साना विद्यार्थीलाई जीवन–जगत्- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

साना विद्यार्थीलाई जीवन–जगत्

मधु राई

साताका पाँच दिन कक्षाकोठामै पढाए पनि शुक्रबारका दिन, पानी नपरेका बेला, यूकेजीका विद्यार्थीलाई मैले आफ्नो कौसीखेती अवलोकन गराउँदै आएकी छु । वर्षायाममा करेसाबारीभन्दा कौसीमा मौसमी तरकारीसहित फलफूल बढी सप्रने गरेकाले पनि कौसीखेती अवलोकन बढी फलदायी हुने गरेको छ ।

कौसीखेती घुमेपछि विद्यार्थीहरू तरकारीहरूका नाम भन्न, आफूलाई मन पर्ने तरकारी र फलफूलको चित्र बनाउन उत्साहित हुन्छन् । उनीहरूलाई तरकारी र फलफूलको महत्त्व बुझाउँदा तरकारी नखाने विद्यार्थीहरू पनि ‘अब त म पनि तरकारी खान्छु’ भन्न थाल्छन् । कहिलेकाहीँ अवलोकनपछि घर जाने बेला उनीहरूलाई मैले उपहारस्वरूप तरकारीको बिरुवा दिने गरेकी छु । यसरी आफूले दैनिक खाने तरकारी र फलफूल देखेर कतिपयले ‘मेरो घरमा पनि छ नि यस्तो तरकारीबारी’ भन्ने गर्छन् । यस्तै कतिपय भन्छन्, ‘अब त म पनि बाबामम्मीलाई पनि भन्छु यस्तै तरकारीबारी बनाउन ।’

सबैजसोका घरका कौसी र करेसाबारीमा तरकारी र फलफूल लगाउने गरिएकै हुन्छ तर अधिकांश साना विद्यार्थीलाई यसबारे त्यति थाहा हुँदैन या भनौं अभिभावकहरूले पनि यसको महत्त्व बुझाउने गरेका हुँदैनन् । तरकारी तथा फलफूलबारे पढाउने मात्रै होइन, महत्त्व पनि बुझाइदिनुपर्ने हुन्छ । अफसोस, सैद्धान्तिक ज्ञान मात्र बाँड्दै आएका अधिकांश शिक्षकका कारण विज्ञान विषय साना विद्यार्थीका लागि हाउगुजी बन्ने गरेको छ । विज्ञानको व्यावहारिक ज्ञानले विद्यार्थीलाई जिज्ञासु बनाउँछ । पूर्वप्राथमिक र प्राथमिक तहका विद्यार्थीहरूलाई विज्ञानप्रति कौतूहल जगाउन शिक्षक र विद्यालय व्यवस्थापनले अतिरिक्त समय र अर्थ खर्चिनुपर्ने हुन्छ । पूर्वप्राथमिक र प्राथमिक तहका विद्यार्थीलाई विज्ञानको सैद्धान्तिक ज्ञानले मात्र पुग्दैन, उनीहरूको सिकाइ पूरा गर्न व्यावहारिक ज्ञान अपरिहार्य हुन्छ ।

तल्लो तहमा विज्ञानको व्यावहारिक ज्ञान नपाएका कारण माथिल्लो कक्षा पुग्दा–नपुग्दै अधिकांश विद्यार्थीलाई यो विषय झ्याउ लाग्न थाल्छ । मेरा आफ्नै छोराछोरीले पनि स्कुले जीवनमा विज्ञानको व्यावहारिक ज्ञान पाएनन् । छोराले ‘वैज्ञानिकहरूले गरेका अनुसन्धानबारे हामीले किन पढ्ने, हामीले त नयाँनयाँ काम पो गर्ने हो त’ भन्ने गर्थ्यो । हुन त अधिकांश अभिभावकको चाहना आफ्ना छोराछोरीले स्कुले शिक्षापछि विज्ञानमा उच्च शिक्षा हासिल गरून् भन्ने हुन्छ तर तीमध्ये अधिकांशले सन्तानले विद्यालयमा विज्ञानको व्यावहारिक ज्ञान कस्तो पाइरहेका छन् भन्नेबारे त्यति चासो भने लिँदैनन् ।

