अभूतपूर्ण बाघवृद्धि : उत्साह र आतंक- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

अभूतपूर्ण बाघवृद्धि : उत्साह र आतंक

युवराज भट्टराई

बाघ वृद्धि र चुनौती
पछिल्लो बाघ गणना अनुसार नेपालमा पाटे बाघको संख्या ३५५ पुगेको छ, जुन सन् २००९ मा १२१ थियो । सन् २०२२ सम्ममा बाघको संख्या दोब्बर पुर्‍याउने २०१० को पिटर्सबर्ग सन्धिको महत्त्वाकांक्षी घोषणायता नेपालले झन्डै तीन गुणाले बाघवृद्धि गरेर अभूतपूर्ण उपलब्धि हासिल गरेको छ ।

पछिल्लो बाघवृद्धि धेरै उत्साहजनक छ । बाघ पाइने हरेक निकुञ्जमा तिनको संख्या उल्लेख्य बढेको छ । अघिल्लो सर्वेक्षणमा चितवनमा बाघको संख्या ९३ मा झरेको थियो भने शुक्लाफाँटामा यथास्थितिमा थियो । यसपालि चितवनमै बाघको संख्या १२८ पुगिसकेको छ । शुक्लाफाँटा र पर्सामा शतप्रतिशतभन्दा अधिकले वृद्धि हुँदै क्रमशः १६ बाट ३६ र १८ बाट ४१ पुगेको छ । बर्दियामा बाघको संख्या ८७ बाट १२५ पुगिसकेको छ भने तुलनात्मक रूपमा कम वृद्धि भएको बाँकेमा २१ बाट २५ पुगेको छ ।

चितवन र बर्दियामा बाघ र आहारा प्रजातिको घनत्व पनि उच्च छ । चितवन र बर्दियामा पहिल्यै प्रति सय वर्गकिलोमिटर ३ देखि ५ बाघ देखिएका थिए । अब त्यहाँको घनत्व क्रमशः ४.०६ र ७.१७ छ । पर्सामा यो घनत्व १.७४ छ । चितवन, बर्दिया र पर्सामा आहारा प्रजातिको घनत्व पनि प्रतिवर्गकिलोमिटर क्रमशः १००, ९० र ७५ छ । चितवनको आहारा घनत्व र अन्य पारिस्थितिक प्रणालीको पछिल्लो अध्ययनका आधारमा यो निकुञ्जले १३६ बाघ धान्न सक्ने संरक्षणकर्मीहरूले बताइसकेका छन् । अनि नेपाल ४०० पाटे बाघका लागि सुरक्षित घर बन्न सक्ने गर्विला तर्कहरू पनि सुनिन थालेका छन् ।

बाघको उत्साहजनक वृद्धिसँगसँगै चितवन र बर्दियाका मध्यवर्ती क्षेत्रका समुदायले चुकाएको मूल्य भने एकदमै चर्को छ । तीन वर्षयता चितवन र बर्दियामा मात्रै ६० जनाजति सर्वसाधारण बाघद्वारा मारिएका छन् । पछिल्लो आर्थिक वर्षभित्र मात्रै प्रतिमहिना सरदर ३ जना त्यसरी मारिएका छन् । यस्तो अवस्थामा निकुञ्जको क्षेत्रफल र सिकार घनत्वकै आधारमा मात्रै निकुञ्जको भारवहन क्षमता निर्धारण गर्नु युक्तिसंगत हुँदैन ।

भारतको उत्तराखण्डको जिम कुर्बेट टाइगर रिजर्भसँग तुलना गर्ने हो भने त चितवन र बर्दियाले अझै थप बाघ धान्छन् भन्ने लाग्न सक्छ । ९५२ वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफल भएको चितवनमा १२८ बाघ छन् भने ५२१ वर्गकिलोमिटर क्षेत्रको जिम कुर्बेटमा २३१ वटा । त्यहाँ प्रति सय वर्गकिलोमिटरमा १३ देखि १४ बाघ छन् । यद्यपि त्यहाँ चितवन र बर्दियाका तुलनामा मानव–बाघ द्वन्द्व कम छ ।

