बाँदरको प्राकृतिक व्यवस्थापन- विचार - कान्तिपुर समाचार

बाँदरको प्राकृतिक व्यवस्थापन

वनजंगलको प्राकृतिक संरचनाको पुन:स्थापना, समस्याग्रस्त क्षेत्रहरूमा पशुपालन, वन र पशुपालनको घेराभित्र खाद्यान्न उत्पादन, पहाडमा मानव बस्तीको पुन:स्थापनाजस्ता उपाय अवलम्बन गरे बाँदर आतंक घट्दै जान सक्छ ।
किरण पाण्डे

कृषि नेपाली अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार हो । देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा करिब एकचौथाइ योगदान गर्ने कृषि क्षेत्रले ६० प्रतिशतभन्दा बढी रोजगारी उत्पन्न गरिरहेको छ ।

राष्ट्रिय कृषि नीति–२०६१, कृषि विकास रणनीति, पन्ध्रौं पञ्चवर्षीय योजना लगायतका राष्ट्रिय नीतिहरूले राष्ट्रलाई कृषिउपजहरूमा आत्मनिर्भर बनाउने लक्ष्य लिएका छन् । तैपनि कृषि क्षेत्रको उत्पादनले राष्ट्रको मागलाई सम्बोधन गर्न असफल हुँदै आएको छ र यसै कारण बर्सेनि अर्बौं रुपैयाँका कृषिउपजहरू आयात गर्न हामी विवश छौं । कृषि उत्पादन कम हुनुको पहिलो प्रमुख कारण हो- आन्तरिक तथा बाह्य बसाइँसराइ । र, बसाइँसराइका आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक लगायतसँगै पछिल्लो समय अर्को कारक थपिएको छ- कृषिकर्ममा जंगली पशुहरूको समस्या । गाउँमै केही गरौं, पुर्ख्यौली थलो नछोडौं भन्ने सोची जसोतसो गाउँमै अडिएका मानिसहरूलाई बाँदर, बँदेल, दुम्सी लगायतको आतंकले बसाइँसराइ गर्न बाध्य बनाउँदै लगिरहेको छ । यसले राज्यमा जनसंख्याको समानुपातिक वितरणमा थप समस्या ल्याउँदै तराई तथा सहरी क्षेत्रमा जनघनत्व सम्बन्धी कठिनाइ उत्पन्न गर्ने निश्चित छ ।

बाँदरको समस्या

बाँदर नेपालका सबै भौगोलिक क्षेत्रहरूमा पाइन्छ । विगतमा जंगल तथा मन्दिर आसपास रमाइरहेका बाँदरहरू हालैका वर्षहरूमा भने जंगलभन्दा बढी मानव बस्तीतिर रत्तिन थालेका छन् । पहिलेपहिले बाँदरहरू विशेषत: मकै फल्ने समयमा जंगलनजिकका बस्तीहरूमा पुग्ने गरेका भए पनि अहिलेको जस्तो उपद्रो गर्ने गरेका थिएनन् र स्थिति मानिसको नियन्त्रणमा हुने गरेको थियो । तर, अहिले मानिसहरूमाथि बाँदरहरू हावी हुन थालेका छन् । किसानका भकारी, भान्सा र खेतबारी जताततै बाँदरहरूको एक किसिमको रजगज चल्न थालेको छ । बाँदरको गोठालो बस्दैमा किसानहरूको समय बित्ने गरेका कारण उत्पादकत्वमा कमी भएको छ । यसै त गरिबीमा पिल्सिएका पहाडी क्षेत्रका किसानहरू थप विपन्नतातिर धकेलिँदै छन् । बाँदर धपाउने क्रममा धेरै जनाले ज्यान गुमाइसकेका छन्, किसान र राज्यको ठूलो धनराशिसमेत खर्च भइसकेको छ । समस्या यति जटिल बनिसकेको छ, बाँदर नियन्त्रण राजनीतिक दलहरूको चुनावी एजेन्डा बन्ने गरेको छ र मतदाताहरूले पनि त्यस्तो काममा सक्षम व्यक्तिलाई मात्रै भोट दिने बताउने गरेका छन् । स्थानीय तहहरूले बाँदर समस्या समाधानका विभिन्न उपाय निकालिरहेका छन् । समस्याग्रस्त स्थानीय तहले बाँदर धपाउन जागिरे मानिसको व्यवस्था गर्ने, बन्दुक पड्काउने वा ठूलो आवाज निकालेर तर्साउने, समातेर जंगलमा छाडिदिने, घरघरमा बाँदर पाल्न लगाउने, बन्ध्याकरण गरी संख्या नियन्त्रण गर्नेजस्ता प्रयासहरू गरेका छन् । तर, यी सफल हुन सकेका छैनन् ।