पढेलेखेकै अभिभावकहरूको चासोचिन्तामा विज्ञान नपरेपछि यसका विषय शिक्षकहरूले पनि विद्यार्थीहरूलाई व्यावहारिक ज्ञान दिन आवश्यक ठान्दैनन् । त्यसो त प्रायः विद्यालय व्यवस्थापनले समेत यी र यस्ता विषयमा त्यति चासो लिँदैनन् । अधिकांश विषय शिक्षकको ध्याउन्न पनि विज्ञानलाई कसरी रुचिकर बनाउनेभन्दा पनि कहिले पाठ सिध्याउने भन्नेतिर हुन्छ । शिक्षकको यस्तो व्यवहार र निष्क्रिय शिक्षण सिकाइको दूरगामी प्रभाव विद्यार्थीको सिकाइमा पर्छ । साना विद्यार्थीहरूलाई जसरी पढाए पनि केही फरक पर्दैन भन्ने मनोविज्ञानबाट माथि उठ्न नसकेका कारण विज्ञान शिक्षकले व्यावहारिक ज्ञान दिन कन्जुस्याइँ गरेको देखिन्छ । यसो हुनुमा विज्ञान विषयका शिक्षकहरू स्वयंले पनि स्कुले जीवनमा व्यावहारिक ज्ञान पाएका हुँदैनन् ।

स्कुले जीवनमा बुझेरभन्दा पनि घोकेर विज्ञान पढ्ने कतिपयले स्कुले शिक्षापछि केही वर्ष विज्ञान पढ्छन् र कालान्तरमा संकाय नै बदल्छन् । कतिपयले पढाइ नै छाड्छन् । यसरी स्कुल पढ्दापढ्दै मात्र हैन, उच्च शिक्षा हासिल गर्दागर्दै पढाइ छाड्ने थुप्रै कारणमध्ये विज्ञान विषयको निष्क्रिय शिक्षण सिकाइ पनि एक हो भन्ने अध्ययनले औंल्याएको धेरै भयो । विकसित मुलुकहरूमा शिक्षाका सरोकारवालाहरूले विज्ञान विषयलाई मात्र हैन, समग्र शिक्षालाई नै मानिसको जीवन र जगत्सँग कसरी जोड्ने भनेर अध्ययन–अनुसन्धान गर्दै आएका छन् भने हामीकहाँ त्यस्तो अभ्यासको पूर्णतया कमी छ । स्कुले शिक्षा भनेको विद्यार्थीले आफ्नो जीवनको लक्ष्य निर्धारण गर्ने अवसर हो भन्नेबारे वर्तमान शिक्षाका सरोकारवालहरू अनभिज्ञजस्तै देखिन्छन् ।

पछिल्लो समय त बालमनोविज्ञानका कुरालाई चटक्क बिर्सेर साना विद्यार्थीहरूलाई जसरी पनि पढाउनैपर्छ भन्ने मनोविज्ञानले अधिकांश शिक्षक ग्रस्त छन् । यसरी विज्ञान पढाइको अवैज्ञानिक सुरुवातले साना विद्यार्थीहरूको प्रारम्भिक शिक्षणसिकाइ नै ‘हलुवामा बालुवा’ मिसिएसरह भएको छ । अधिकांश शिक्षक स्वयं पनि बालविज्ञानका आधारभूत कुराबारे अनभिज्ञजस्तै छन् । त्यसैले उनीहरूमा यस्तो मनोवृत्तिको विकास हुँदै गएको देखिन्छ । हुन त शिक्षकहरूमा यस्तो मनोवृत्ति विकास हुनुमा अभिभावकहरू पनि जिम्मेवार देखिन्छन् । किनभने निजी विद्यालयका अधिकांश अभिभावक स्वयं पनि आफ्ना छोराछोरीले बढीभन्दा बढी लेखपढ गरून् भन्ने चाहन्छन् । अभिभावकहरूको यस्तै अति चाहनालाई पूरा गर्न शिक्षकहरू कम्मर कसेर लागिपरेका देखिन्छन् ।

यस्तै कतिपय कारणले गर्दा पनि विज्ञानलाई जीवन र जगत्सँग जोड्न सकिएको छैन । पूर्वप्राथमिक र प्राथमिक तहका बालबालिकाको शिक्षणसिकाइमा व्यावहारिक शिक्षाले महत्त्व नपाएकै कारण विज्ञान मात्र हैन, अरू विषय पनि रुचिकर बन्न सकेका छैनन् । हुन पनि हो, औपचारिक शिक्षाको प्रारम्भिक खुड्किलो अर्थात् पूर्वप्राथमिक तथा प्राथमिक तह भनेका ज्ञान निर्माण गर्ने प्रारम्भिक अवस्था हुन् जसका लागि अभिभावकले घरमा र शिक्षकले विद्यालयमा सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ।