कहिलेकाहीँ एउटै वयस्क बाघले २०० वर्गकिलोमिटरसम्म क्षेत्र ओगट्न सक्छ र आन्तरिक द्वन्द्व चर्कन सक्छ । द्वन्द्वबाट बाघहरू घाइते हुने र परम्परागत इलाकाबाट विस्थापित हुने प्रक्रिया पनि चलिरहन्छ । विस्थापित बाघहरू मानवइलाकामा प्रवेश गर्ने र मानव–बाघ द्वन्द्व निम्तने खतरा पनि त्यत्तिकै हुन्छ । सम्भवतः पछिल्ला वर्ष बर्दिया र चितवनको बाघ–मानव द्वन्द्वको चुरो कारण पनि यहाँको निरपेक्ष घनत्व नै हो । घनत्व अत्यधिक भए पनि जिम कुर्बेट टाइगर रिजर्भ आसपास नेपालमा जत्तिको बाघ–मानव द्वन्द्व नदेखिनुको कारण त्यहाँका द्वन्द्वबाट विस्थापित बाघको सहज पुनःस्थापना हुन सक्छ ।

भर्खरै भारतले उत्तराखण्डमा जिम कुर्बेट टाइगर रिजर्भबाट उत्तरी पहाडी क्षेत्रहरूलाई पनि बाघ क्षेत्रका रूपमा समेटेको छ । त्यहाँ अलमोडा लगायत बद्रीनाथसम्मै बाघ गणना गरिँदै छ । यसर्थ निकुञ्जभित्रको निश्चित क्षेत्रफल र सिकारको घनत्व मात्रैले बाघको संख्या यति हुनुपर्छ भनेर निर्धारण गर्दैन । बरु निकुञ्जको भारवहन क्षमता, त्यस आसपासका सीमावर्ती क्षेत्रको जनघनत्व, झाडी, वन, बुट्यान, खेतीयुक्त जमिन, मानव बस्ती तथा अन्य साना–ठूला जंगललाई जोड्ने करिडोरहरूले पनि त्यसलाई निर्धारण गरेका हुन्छन् । निकुञ्ज क्षेत्रमा बाघको घनत्वसँगै विस्थापित बाघकै कारण निकुञ्जबाहिर अहिलेको जस्तो बाघ–मानव द्वन्द्व बढ्दै जाने हो भने यसको नियन्त्रणका लागि निकुञ्जबाहिरको वातावरण र वस्तुस्थितिमा उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ । बाघ फैलन सक्ने अस्थायी/स्थायी इलाकाहरूको पहिचान गर्नुपर्छ । बाघ विचरणको प्रवृत्ति ख्याल गर्नुपर्छ ।

बाघले फैलन पाउनुपर्छ

हामीकहाँ बाघको अध्ययन विशेषतः निकुञ्ज तथा सीमावर्ती क्षेत्रमा केन्द्रित छ । बाघको विचरण प्रवृत्ति र निकुञ्जबाहिरका परम्परागत बाघ क्षेत्रबारे आवश्यक अध्ययनको कमी छ । यद्यपि पछिल्लो समय निकुञ्जबाहिरका विचरण इलाका र बाघको विचरण प्रवृत्तिबारे पनि अध्ययन–अनुसन्धान भइरहेको छ ।

अघिल्लो वर्ष भारतको पान्ना टाइगर्स रिजर्भकी एउटी बघिनी ९९ किलोमिटर लामो यात्रा गरी नयाँ बासस्थानमा सरेकी थिई । यो अहिलेसम्म रेकर्ड भएमध्येको सबैभन्दा लामो दूरीको बसाइँसराइ थियो । अनि उसको नयाँ इलाका संरक्षण क्षेत्रभित्र पनि पर्दैनथ्यो । ‘पी २१–२२’ कोड दिइएकी उक्त बघिनीले संरक्षण क्षेत्रबाहिरको नयाँ इलाकामा डमरुहरू जन्माएर हुर्काइरहेकी थिई । बाघले अन्य इलाकामा विचरण गर्नु तथा नयाँ बासस्थानमा सर्नु आफैंमा बाघको दीर्घकालीन संरक्षणका लागि महत्त्वपूर्ण छ । अझ बघिनीको लामो दूरीको स्थानान्तरणले त बाघको जिन तथा जनसंख्या फैलाउन ठूलो भूमिका खेल्ने गर्छ ।

नेपाल र भारतमा बाघ बासस्थान क्षेत्र धेरैतिर छरिएका छन्, करिडोरहरू छिन्नभिन्न छन् । अनि नयाँ बासस्थान पहिल्याउने क्रममा कतिपय अवस्थामा बाघले मानवबस्ती पार गर्नुपर्ने हुन्छ । पी २१–२२ पनि मानवबस्ती छल्न धेरैजसो राति हिँडेकी थिई । ऊ ससाना जंगल, खोल्सा र खेतहरू हुँदै अघि बढेकी थिई अनि २,०८२ वर्गकिलोमिटर बराबरको क्षेत्रमा विचरण गरेकी थिई । उसले १९ ठाउँलाई स्टेपिङ स्टोन (अस्थायी बासस्थान) बनाएकी थिई ।