बाँदरको संख्या नियन्त्रणबारे धेरै चर्चा हुने गर्छ तर यो मानव हस्तक्षेपले सम्भव हुने विषय होइन । बाँदर संरक्षित वन्यजन्तु भएका कारण यसको संख्या नियन्त्रणको प्रयास गर्नु गैरकानुनी हुन जान्छ । फेरि, यो काम सोचेजस्तो सजिलो पनि छैन । मानव समाजमै घुलमिल भएका कुकुरहरूको संख्या नियन्त्रण त गर्न नसकिएको अवस्थामा बाँदरको बन्ध्याकरण असम्भव कल्पना मात्रै हो ।

बाँदरको समस्या एक्कासि उब्जेको नभई मानवीय व्यवहारका कारण समयक्रममा उत्पन्न भएको हो । जनसंख्याको वृद्धि, बसाइँसराइका कारण अवैज्ञानिक रूपमा वन फँडानी, वनको प्राकृतिक संरचनामा मानव हस्तक्षेप, इन्धनका लागि दाउराको उच्च प्रयोग, पर्यावरणीय अध्ययनबिना सडक निर्माण, वनजंगलमा मानवीय गतिविधिको वृद्धिजस्ता कारणले २०–२५ वर्ष पहिलेदेखि नै यो समस्या उब्जिन थालेको हो । विगतमा पहाडमा बस्ती बाक्लो हुँदा बाँदरहरूलाई जंगलमै सीमित

राख्न मानिसहरू सफल भएका थिए तर तीव्र बसाइँसराइका कारण पहाडमा मानवबस्ती पातलिँदै जाँदा बाँदरको उपस्थिति बाक्लिँदै गयो । अनि किसानहरू आफ्नो लगानी र मिहिनेत नष्ट भइरहेको टुलुटुलु हेर्न विवश बन्दै गए । हुँदाहुँदा बाँदरहरू हिंस्रक पनि बन्दै गएका छन्, मानिस र अन्य पशुपन्छीमाथि तिनले आक्रमण गर्ने गरेका कारण वनजंगल तथा गाउँमा हिँडडुल असुरक्षित बन्दै गएको छ । मानिस–पशुपन्छी–बाँदरको सम्पर्कले विभिन्न रोग सर्ने भएका कारण जनस्वास्थ्य तथा पशुस्वास्थ्यमा पनि जोखिम बढेको छ । यसरी बाँदरहरू राष्ट्रिय समस्या बनिसकेका छन् ।

समाधानका उपाय

राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन–२०२९ ले घरपालुवाबाहेक जुनसुकै जातिका स्तनधारी जन्तु, पन्छी, घस्रिने जन्तु, माछा, भ्यागुता र कीराफट्यांग्रा इत्यादिलाई संरक्षण गरेको छ । संरक्षित जनावरहरूलाई हानिनोक्सानी पुर्‍याए दण्ड–सजायको व्यवस्था छ । यसैले बाँदरलाई मार्ने, बन्ध्याकरण गर्ने, समात्ने, पाल्ने लगायतका कार्यहरू दण्डनीय हुन सक्छन् । कृषिकार्यमा बाँदरको समस्या समाधानका लागि तीन घेराको सुरक्षा तथा अन्य व्यवस्था मिलाउन सकिन्छ ।

(क) वनजंगलको प्राकृतिक संरचनाको पुन:स्थापना (पहिलो घेरा) : नेपालमा वनजंगलको क्षेत्रफल बढिरहेको तथ्यांकले देखाउँछ तर बाँदरहरू वनमा अडिन सकेका छैनन् ।

आफ्ना लागि आहारा जंगलमै उपलब्ध हुन सके बाँदरहरू वनमै रमाउनेछन् । तीनै तहका सरकार र वन तथा वातावरण मन्त्रालयले बहुवर्षीय योजनाहरू बनाई योजनाबद्ध रूपमा फलफूल जातका बिरुवाहरू वनजंगलमा रोप्नुपर्छ । छिटछिटो फल लाग्ने बिरुवाहरूलाई जंगलको भित्री भागमा र ढिलो फल लाग्ने बिरुवाहरूलाई बाहिरी भागमा लगाउँदा बाँदरहरूलाई छिट्टै जंगलमै फर्काउन सकिन्छ । अचेल बाँदरहरूले मकैमा आसक्ति देखाएको पाइएकाले जंगलको भित्री भागमा मकै छरिदिँदा ती त्यतै अलमलिन सक्छन् ।