विद्यार्थीहरूलाई सानैदेखि बारी गोडमेल गर्ने सीप पनि सिकाउन सके माटोसँगको सामीप्य बढ्छ । विद्यार्थी जीवनमा माटोसँग सामीप्य बढाउन विज्ञान विषयको सक्रिय शिक्षण सिकाइले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । प्राथमिक तहका विद्यार्थीलाई विद्यालयमा मात्र हैन, घरमा पनि अभिभावकहरूलाई कौसी र करेसाबारीमा सघाउन शिक्षकहरूले अभिप्रेरित गर्न सके सानै उमेरमा बोटबिरुवा हुर्काउने सीपको विकास हुन्छ । सहरबजारमा हुर्किरहेका साना–ठूला विद्यार्थीहरू अहिले मोबाइल र टीभीमा घण्टौं समय बिताउने गरेका छन् । यस्ता विद्यार्थीहरूको समयलाई सदुपयोग गर्न पनि विज्ञान विषयका शिक्षकहरूले व्यावहारिक शिक्षा दिन अपरिहार्यजस्तै देखिएको छ । यसो हुन सके उनीहरूलाई विज्ञान हाउगुजी हैन, ज्ञान निर्माणका लागि चाहिने अति आवश्यक विषय बन्न पुग्छ । यसरी विज्ञानको अपरिहार्यतालाई विषय शिक्षकले बुझ्न सके मात्र यसलाई जीवन र जगत्सँग जोड्न सकिन्छ ।

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७९ ०७:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अर्थहीन संसदीय छानबिन

सम्पादकीय

सिद्धान्ततः संसदीय लोकतन्त्रमा कुनै विषयमा छानबिन गर्न गठन गरिने संसदीय विशेष समितिलाई सरकारलगायतका कामकारबाहीमाथि अनुसन्धान गर्ने अचुक संयन्त्र मानिन्छ । सम्बन्धित विषयको सम्पूर्ण सत्यतथ्य पत्ता लगाउन र दोषीहरू पहिचान गर्न यस्तो समितिको अहम् भूमिका हुन्छ ।

विडम्बनापूर्ण भन्नुपर्छ, नेपालमा भइरहेका संसदीय छानबिनहरूले भने सत्य अन्वेषण गरेर दोषी पत्ता लगाउने सम्भवतः लक्ष्य नै राख्दैनन् । पछिल्ला वर्षहरूमा गठित यस्ता समितिहरूका नतिजा हेर्दा थाहा हुन्छ- यिनले सत्य अन्वेषण कम र ढाकछोप बढी गरेका छन्, र नियोजित रूपमा दोषीलाई चोख्याइदिएका छन् । यसबाट यस्ता संसदीय समितिको निष्ठा तथा वफादारी कोप्रति भन्ने प्रश्न मात्र उठेको छैन, संसदीय छानबिनको अवधारणा नै कमजोर बन्न पुगेको छ ।

हालै मात्र संसदीय समितिले अधुरो अनुसन्धान गर्दा अर्थ मन्त्रालयमा अनधिकृत व्यक्ति प्रवेश गराएर करका दर हेरफेर गरेको आरोप लागेपछि राजीनामा गर्न पुगेका जनार्दन शर्मा पुनर्नियुक्तिपछि फेरि अर्थको तालाचाबी बुझ्न पुगेका छन् । अर्थमन्त्री शर्मालाई उन्मुक्ति दिइएको घटना त एउटा नवीन उदाहरण मात्र हो । यसअघि पनि सुडान घोटालादेखि वाइडबडीसम्म, सेक्युरिटी प्रेसदेखि ओम्नी प्रकरणसम्म भएका अनियमिततामा यस्ता समितिहरूले नीतिगत निर्णय गर्ने नेताहरूलाई सधैं सफाइ दिएका छन् । संसदीय समितिले कर्मचारीलाई मुछेर नेतालाई चोख्याएको उदाहरणसम्म छ । कुनैमा पर्याप्त छानबिन नै नगरी थप अनुसन्धान गर्न अख्तियार पठाइएको छ ।

अस्थायी प्रकृतिका विशेष समिति मात्र होइन, स्थायी संसदीय समितिहरूका कामकारबाही र उनीहरूले गर्ने अनुसन्धानमा पनि प्रश्न छ । सेक्युरिटी प्रिन्टिङ प्रेसमा तत्कालीन मन्त्री गोकुल बाँस्कोटाले कमिसन मोलमोलाइ गरेको अडियो टेप नै बाहिरिएपछि लेखा समितिले छानबिन गरेको थियो । समितिले थप छानबिन गर्न भन्दै अख्तियारलाई फाइल पठायो, तर मुद्दाको अन्तिम किनारा नलाग्दै विवादमा परेका बाँस्कोटा लेखा समितिकै सदस्य भएका छन् । यसबाट सभामुख, पार्टी संसदीय दल र तिनका नेता अनि समग्र संसद् नै संसदीय छानबिनलाई परम्परा धान्ने तथा झारा टार्ने मेलो मात्र बनाउन उद्यत रहेको भन्ने बुझिन्छ ।