‘स्टेपिङ स्टोन’ भनेको बासस्थान परिवर्तन गर्दा निश्चित समयका लागि पानी र खानाको राम्रो सुविधा भएको आश्रयस्थल हो । यस्ता ठाउँले नै बाघलाई धेरै टाढा–टाढा पुगेर पुनःस्थापित हुन सहयोग पुर्‍याउँछन् । ससाना जंगल, बुट्यान र झाडीले पनि स्टेपिङ स्टोनको भूमिका खेल्ने गर्छन् । बाघको घनत्व स्वस्थ र सापेक्ष राख्नु छ भने संरक्षण क्षेत्रबाहिरका कृषिक्षेत्र, साना

वनक्षेत्र र करिडोरहरूलाई उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ । त्यसो त यसपालिको नेपालको बाघ गणनामै देखिएको छ, आवश्यक करिडोरहरू भए बाघहरू आफैंले पुनःस्थापित हुने सुरक्षित क्षेत्र पहिल्याउँछन् ।

जस्तै, शुक्लाफाँटा निकुञ्जमा बाघवृद्धि दुई गुणाभन्दा बढी भएको छ । यसमा पक्कै पनि आसपासका करिडोरहरूको उल्लेख्य भूमिका छ । सन् २०१८ मा त्यहाँ जम्मा १६ बाघ थिए, जसमा पनि भालेको संख्या अधिक थियो । नयाँ जन्मिएर मात्रै यो स्तरको वृद्धि सम्भव भएको होइन । त्यसो त अहिले लालझाडी–मोहना लगायत चुरेस्थित डडेलधुराको जोगबुडा लगायतका क्षेत्रमा बाघ देखिनुले के संकेत गरेको छ भने, निकुञ्ज आसपासमा वनक्षेत्रको पनि बाघ संरक्षणमा उत्तिकै ठूलो भूमिका हुने गर्छ । चुरेदेखि उत्तर महाभारत शृंखलाको डोटीको बुडरमा बाघ देखिनुले भन्छ, आवश्यक करिडोरहरू चुस्तदुरुस्त राख्ने हो भने तराईका निकुञ्जमा घनत्व बढी भएर विस्थापित हुने र मानवइलाकामा छिर्न सक्ने बाघलाई चुरे तथा महाभारतका वनतिर अस्थायी/स्थायी बसाइँसराइका लागि आकर्षित गर्न सकिन्छ ।

शुक्लाफाँटा र बर्दिया निकुञ्जबीचका सामुदायिक वन, बाँके र सोहेल्वा वन्यजन्तु आरक्षबीचको काम्दी करिडोर क्षेत्र अनि रुपन्देही, कपिलवस्तु र पाल्पाका चुरे पहाडहरू, चितवन पश्चिमका नवलपरासी र पर्सापूर्वको रौतहटका जंगल लगायतका निकुञ्जबाहिरका क्षेत्रहरूमा पनि पटक–पटक बाघहरू देखिँदै आएका छन् । यसले निकुञ्जबाहिर पनि बाघको गतिलो उपस्थिति छ भन्ने देखाएको छ । विरलै भए पनि शुक्लाफाँटा र भारतको पिलिभित निकुञ्ज तथा चितवन, पर्सा निकुञ्ज र भारतको वाल्मीकि टाइगर रिजर्भबीच बाघको अन्तर्राष्ट्रिय विचरण पनि हुने गरेको छ ।

नेपालमा अहिले बाघ विशेषतः तराईका पनि मध्य र पश्चिमका पाँच निकुञ्जमा मात्र सीमित छन् । अनि यी पाँचै निकुञ्ज सबैतिरबाट मानवबस्तीद्वारा घेरिएका छन् । तराईको जनघनत्व असीमित ढंगले बढिरहेको छ । चितवन र बर्दियामा त विस्थापित बाघहरू सीधै मानवबस्तीमा गएर ठोक्किने अवस्था छ । कुनै दिन पूर्व–पश्चिम वारपार फैलिएको चारकोसे झाडी अहिले छिन्नभिन्न छ । त्यसैले तराईमा सम्भावित बाघ क्षेत्र विस्तार असम्भवप्रायः छ । अब सकिन्छ भने हरेक निकुञ्ज आसपासका तराईका करिडोर तथा बाघ विचरणका लागि आवश्यक सम्भावित ‘स्टेपिङ स्टोन’ जोनहरूको पहिचान र प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ, जैविक मार्गलाई चुरे र महाभारत पर्वत शृंखलासँग जोड्नुपर्छ ।