(ख) समस्याग्रस्त क्षेत्रहरूमा पशुपालन (दोस्रो घेरा) : सन् १९९५ देखि २०१५ सम्म लागू भएको दीर्घकालीन कृषि योजनाले वातावरणीय तथा भौगोलिक दृष्टिबाट पहाडी क्षेत्रहरूमा पशुपालन तथा तराईका क्षेत्रहरूमा खाद्यान्न उत्पादन उत्तम हुने बताएको थियो । बाँदर प्रभावित क्षेत्रहरूमा व्यावसायिक पशुपालन उत्तम विकल्प बन्न सक्छ र खाद्यान्न उत्पादन क्षेत्रहरूमा बाँदरको प्रवेशमा कमी ल्याउन यसले दोस्रो घेराको काम गर्छ । पशुहरूका लागि फल लाग्ने डाले घाँसहरू (खन्यु, बिडुला, भुटुक, बडहर आदि) लगाए बाँदरहरूको आहारामा सहयोगी पनि हुन जान्छ । प्रशस्त घाँस उत्पादन गर्न सकिने पहाडी क्षेत्रहरूमा बाख्रापालन, गाईभैंसीपालन लगायतलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।

(ग) खाद्यान्न उत्पादन (तेस्रो घेरा) : वन र पशुपालनको घेराभित्र खाद्यान्न उत्पादन गरेमा बाँदरबाट हुने क्षति घटाउन सकिन्छ ।

(घ) पहाडमा मानव बस्तीको पुन:स्थापना : जसको संख्या बढी छ, उसैको दबदबा हुनु प्राकृतिक सिद्धान्तको नियम नै हो । मानिस र बाँदरबीच पनि संख्याकै खेल छ । सबै तहका सरकारले पहाडबाट बसाइँसराइमा कमी ल्याउन तथा गाउँ छोडिसकेकाहरूलाई फिर्ता बोलाउन योजना बनाई काम गर्नुपर्छ ।

(ङ) पर्यावरणमैत्री विकास : विकासका नाममा जथाभावी सडक निर्माण गर्दा बाँदरसहित अन्य पशुपन्छीका बासस्थानहरूमा असर परेको छ । पर्यावरणीय अध्ययनबिनाका सडक संरचनाले गर्दा पानीका मुहान सुक्ने, जंगली जनावरहरूको आतंक बढ्ने भएकाले वन्यजन्तु तथा वातावरणलाई कमभन्दा कम असर हुने गरी विकासका कार्यहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ ।

(च) बाँदरको व्यवहार अध्ययन : माथि नै भनियो, बाँदरहरू हिंस्रक हुँदै गएका छन् । बढ्दो प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक बासस्थानमा मानव हस्तक्षेप, आहाराको अभाव लगायतका कारणले बाँदरहरूको व्यवहारमा परिवर्तन आएको हुन सक्छ । यसबारे अध्ययन–अनुसन्धान गर्न सकिन्छ ।

हुन त मानिस र जंगली पशुपन्छीबीचको द्वन्द्व नेपालमा मात्रै नभएर विश्वमै छ तर नेपालजस्तो विकासशील राष्ट्रमा यसको सामाजिक–आर्थिक प्रभाव बढी देखिएको छ । त्यसै त गरिबी, कुपोषण, बेरोजगारी, महँगीले ग्रस्त मिहिनेती किसानहरू बाँदरको समस्याका कारण कृषि पेसाबाटै पलायन हुनुपर्ने अवस्था आएको छ । जनप्रतिनिधिहरूले क्षणिक र चुनावमा बिकाउ योजना होइन कि, दिगो समाधानका लागि ‘सर्प पनि मर्ने र लठ्ठी पनि नभाँचिने’ उपायहरू खोज्नुपर्छ । एक–दुई वर्षमै समाधान भइहाल्ने समस्या होइन यो । त्यसैले वैज्ञानिक र विधिगत उपायतिर लाग्नुपर्छ । तीनै तहका सरकार र नागरिक समाजले यसलाई राष्ट्रिय अभियानका रूपमा लिनुपर्छ ।

प्रकाशित : श्रावण २३, २०७९ ०७:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