संसदीय छानबिन समितिहरूले काम गर्न नसक्नुको मूल कारण सांसदहरूले दलीय छायाबाट मुक्त भएर आफ्नो स्वतन्त्र विवेक प्रयोग गर्न नसक्नु हो≤ सांसदहरू दलीय आग्रह–पूर्वाग्रह र दबाब–प्रभावबाट अछूत रहन नसक्नु हो । अझ कतिपय सांसद त यसमा व्यक्तिगत स्वार्थ सम्बन्धबाट समेत बाहिर निस्कन सक्दैनन् । बहुदलीय परिपाटीमा संसदीय समितिहरूमा अवश्य पनि राजनीतिक दलका सदस्य नै हुन्छन्, तर उनीहरूबाट स्वतन्त्र विवेकको अपेक्षा गरिन्छ । र, सम्बन्धित दलले पनि समिति सदस्यहरूमाथि दबाब दिन किमार्थ मिल्दैन । संसदीय समितिहरूमा दलको ‘ह्विप’ नलाग्नुको अर्थ पनि यही हो । तर, यस्ता समितिमा समेत हाम्रा सांसदहरू दलीय आग्रहबाट माथि उठ्न नसक्दा संसदीय छानबिनको मर्ममै प्रहार भइरहेको छ ।

दुर्भाग्य के छ भने, बहु–दलको अर्थर् बहु–विचार बहु–दृष्टिकोण भए पनि यस्ता समितिहरूमा तथ्यसम्म नपुग्न र बदमासी लुकाउन भने लगभग सबै दलबीच मिलिभगतजस्तै हुन्छ । फरक टिप्पणी नै लेखे पनि त्यसमा लोकलाई देखाउने अभिप्राय लुकेको मात्र पाइन्छ । यदि संसदीय समितिले गतिलो छानबिन गरेर जतिसुकै उच्चस्तरीय राजनीतिक संलग्नता भए पनि तथ्य उजागर गर्ने हो भने सम्बन्धित व्यक्तिउपर प्रभावकारी अनुसन्धान अघि बढाएर मुद्दा चलाउन अख्तियार पनि बाध्य बन्छ । संसदीय समितिले बलियो छानबिन नगर्दा अख्तियारलाई पनि राजनीतिक नेतृत्वका गलत कामकारबाहीबारे हात हाल्ने लेठो नउठाउन सहज हुन्छ । बहुचर्चित सुडान घोटालामा प्रहरी अधिकारीहरू जेल गए पनि एउटै नेता नतानिनुको कारण यही हो । जबकि, राजनीतिक नेतृत्वको संलग्नताबिना प्रहरीहरूले मात्रै त्यति ठूलो भ्रष्टाचार गर्न सम्भवै थिएन ।

निश्चय पनि यस्ता छानबिनमा समितिहरू नियोजित रूपमा कसैका विरुद्ध लाग्नु हुँदैन, कसैलाई फसाएरै छाड्ने नियत राख्नु हुँदैन । तर घटनामा सम्पूर्ण रूपमा पस्दै नपस्ने, उचित अनुसन्धान विधि नअपनाउने, छानबिन नै दोषीलाई जसरी पनि बचाउने हिसाबले अघि बढाउने छुट पनि उनीहरूलाई छैन । शर्मा प्रकरणकै उदाहरण आलै छ । यससम्बन्धी छानबिन गर्न गठित समितिले जसरी अनुसन्धान गर्दा प्रमाण नष्ट पार्न आरोपितलाई सहयोग पुग्थ्यो, त्यही गरेको थियो । घटनाको चुरोसम्म पुग्न अर्थ मन्त्रालयको सीसीटीभी फुटेज ‘स्टोर’ हुने हार्डडिक्स सुरुमै नियन्त्रणमा लिनसम्म जरुरी नठानेको समितिले करको दर हेरफेरमा संलग्न भनिएका पूर्वनासु रघुनाथ घिमिरेलाई केन्द्रमा राखेर अनुसन्धान गर्नुपर्नेमा कर्मचारीको बयानबाट छानबिन सम्पन्न गरेको थियो । र, कति कर्मचारीलाई त बयान लिन पनि एकै ठाउँमा बोलाएको थियो ।

स्थायी प्रकृतिका होऊन् या निश्चित दायित्व पूरा गर्न गठन हुने अस्थायी प्रकृतिका, सबै संसदीय समितिहरूले आफूलाई प्रभावकारी बनाए मात्रै सम्बन्धित समितिको मात्र होइन, समग्र संसद्कै पनि साख जोगिन्छ । कार्यपालिकामाथिको संसदीय निगरानी बलियो बनी शक्ति सन्तुलन तथा नियन्त्रण कायम हुन पनि सघाउ पुग्छ । त्यसैले, विगतका कमीकमजोरीबाट सिक्दै र आफ्नो दायित्व बोध गर्दै कम्तीमा आगामी निर्वाचनपछि बन्ने संसद्, संसदीय समितिहरू प्रभावकारी हुन सक्नुपर्छ ।

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७९ ०७:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×