महाभारत शृंखला : बाघको नयाँ गन्तव्य

तराईमा जनघनत्व अत्यधिक छ अनि तराईका निकुञ्जभित्र पाटे बाघको । अर्कातिर, बसाइँसराइका कारण पहाडी क्षेत्रहरू निर्जन बन्दै छन् । कृषि र वन पैदावरमाथिको निर्भरता पनि घट्दै छ । तसर्थ फेरि महाभारत शृंखलाका निर्जन जंगलहरूलाई पनि बाघको गन्तव्य बनाउने सम्भाव्यताको अध्ययन गरिनुपर्छ । यो बहस किन पनि आवश्यक छ भने, पछिल्ला वर्षहरूमा भारत, नेपाल र भुटानका उच्च पर्वत शृंखलामा लगातार बाघ देखिएका समाचारहरू आइरहेका छन् । सँगसँगै उच्च पर्वतीय शृंखला पनि पाटे बाघका स्वाभाविक परम्परागत विचरण इलाका हुन् भन्ने बहस सुरु भएको छ ।

पछिल्लो समय उच्च पहाडी शृंखलामा बाघ देखिएपछि नै उत्तराखण्ड सरकारले केदारनाथ वन्यजन्तु संरक्षण क्षेत्रको १२,००० फिटमाथिको उच्च पहाडी शृंखलामा समेत बाघ गणना गर्ने भएको हो । यसअघि नै भुटानमा पटक–पटक ९,०००, ११,००० तथा १३,००० फिट अर्थात् ४,२०० मिटर उच्च भूगोलमा पाटे बाघहरू भेटिएका छन् । सन् २०२० मा नेपालको डडेलधुरामा ५०० मिटर तथा सुदूरपूर्वको इलाममा ३,१६५ मिटरको उचाइमा बाघ भेटिएको थियो ।

ग्लोबल टाइगर फोरमको सन् २०१९ को एउटा अध्ययनले नेपाल, भारत र भुटानमा गरेर हिमाली भूभागमा कुल ५२,६७१ वर्ग किलोमिटरको बाघ विचरण क्षेत्र हुन सक्ने सम्भाव्यता देखाएको छ । नेपालमा मात्रै २,२१३ वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफललाई सम्भावित बाघ बासस्थानका रुपमा औंल्याइएको छ । चुरे र महाभारतमा पनि सम्भावित बाघ क्षेत्र पहिल्याउने हो भने नेपालमा अझै धेरै बाघ फैलने क्षेत्र पहिल्याउन सकिन्छ । मानवीय व्यवधानको कमीका कारण पनि पहाडी इलाकामा कम घनत्वमै भए पनि बाघहरू छरिन सक्छन् ।

हामीले पनि महाभारत पर्वत शृंखला बाघको स्थायी तथा परम्परागत विचरण क्षेत्र हो कि फिरन्ते बाघहरूको स्टेपिङ स्टोन मात्रै, अध्ययन–अनुसन्धान गर्नुपर्छ । पहाडी इलाकामा बाघ विचरणको सम्भाव्यतालाई अध्ययन गर्दै चुरेका माध्यमबाट तराईका विस्थापित बाघहरूलाई महाभारततिर डोर्‍याउने हो भने पनि तराईको बाघ–मानव द्वन्द्वलाई धेरै हदसम्म सम्बोधन गर्न सकिएला । यसले थोरै संख्यामा भए पनि बाघहरूलाई सबैतिर फैलन सघाउँथ्यो । हाम्रोमा फरक–फरक उचाइमा प्राकृतिक/भौगोलिक विविधता असीमित छ । यद्यपि, प्रायः आरक्षण तराई, उच्च पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा छन् । शिवपुरी–नागार्जुन निकुञ्ज छाड्ने हो भने एउटा पनि संरक्षण क्षेत्र मध्यपहाडी क्षेत्रमा पर्दैन । तराई आर्क ल्यान्डस्केपका पाँचै संरक्षण क्षेत्रले राम्रोसँग चारकोसे/चुरे र महाभारत छुँदैनन् ।

नेपालको पूर्वी पहाडी क्षेत्रमा पनि आक्कलझुक्कल बाघहरू देखिएका छन्, तर वाग्मती नदीपूर्व तराई आर्क ल्यान्डस्केपसँग जोडिने जंगलको सञ्जाल नै भत्किसकेको छ । चारकोसे झाडी तहसनहस पारिसकेपछि पूर्व, पश्चिम, चुरे–तराईबीचको जैविक करिडोर पूर्णतः ध्वंस भइसकेको छ । कोसी, गण्डकी र कर्णाली नदी करिडोरहरू पनि पहाड र तराईबीचका बायोलोजिकल करिडोर हुन सक्थे । तर पहाडमा संरक्षण क्षेत्रको अभावले तथा नदी किनारमा बनेका राजमार्ग र राजमार्गमा विस्तारित बस्तीका कारण तराईसँग पहाडलाई जोड्ने जैविक मार्ग भत्किसकेको छ ।

