्याउनुभयो उहाँले । अगाडि भन्नुभयो, ‘देश राम्रो हुन सकेको छैन । मलाई चिन्ता छ, तपाईंहरू पनि चिन्ता गर्नुस् । युवा पुस्तालाई अलि बढी विश्वास गर्नुस् ।’ उहाँले गगनतिर हेर्दै भन्नुभयो, ‘खोइ, तिमी किन बोल्दैनौ ?’

अस्पतालको शय्यामा रहे पनि प्रदीपजीको दिमागी तीक्ष्णता र स्मृतिमा कमी आएको छैन । उहाँ अहिले पनि सांसद हुनुहुन्छ, आवश्यक पर्दा उहाँको उपचारमा नेपाल सरकारले पनि खर्च गर्छ । तर उहाँ सक्दो कडा स्वरमा भन्नुहुन्छ, ‘मेरो उपचार राज्यलाई भार पारेर गर्न हुँदैन ।’ नैतिकता, मूल्यमान्यता भन्ने कुरा भाषणले होइन, आफ्नो कर्मले देखिनुपर्छ भन्नुहुन्छ उहाँ । उपचारका क्रममै दिल्ली, मुम्बईमा अहिलेसम्म कति खर्च भइसक्यो होला तैपनि उहाँ राज्यकोषबाट उपचार स्वीकार गर्नुहुन्न । नेताहरूले अस्पताल पुगेर ‘तपाईंको लागि के गर्नुपर्छ ?’ भनी सोध्दा उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘व्यक्तिगत इमानदारीले कमाएको पैसाले सहयोग गर्ने भए गर । म त जोगी हुँ; यहाँ कतै खातासाता खोलेका होलान्, या अस्पतालमा तिर्नुपर्ने होला, तिर्लान्; होइन भने राज्यकोषको पैसा मलाई नबाँड ।’

प्रदीपजी जस्तो अराजक र लहडी व्यक्तिले चुनाव कसरी जित्नुहुन्छ भनेर धेरैले सरोकार राख्ने गरेको पाइन्छ । तर, यथार्थतः उहाँ सिरहाको आफ्नो चुनाव क्षेत्रमा जनस्तरमा भिजेको र आवाज नहुनेका लागि आवाजको काम गर्नेमा पर्नुहुन्छ । उहाँको सिरहास्थित आश्रममा आउनेहरूको आशा र भरोसाले जनभरोसा तथा जनस्तरकै सम्बन्धको झल्को दिइरहेको हुन्छ । आफ्ना वरपर रहने जनसाधारणका कुरा उनीहरूकै भाषा र लवजमा सुनिदिने र सकेको काम गरिदिने प्रदीपजीसँग दलगतभन्दा बढी जनस्तरको सम्बन्ध गाँसिएको हो भन्ने मलाई लाग्छ । त्यसबाहेक, कमला, खाँडो, वाग्मतीजस्ता त्यस क्षेत्रका मुख्य नदीहरूमा सिरानदेखि पुछारसम्म दोहोरो तटबन्ध तथा बिजुली, बाटोका भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा पुर्‍याएको सहयोगले प्रदीपजीको राजनीतिक उचाइमा ओज भर्ने काम गरेको देखिन्छ । यही कारण उहाँको चुनाव क्षेत्रका सर्वसाधारण ‘हाम्रा व्यक्तिगत काम कुरा नसुने पनि उनी दार्शनिक, चिन्तक हुन्; उनी हाम्रा नेता हुन् भन्न पाउँदा हामीलाई गर्व लाग्छ’ भन्दै हिँडिरहेका भेटिन्छन् ।

पार्टी राजनीतिमा स्वतन्त्र विचारको खडेरी पर्दै गएका बेला प्रदीप गिरिजस्तो निर्भीक र तर्कशील पात्र पाउन मुस्किल पर्दै गएको छ । नेपाली कांग्रेसमा मात्रै नभएर समकालीन सबै राजनीतिक पार्टीहरूमा यस्तै खडेरी छ । प्रदीपजीमा रहेको बेजोड प्रस्तुति क्षमता, दार्शनिक र चिन्तन पक्ष अहिलेको युवा पुस्ताका लागि अनुसन्धानकै विषय हो । प्रदीपजी राष्ट्रको सम्पत्ति हुनुहुन्छ, आफैंमा एउटा संस्था हुनुहुन्छ ।

उपाध्याय भारतका लागि नेपालका पूर्वराजदूत हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र १, २०७९ ०८:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×