१७ वर्षपछि उजेली

किरण पाण्डे

१७ वर्षअघि (२०६२) पहिलोपटक काठमाडौंबाट हुम्ला टेक्दा त्यो ठाउँबारे मेरो मस्तिष्कमा ‘ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट’ तस्बिर अंकित थियो । उतिबेला सदरमुकाम सिमकोटमा पत्रकार भैरव रिसाललगायतले ‘उज्यालो अभियान’ चलाइरहेको सुनेको थिएँ । पुगेपछि थाहा भो– सोही अभियानअन्तर्गत सदरमुकाम आसपासका गाउँहरूमा ‘सोलार टुकी’ बल्न थालेको रहेछ ।

सदरमुकाम छेउकै तल्लो गाउँमा उजेली रावतलाई भेट्टाएँ । नामैले आकर्षित गरेको थियो मलाई । हुम्लाको उज्यालो तस्बिर खोजिरहेका बेला मसामु आइपुगिन्– ‘उजेली’ । त्यतिबेला पहिलोपटक उनको तस्बीर खिचेको थिएँ । त्यसपछि २०७१ र २०७९ मा उनको तस्बिर खिचेँ, जीवनमा आएको बदलावलाई क्यामेरामा कैद गरेँ । तर, अझै उनको नाम सुहाउँदो हुम्ला ‘उज्यालो’ भएको महसुस गरिनँ ।

पहिलोपटक तस्बिर खिच्दा उजेली १८ वर्षकी थिइन्– पिठ्युँमा बच्चा र हातमा किताब बोकिरहेकी ! ०७१ मा फेरि हुम्ला जाने अवसर मिल्यो । तर, त्यसबेला हुम्ला सम्झनेबित्तिकै मेरो दिमागमा गरिबी र अभावको चित्र बनेको थिएन, ‘उजेली’ को अनुहार थियो । ८ वर्षपछि भेट्दा तीन सन्तानकी आमा भइसकेकी रहिछन् उजेली । पहिले आफू पढ्थिन्, त्यसबेला छोराछोरी पढाइरहेकी थिइन्– सोलारको टुकीमा होइन बिजुलीको मधुरो प्रकाशमा । २५० किलोवाटको हेल्दुङ जलविद्युत् आयोजनाले सोलार टुकीबाट जनतालाई छुटकारा दिलाएको थियो ।

८ वर्षपछि यसपटक फेरि ०७९ साउन ३ मा हुम्ला पुगेँ । यसबेला साइकलयात्री मंगल लामा ‘ग्रेट हिमालयन ट्रेल’ को १७०० किमि दूरी पार गरेर ८८ औं दिनमा हिल्सा पुग्ने भएपछि उनको फोटो–स्टोरी गर्न हुम्ला पुगेको थिएँ । लामो साहसिक यात्रापछि हिल्सा आइपुगेका थिए मंगल । उनलाई भेट्ने उत्साह त थियो नै, सँगै उजेलीको यात्रालाई क्यामरामा कैद गर्न पाइने खुसी पनि थियो । देशको यति दुर्गम भेगमा बाँचिरहेको एउटा जीवनमा समयसँगै आएको परिवर्तन पटकपटक कैद गर्न पाउनु फोटोग्राफरका लागि दुर्लभ अवसर हो, यसले झनै उत्साही बनाएको थियो । उजेलीमार्फत मैले हुम्लाको परिवर्तन पनि महुसस गर्न पाएको थिएँ ।

पहिले पनि र अहिले पनि म हवाइजहाजबाटै हुम्ला पुगेँ । कणार्ली राजमार्गले अझै सिमकोट भेट्टाएको छैन । खच्चड र हवाइजहाजबाटै नुनदेखि सुनसम्म ओसार्नुपर्छ । त्यसरी ओसार्नुपरेपछि ती सामग्रीको मूल्य असाध्यै बढ्छ । पछिल्लोपटक म सिमकोट पुग्दा गोलभेंडा प्रतिकिलो ५५०, अण्डा एक क्यारेटको १०००, चिनी एक किलोको २५० देखि ३००, ब्रोइलर कुखुराको मासु प्रतिकिलो ८५० रुपैयाँ थियो । खाली ग्यास सिलिन्डर भर्नुपरे ६,५०० र पूरै ग्याससहित सिलिन्डर किन्नुपरे त ११ हजार रुपैयाँ पर्थ्यो । यस्तो महँगीमा उजेलीको परिवारले कसरी जीवन चलाइरहेको छ ? सम्झँदा पनि कहाली लाग्छ । काठमाडौंमा मैले यही मूल्यमा खाद्य सामग्री किन्नुपरेको भए, सायद मेरो दैनिकी कसरी चल्दो होला !