अहिलेको अभूतपूर्व बाघवृद्धिले निःसन्देह बाघ संरक्षणमा ठूलो उत्साह जगाएको छ । बढ्दो बाघ–मानव द्वन्द्वका कारण बाघवृद्धिको उत्साहसँगै आतंक पनि थपिएको छ । मुलुकको बाघको भारवहन क्षमतामाथि नै प्रश्न उठिसकेको छ । त्यसैले अहिले भएकै बाघको संख्या यथावत् राख्नु छ भने पनि आवश्यक करिडोरहरूको पहिचान गर्दै आन्तरिक द्वन्द्वबाट विस्थापित बाघहरूलाई सुरक्षितसँग नयाँ वातावरणमा पुनःस्थापित हुन सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । ससाना होऊन् या ठूला, एकअर्को जंगलको सञ्जाललाई जोडेर मुलुकको हरेक भागमा बाघहरू पुग्न सक्ने जैविक मार्ग बनाउन सके मात्रै समस्यामा परेका बाघहरूले सुरक्षित गन्तव्य छनोट गर्नेछन् र यसले नै बाघ–मानव द्वन्द्वलाई केहि हदसम्म समाधान पनि गर्नेछ ।

प्रकाशित : श्रावण २९, २०७९ ०७:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

लेखनको मूल्य चुकाउँदै रुस्दी

पुस्तकका कारण पश्चिमा देश र इरानबीचको कूटनीतिक सम्बन्धमा समेत तनाव सिर्जना भयो । तेहरानस्थित बेलायती दूतावासमा ढुंगामुढा भयो र रूस्दीको टाउकाको मूल्य ३० लाख अमेरिकी डलर तोकियो ।
बुद्धिसागर मरासिनी

काठमाडौँ — पाँच दशक लामो समय साहित्यमा बिताएका विश्व चर्चित लेखक सलमान रुस्दीका लागि ज्यान लिने धम्की खासै अनौठो थिएन । कारण, सन् १९८८ मा ‘द सटानिक भर्सेस’ लेखेपछि उनले कैयौं पटक ज्यान मार्ने धम्की पाउने गरेका थिए । पुस्तकमा ईश्वर निन्दा गरेको भन्दै इरानी नेताले हत्याको आदेश दिएपछि रुस्दीको दैनिकी फेरियो ।

मुस्लिम समुदायबाट पनि व्यापक विरोध भएपछि अचम्भित भएका रुस्दीले सार्वजनिक रूपमा क्षमयाचना गरेपछि करिब एक दशक लुकेर बसे । त्यसयता सार्वजनिक कार्यक्रममा विरलै देखिने गरेका रुस्दी शुक्रबार न्युयोर्कस्थित ‘पेन अमेरिका’ को एक साहित्यिक कार्यक्रममा पुगेका थिए । विडम्बना, उनीमाथि २४ वर्षीय एक युवकले चक्कु आक्रमण गरेपछि उनी हाल न्युयोर्कको एक अस्पतालमा जीवन–मरणको दोसाँधमा छन् ।

बेलायतबाट भारत स्वतन्त्र हुनुभन्दा दुई महिनाअघि जन्मिएर अध्ययनका लागि लन्डन पुगेका अहमद सलमान रुस्दी पछि उतैको नागरिक बने । रुस्दी सन् १९४७ जुन १९ मा भारतको बम्बे (हाल मुम्बई) मा कश्मीरी मुस्लिम परिवारमा जन्मिएका हुन् । १४ वर्षको उमेरमा पढ्नका लागि इंग्ल्यान्ड पुगेका रुस्दीले पछि बेलायतको प्रतिष्ठित किंग्स कलेज इन केम्ब्रिजबाट इतिहासमा अनर्स डिग्री लिए ।

बेलायती नागरिक बनेपछि रुस्दीले मुस्लिम धर्मका संस्कार त्याग्दै गए । छोटो समय नायकका रूपमा पर्दामा छाएका रुस्दीले विज्ञापनसम्बन्धी काम पनि गरे । त्यसपछि उपन्यास लेख्न थाले । पहिलो पुस्तक ‘ग्रिमस’ ले सोचेअनुसार सफलता हासिल नगरे पनि उनी आलोचकका नजरमा ‘सम्भावना बोकेका लेखक’ का रूपमा उदाए । रुस्दीको दोस्रो कृति ‘मिडनाइट्स चिल्ड्रेन’ ले पहिलो पुस्तकको असफलता बिर्साइदियो । रुस्दीले पाँच वर्ष लगाएर तयार पारेको पुस्तकले सन् १९८१ को बुकर पुरस्कार जित्यो । त्यतिबेला निकै मन पराइएको पुस्तक बेलायतमा मात्र १० लाख प्रतिभन्दा बढी बिक्री भएको थियो ।

‘मिडनाइट चिल्ड्रेन’ मा उनले भारतीय कथावस्तु उठाएका थिए । त्यसको दुई वर्षपछि पाकिस्तानको विषयवस्तुबारे लेखिएको तेस्रो उपन्यास ‘शेम’ प्रकाशन गरे । चार वर्षपछि उनले आफ्नो निकारागुआ यात्राबारे ‘जगुआर स्माइल’ प्रकाशित गरे । रुस्दीका हरून एन्ड द सी अफ स्टोरिज (१९९०), द मुअर्स लास्ट साई (१९९५), द ग्राउन्ड बिनिथ हर फिट (१९९९) र फ्युरी (२००१) लगायतका कृति प्रकाशित छन् । उनका शालिमार द क्लाउन, द इन्च्यान्ट्रेस अफ फ्लोरेन्स, टु इअर्स एट मन्थ्स एन्ड ट्वेन्टी एट नाइट्स, द गोल्डेन हाउस र किचोट पछिल्लो दुई दशकयता प्रकाशित भएका हुन् । सन् २०१२ मा उनले ‘द सटानिक भर्सेस’ का कारण उत्पन्न विवादका सन्दर्भसहित आफ्नो संस्मरण प्रकाशन गरेका थिए । उनको ‘भिक्ट्री सिटी’ उपन्यास सन् २०२३ को फेब्रुअरीमा प्रकाशित हुँदै छ ।

चार पटक विवाह गरेका रुस्दीका दुई सन्तान छन् । सन् २००० यता अमेरिकामा बस्दै आएका रुस्दीले साहित्य सेवाका लागि बेलायती महारानीबाट दिइने उच्च नाइट उपाधि पाइसकेका छन् । सन् २००७ मा नाइट उपाधि दिएका बेला पाकिस्तान र इरानमा विरोध प्रदर्शन गरिएको थियो । रुस्दी सहभागी हुने कैयौं कार्यक्रमका विषयमा सधैंजसो विवाद उत्पन्न हुन्थ्यो, कतिपयले त्यस्ता कार्यक्रम बहिष्कार पनि गर्थे । तर शुक्रबार रुस्दीमाथिको आक्रमणको कारणबारे भने अमेरिकी संघीय जाँच ब्युरोले नै अनुसन्धान गर्ने जनाइएको छ । रुस्दीमाथि आक्रमण भएपछि बेलायती प्रधानमन्त्री बोरिस जोन्सनले स्वतन्त्रताको अभ्यासमा लागिरहेका लेखकमाथि गरिएको आक्रमणको निन्दा गरेका छन् । ‘हामीले जहिले पनि बचाउ गर्न पछि पर्न नहुने अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभ्यास गरिरहेका बेला सर सलमान रुस्दीमाथि आक्रमण भएको देख्दा गहिरो झट्का लागेको छ,’ जोन्सनले ट्वीटरमा लेखेका छन् । त्यस्तै, फ्रान्सका राष्ट्रपति इमानुअल म्याक्रोंले पनि उनको हत्या प्रयासको भर्त्सना गरेका छन् । ‘स्वतन्त्रताका पक्षधर र प्रगतिवादी रुस्दीमाथि क्रूर र घृणावादीले आक्रमण गरेका छन्,’ म्याक्रोंले भनेका छन् । लेखक तथा ग्राफिक उपन्यास सर्जक नील गेइम्यानले रुस्दीमाथिको आक्रमणले ‘स्तब्ध र आक्रोशित बनाएको’ प्रतिक्रिया दिएका छन् ।

आफ्नो लेखाइकै कारण बंगलादेश छाडेर भारतमा बस्न बाध्य अर्की लेखिका तसलिमा नसरिनले रुस्दीमाथिको आक्रमणपछि आफूलाई पनि सुरक्षाको त्रास पैदा भएको लेखेकी छन् । पेङ्गुइन र्‍यान्डम हाउसमा रुस्दीका प्रकाशकहरूले एक विज्ञप्ति जारी गर्दै ‘हिंसात्मक आक्रमणको विरोध’ गरेका छन् ।