हुम्लामा चामल र नुनचाहिँ सरकारले अनुदान दिएरै भए पनि काठमाडौंकै दरमा पुर्‍याउँदो रहेछ । तर, त्यही चामल लिन पनि उति सहज छैन । पञ्चायतकालको सुरुवातमा जब प्रशासनिक कामका लागि काठमाडौंबाट मान्छेहरू कर्णाली पुग्न थाले, तब त्यहाँ चामल हुँदो रहेनछ भन्ने तथ्य शासकलाई थाहा हुन थाल्यो । अनि खाद्यान्न अभाव रोक्ने तत्कालीन उपायका रूपमा हवाइजहाजमार्फत चामल पुर्‍याउन थालियो । यो उपाय अझै निरन्तर छ । यसले स्थानीय उत्पादन र कृषि प्रणाली ओझेलमा पर्‍यो । तिते फापर, सिस्नु, चिनो, उवा, कोदो, रातो च्याउको उत्पादन कम हुँदै गयो । यसले खाद्य निर्भरता पनि बढाएको दखिन्छ । एक दशकअघिसम्म यस्तै अवस्थाबाट गुर्जिरहेको जुम्लाको कर्णाली राजमार्गमा मोटर चल्न थालेपछि खाद्य वस्तुको मूल्य त घटेको छ, तर स्थानीय कृषि प्रणाली जोगाउन सकिएको छैन । सरकारले ०७५ सम्ममा देशका ७७ जिल्ला सदरमुकाममै मोटरबाटो पुर्‍याउने घोषणा गरे पनि हुम्लाको सिमकोटमा अहिलेसम्म मोटरबाटो पुग्न सकेको छैन । तर, जिल्लालाई भने मोटरबाटोले छोएको छ ।

हुम्लाका मान्छेहरूको मुख्य आम्दानीको स्रोत हो– जडीबुटी, तर त्यसले बजार पाइरहेको छैन । ‘हुम्लामा स्याउ उत्पादन बढिरहेको छ तर, बजार नपाएर गाईबस्तुलाई खुवाउनुपरिरहेको छ’, स्थानीय जंग लामाले भने । जंगले यस्तो भनेको सुन्दा कसको मन कटक्क खाँदैन र ? हुम्लाको यस्तो परिवेशमा उजेलीको जीवन यात्रा झन् कष्टकर छ ।

३५ वर्षमा ४ छोराछोरीकी आमा बनेकी उजेलीलाई पछिल्लोपटक भेट्दा सोधेँ, ‘यहाँ यति धेरै छोराछोरी हुर्काउन गाह्रो हुँदैन ?,’ उनले हाँस्दै जवाफ दिइन्, ‘एउटा, दुइटा पाएको भए पो सुखले बिग्रिन्थे त, ४ वटा भएपछि त दुःखै दुःख हुन्छ आफैँ हुर्किहाल्छन् नि !’

विगतमा उनीसँग सम्पर्क गर्ने कुनै माध्यम थिएन । अहिले प्रविधि उनीसम्मै पुगेको छ । यसपटक भेट्दा उनी मोबाइलमा ‘टिकटक’ चलाउँदै थिइन् । उजेलीले छोराछोरीको स्याहारसुसार र खेतीपातीमा ध्यान दिनुपर्ने भएपछि १० कक्षाभन्दा माथि पढ्न सकिनन् । तर, उनका छोराछोरी बिजुलीको उज्यालोमा पढ्छन् । घरमा टीभी पनि छ । आजकल ‘आनन्दी सिरियल’ हेर्छिन् । उजेलीकी जेठी छोरी अहिले १० कक्षा पढ्ने भएकी छन् । र, कान्छी छोरी २ कक्षा पढ्छिन् ।

छुट्टिने बेला उजेलीले भनिन्, ‘हामीलाई पैसा कमाउन गाह्रो छ । सामान असाध्यै महँगो छ । गाडी आइपुगे हाम्रो पनि सुखको दिन फिर्थ्यो कि !’

म पनि अर्कोपटक गाडीमै चढेर उनको घर पुग्न चाहन्छु, फोटो खिच्न चाहन्छु । के मेरो रहर पूरा होला ?

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७९ ०९:३०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×