जीवन जोखिममा पार्ने 'द सटानिक भर्सेस'

साढे तीन दशकअघि प्रकाशित उनको चौथो उपन्यास ‘द सटानिक भर्सेस’ सबैभन्दा विवादास्पद बन्यो । उपन्यासको विषयलाई लिएर विश्वव्यापी हंगामा भयो । विवाद र आक्रोश बढ्दै गएपछि ज्यान जोगाउन उनी लुकेर बसे । बेलायत सरकारले रुस्दीलाई प्रहरी सुरक्षा घेराभित्र राख्न थाल्यो । पुस्तकमाथिको विवाद यति बढ्दै गयो कि ‘साहित्यिक विश्व’ करिब दुई धारमा विभाजित जस्तै देखियो । मुस्लिम विश्व रुस्दीविरुद्ध एक बन्दै गयो र लेखक तथा पुस्तकप्रति कडा प्रतिक्रिया दिन थाल्यो । यद्यपि रुस्दीलाई पश्चिमा मुलुकबाट भने समर्थन मिलिरहेको थियो ।

पश्चिमा देशका लेखक तथा बौद्धिक वर्गले मुस्लिम कट्टरपन्थीले रुस्दीलाई दिएको धम्की अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथिको खतरा भन्दै विरोध गरिरहे । उपन्यास अति यथार्थवादी र उत्तरआधुनिक भएको तथा यसले ईश्वर–निन्दा नगरेको उनीहरूले दाबी गर्दै आएका छन् ।

पुस्तक प्रकाशन भएको दोस्रो वर्ष सन् १९८९ मा इरानका सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह रुहोल्लाह खोमइनीले रुस्दीको हत्या गर्न फतवा जारी गरे । बेलायत र इरानबीचको कूटनीतिक सम्बन्धसमेत टुट्यो । फतवामा उक्त पुस्तक प्रकाशित गर्ने काममा संलग्न सबैको हत्या गर्न भनिएको थियो भने रुस्दीको हत्यामा संलग्न सबैलाई पुरस्कृत गर्ने उल्लेख थियो । रुस्दीविरुद्धको मृत्युदण्ड आदेशलाई सन् १९९८ मा इरानको सरकारले औपचारिक रूपमा अगाडि बढाउन छाडे पनि फतवा भने औपचारिक रूपमा फिर्ता गरिएको छैन ।

रुस्दीको जीवन नै खतरामा पार्ने पुस्तक ‘द सटानिक भर्सेस’ १९८८ को सेप्टेम्बरमा छापिएको हो । पुस्तकमा उठाइएको विषयवस्तु धर्मविरोधी रहेको भन्दै मुस्लिम समुदायले आपत्ति जनायो । फलस्वरूप रुस्दीको जन्मदेश भारतले नै पहिलो पटक पुस्तकमाथि प्रतिबन्ध लगायो । त्यसपछि पाकिस्तानलगायत विभिन्न मुस्लिम देशहरू तथा दक्षिण अफ्रिकाले पनि प्रतिबन्ध लगाए । तर, पश्चिमा देशहरूमा उपन्यासको निकै प्रशंसा भयो र ह्विटब्रेड पुरस्कार प्राप्त गर्‍यो । त्यसले झन् मुस्लिम समुदायलाई आक्रोशित बनायो र सडक प्रदर्शन हुन थाले । मुस्लिम धर्मगुरुहरूले त्यसलाई ‘इस्लामको अपमान’ का रूपमा व्याख्या गर्न थाले । पुस्तकका उल्लेख गरिएका कैयौं विषयवस्तुमा उनीहरूले असहमति जनाएका थिए । तर पुस्तकमा यौनकर्मीका रूपमा चित्रित दुई पात्रको नाम इस्लाम धर्मगुरु पैगम्बर मोहम्मदका दुई श्रीमतीको नामसँग मिलेपछि मुस्लिम समुदाय आक्रोशित बनेको हो । त्यस्तै, मोहम्मदले कुरानमा राक्षसबाट प्रभावित भएको ठानेर हटाएका दुई सन्दर्भ (भर्सेस) सँग पुस्तकको नाम जोडिएका कारण पनि यसले विरोध र आक्रोश निम्त्याएको हो ।

पश्चिमा देश र इरानबीचको तनाव

पुस्तकका कारण पश्चिमा देश र इरानबीचको कूटनीतिक सम्बन्धमा समेत तनाव सिर्जना भयो । इरानको राजधानी तेहरानस्थित बेलायती दूतावासमा ढुंगामुढा भयो र रुस्दीको टाउकाको मूल्य ३० लाख अमेरिकी डलर तोकियो । बेलायत र केही मुस्लिम नेताले त्यसलाई परिमार्जन गर्न आग्रह गरे । अमेरिका, फ्रान्स र अन्य पश्चिमा देशले रुस्दीलाई दिइएको हत्याको धम्कीको निन्दा गरे । केहीले भने इरानी सर्वोच्च नेता रुहोल्लाहलाई समर्थन गरे ।

सन् १९८९ जनवरीमा बेलायतको ब्राडफर्डमा मुस्लिमहरूले विरोध जनाउँदै पुस्तकको एक प्रति जलाए । विरोधपछि न्युजएजेन्ट्स डब्लूएच स्मिथले ‘द सटानिक भर्सेस’ पुस्तक प्रदर्शनीमा राख्न छाड्यो । फेब्रुअरीमा रुस्दीविरोधी दंगाका क्रममा मानिसहरूको ज्यान गएका खबरहरू आउन थाले । पुस्तक प्रकाशक भाइकिङ पेङ्गविनको लन्डनस्थित कार्यालयमा मुस्लिमहरूले धर्ना दिए भने न्युयोर्क कार्यालयमा हत्याको धम्की पठाए । तर आन्ध्र महासागरको दुवैतर्फ उक्त पुस्तक बेस्टसेलर बन्न पुग्यो । युरोपेली आर्थिक समुदाय (ईईसी) मा आबद्ध सबै देशले अतिवादी मुस्लिमले दिएको प्रतिक्रियाको विरोधमा भएका प्रदर्शनलाई समर्थन गरे र अस्थायी रूपमा तेहरानबाट राजदूतहरूसमेत फिर्ता बोलाए ।

श्रीमतीसहित लुकेर बसेका रुस्दीले त्यसबेलासम्म मुस्लिम समुदायमाथि परेको चोटका लागि भन्दै गहिरो क्षमायाचना गरे । रुस्दीले इशनिन्दाका अभियोगहरू अस्वीकार गर्दै आएका छन् । आफ्नो उपन्यासले मुख्य रूपमा आप्रवासी अनुभव केलाएको रुस्दी बताउँछन् । तर रुहोल्लाहले लेखकको हत्याको आह्वान जारी राखे ।

सन् १९८९ को फेब्रुअरीमा रुस्दीविरुद्ध मुस्लिमहरूले मुम्बईमा ठूलो विरोध प्रदर्शन गरे । प्रदर्शनका क्रममा प्रहरीले चलाएको गोली लागेर १२ जनाको ज्यान गयो । तीन दर्जनभन्दा बढी घाइते भए । त्यस्तै, भारत प्रशासित कश्मीरमा पुस्तकको विरोधमा गरिएको प्रदर्शनका क्रममा प्रहरीसँगको झडपमा ३ जनाको मृत्यु भएको थियो । कम्तीमा एक सय जना घाइते भएका थिए ।

पाकिस्तानको इस्लामावादस्थित अमेरिकी सूचना केन्द्रबाहिर चर्केको हिंसामा ६ जनाले ज्यान गुमाएका थिए । घटनामा ८३ जना घाइते भए । सन् १९८९ मा इरानका सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह खोमइनीले रुस्दीको हत्याको आह्वान गर्दा दिल्लीको जामा मस्जिदका शाही इमाम अब्दुल्ला बुखारीले पनि उनलाई समर्थन गरेका थिए । पछि सन् २००४ मा मुम्बई आउँदा पनि मुस्लिमहरूले रुस्दीको चर्को विरोध गरेका थिए ।

‘द सटानिक भर्सेस’ को विषयवस्तुका कारण लेखक रुस्दीले मात्रै धम्कीको सामना गर्नुपरेन । पुस्तकका जापानी अनुवादक हितोसी इगारसी युनिभर्सिटी नर्थ इस्ट अफ टोकियोमा सन् १९९१ को जुलाईमा मृत फेला परे । संस्कृति विषयका सहायक प्राध्यापकका रूपमा कार्यरत हितोसीलाई कैयौं पटक छुरा प्रहार गरेर छाडिएको प्रहरीले जनाएको थियो । सन् १९९१ कै जुलाईको सुरुमा इटालीका अनुवादक इटोरे क्रपिओलोलाई समेत मिलानस्थित आफ्नै अपार्टमेन्टमा छुरा प्रहार गरिएको थियो । यद्यपि, उनी ज्यान जोगाउन सफल भए ।

(एजेन्सीको सहयोगमा)

प्रकाशित : श्रावण २९, २०७९ ०७:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×